Generated by All in One SEO v4.9.6.2, this is an llms.txt file, used by LLMs to index the site.

# JIR Foundation-Sri Ramanuja Meghamala, Sri Ramanuja Granthamala, Shemushi

## Sitemaps

- [XML Sitemap](https://srivaishnavan.com/sitemap.xml): Contains all public & indexable URLs for this website.

## Posts

- [श्रीभाष्यम् 04-03-05 कार्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-03-05-कार्याधिकर/) - श्री शारीरकमीमांसाभाष्ये कार्याधिकरणम्॥५॥ (अधिकरणार्थः – अर्चिरादिरातिवाहिको गणः ब्रह्मात्मकं प्रकृतिवियुक्तात्मानं च उपासीनानेव ब्रह्मपदं नयति, न तु कार्यं हिरण्यगर्भादिकमुपासीनान्) ५१४. कार्यं बादरिरस्य गत्युपपत्ते: ॥ ४-३-६ ॥ (अवान्तरसङ्गतिप्रदर्शनम्) अर्चिरादिनैव गच्छति विद्वान्; अर्चिरादिरमानवान्तश्च गण आतिवाहिको विद्वांसं ब्रह्म गमयतीत्युक्तम्। (प्रकृताधिकरणार्था चिन्ता) इदमिदानीं चिन्त्यते । किमयमर्चिरादिको गण: कार्यं हिरण्यगर्भमुपासीनान्नयति, उत परमेव ब्रह्मोपासीनान्, अथ परं ब्रह्मोपासीनान् प्रत्यगात्मानं ब्रह्मात्मकतयोपासीनांश्च - इति विशये –
- [श्रीभाष्यम् 03-03-13 अनियमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-13-अनियमाधिकर/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अनियमाधिकरणम् ॥१३॥ (अधिकरणार्थः – अर्चिरादिगतेः वेदान्तावगतसर्वविद्यासाधारणत्वम्, न तु विशेषनियतत्वम्) ३८६. अनियमस्सर्वेषामविरोधश्शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३-३-३२ ॥ (विचारणौपयिकः संशयः) उपकोसलादिषु येषूपासनेष्वर्चिरादिगति: श्रूयते; किं तन्निष्ठानामेव तया ब्रह्मप्राप्ति:, उत सर्वेषां ब्रह्मोपासननिष्ठानामिति संशये, (पूर्वपक्षः सहेतुकः) इतरेष्वनाम्नानात्, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते (छा.५.१०.१) श्रद्धां सत्यमुपासते (बृ.८.२.१५) इतीतरसकलब्रह्मविद्योपस्थापकत्वे प्रमाणाभावाच्च तन्निष्ठानामेव - (सूत्रतः सिद्धान्तवर्णनम्) इति प्राप्तेऽभिधीयते - अनियम: - इति । सर्वेषां -
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 1 Pada 1](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-1-pada-1/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।।प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।। हेषारवैर्यश्श्रुतिब्रह्मनिर्भरैः स्त्रीयां व्यनक्ति स्वरसो दितां पुरा। निश्वासपङ्क्तिं निखिलामपि त्रयीमश्वाननः पातुस वश्चिरं हरिः।। श्रेयसान्निधिमिव श्रियःपतिं प्रेप्सतां प्रियहिताध्वदर्शिनी। लक्ष्मणार्यहृदयानुसारिणी लिख्यते नयमयूखमालिका।। "अथातोधर्मजिज्ञासे"त्यारभ्य "अनावृत्तिश्शब्दादनावृत्तिश्शब्दा" दितिपर्यंतं विंशतिलक्षणमेकं शास्त्रं, तत्र कर्मविचारार्था द्वादशलक्षणी देवताविचारार्था चतुर्लक्षणी च वृत्ता।ब्रह्मविचारार्था चतुर्लक्षण्यास्भ्यते।तत्रादौ ब्रह्मविषयव्युत्पत्त्यभावप्रतिपत्तिदौस्थ्यमानान्तरसिद्धत्वफलराहित्यरूपतदनारम्भहेतुचतुष्टयनिरीसेन तदारम्भसमर्थनार्थतया शास्रोपोद्धातरूपाणि समन्वयाधिकरणपर्यन्तानि चत्वार्यधिकरणानि।तेषु व्युत्पत्त्यभावशंकानिरीकरणार्थमिदमाद्यमधिकरणम्।। अथातो ब्रह्मजिज्ञासा।।1।। ब्रह्मविचारात्म्कमिदं शास्रमारम्भणीयं नवेति संशयः।तदर्थ ब्रह्मणि वेदान्ताः प्रमाणं नवेति संशयः। तदर्थञ्च सिद्धरूपे ब्रह्मणि
- [Perumal Thirumozhi Vyakya](https://srivaishnavan.com/perumal-thirumozhi-vyakya/) - ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் - பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: - பைங்கிளியே - பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் - இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா - என் சமீபம் வா; தென் அரங்கம் - தெற்குதிக்கிலுள்ள திருவரங்கத்தைக் குறித்து, பாடவல்ல
- [Perumal Thirumozhi Moolam](https://srivaishnavan.com/perumal-thirumozhi/) - குலசேகரப் பெருமாள் அருளிச்செய்த ஸ்ரீராமாயணஸாரமாகிய பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் (உடையவர் அருளிச்செய்தது) – இன்னமுதமூட்டுகேன்இங்கேவாபைங்கிளியே!* தென்னரங்கம்பாடவல்லசீர்ப்பெருமாள் * பொன்னஞ் சிலைசேர் நுதலியர்வேள்சேரலர்கோன்* எங்கள் குலசேகரன்ன்றேகூறு. (மணக்கால்நம்பி அருளிச் செய்தது) ஆரம்கெடப்பரனன்பர்கொள்ளாரென்று* அவர்களுக்கே வாரங்கொடுகுடப்பாம்பிற்கையிட்டவன்* மாற்றலரை வீரங்கெடுத்தசெங்கோல்கொல்லிகாவலன் வில்லவர்கோன்* சேரன்குலசேகரன்முடிவேந்தர்சிகாமணியே. முதல் திருமொழி இருளிரியச் சுடர் மணிகள் இமைக்கும் நெற்றி இனத்துத்தி அணிபணம் ஆயிரங்களார்ந்த * அரவரசப் பெருஞ்சோதி அனந்த னென்னும் அணி விளங்கும் உயர் வெள்ளை அணையை மேவித் * திருவரங்கப் பெரு நகருள் தெண்ணீர்ப் பொன்னி
- [नयमयूकमालिका - Adhyaya 3 Pada 4](https://srivaishnavan.com/नयमयूकमालिका-adhyaya-3-pada-4/) - ॥श्रीः॥ नयमयूकमालिका ॥तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ प्रधानभूतविद्याप्रकारनिरूपणानन्तरं तदङ्गकर्मविशेषादिनिरूपणमिति पूर्वपादेनास्य पादस्य सङ्गतिः। विद्यायाः स्वातंत्र्येण फलसाधनत्वे सिद्ध एव तदङ्गकर्मविशेषचिंतनं युक्तम्। अतो विद्यायाः कर्माङ्गत्वशङ्कानिराकरणार्थमुपोद्धातरूपं प्रथमाधिकरणम्--- पुरुषार्थोऽतशब्दादिति बादरायणः ॥1॥ शेषत्वात्पुरुशार्थवाद यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॥2॥ आचारदर्शनात् ॥3॥ तच्छ्रतेः ॥4॥ समन्वारम्भणात् ॥5॥ तद्वतो विधानात् ॥6॥ नियमात् ॥7॥ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥8॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥9॥ असार्वत्रिकी ॥10॥ विभागश्शतवत् ॥11॥ अध्ययनमात्रवतः ॥12॥ नाविशेषात् ॥13॥
- [नयमयूकमालिका - Adhyaya 3 Pada 3](https://srivaishnavan.com/नयमयूकमालिका-adhyaya-3-pada-3/) - नयमयूकमालिका ॥तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥ एवं परब्रह्मणेस्सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्त्व निरतिशयदयाशालित्व सत्यसङ्कल्पत्वादिकेषु महावैभवमहावदान्यत्वपर्यंतेषूपास्यत्वोपयुक्तेषु कल्याणगुणेषु तत्तदधिकरणोदाहृतविषयवाक्यैश्शब्दतोर्थतश्च सिद्धेषु समुपजात तदुपासनाभिलाषस्य कथमुपासनं कार्यं किमेकस्योपासनस्य कस्यांचिच्छाखायां यावन्तोगुणा आम्नाताः तावदुप- संहारेणैव कार्यं उत शाखांतरगत तदुपासनाप्रकारणाम्नात गुणांतरोपसंहारेणेत्याकाङ्क्षायां तदुपसंहारेण कार्यमिति प्रदर्शयितुं शाखाभेदेपि चोदनाद्यविशेषेसति नोपासनं भिद्यत इति तदभेदनिरूपणमिह पादे क्रियते। तद्भेदनिरूपणं तदपवादत्वेन क्वचित् क्वचित् क्रियते। अतः फलतोगुणोपसंहारः पादार्थः। इहाधिकरणे सामान्यतः प्रतिशाखं वैश्वनराक्षरदहरादिविद्यानभिद्यन्त इति प्रसाध्यतेधिकरणम् तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः
- [नयमयूकमालिका - Adhyaya 3 Pada 2](https://srivaishnavan.com/नयमयूकमालिका-adhyaya-3-pada-2/) - श्रीः नयमयूकमालिका ॥तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ एवं वैराग्यपादेन संसारस्य क्षयिष्णुत्वसातिशयत्वादिना इह परत्र तृतीयस्थाने च परिभ्रमणेन च दुःखरूपता निरूपिता। अवरोहणे च आकाशादिदेवताभावेन ततः पार्थक्येन वा आकाशादिशरीरकत्वमस्ति चेत् तेन सुखानुऽस्तीति स्यात्। तद्वारणाय मूर्च्छितप्रायाणान्तेषां संश्लेषमात्रामिति निरूपितम्। व्रीह्याद्योषधिभावेन जन्मास्ति चेत् तत्तदभिमानिदेवतारूपत्वप्राप्त्या सुखानुभवोऽस्तीति स्यात्। वनस्पत्यादीन् प्रकृत्य हि पुराणेषु पठ्यते ‘पत्रपुष्पफलैर्नित्यं छाययाचैव शाखिनः। परेषामुपयुज्यन्ते तद्धि तेषाम्महत्तपः॥ तेषां दया सदा कार्या भक्तिः कार्या
- [नयमयूकमालिका - Adhyaya 3 Pada 1](https://srivaishnavan.com/नयमयूकमालिका-adhyaya-3-pada-1/) - ॥श्री:॥ नयमयूकमालिका ॥तृतीयोध्याय:॥ ॥तृतीयस्याध्ययायस्य प्रथम:पाद:॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्र्ननिरूपणाभ्याम् ॥1॥ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥2॥ प्राणगतेश्च ॥3॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥4॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ताएव ह्युपपत्तेः ॥5॥ अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥6॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्वात्तथाहि दर्शयति ॥7॥ सर्वेषां वेदान्तानां सर्वविधारिधनिराकरणेन ब्रह्मणि समन्वयोऽध्यायद्वयेन प्रतिपादितः। तृतीयाध्याये तत्प्राप्तिसाधनमुपासनं सोपायं चिंत्यते। तत्रोपासनाप्राप्यवस्तुव्यतिरिक्ताद्वैराग्यं तावदुपासनारम्भेऽभ्यर्हित उपायः। तत्सिध्यर्थमिह परत्र च सञ्चरतो जीवस्य दोषाः प्रदर्श्यन्ते। तत्र देहाद्देहान्तरं गच्छन् जीवो
- [श्रीवेगासेतुस्तोत्रम्](https://srivaishnavan.com/श्रीवेगासेतुस्तोत्रम्/) - श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे संनिधत्तां सदा हृदि । श्रीवेगासेतुस्तोत्रम् एकं वेगवतीमध्ये हस्तिशैले च दृश्यते । उपायफलभावेन स्वयं व्यक्तं परं महः ॥ ईष्टे गमयितुं पारम् एष सेतुरभङ्गुरः । यत्र सारस्वतं स्रोतो विश्राम्यति विशृङ्खलम् ॥ जयति जगदेकसेतुः वेगवतीमध्यलक्षितो देवः । प्रशमयति यः प्रजानां प्रथितान् संसारजलधिकल्लोलान् ॥ विभातु मे चेतसि विष्णुसेतुः वेगापगावेगविघातहेतुः ।
- [तत्त्वदीपः-चरमश्लोकविवरणं-तृतीयं प्रकरणम्](https://srivaishnavan.com/चरमश्लोकविवरणं-तृतीयं-प्/) - श्री: श्रीमते रामानुजाय नमः वादिकेसरिसुन्दरजामातृमुनिविरचिततत्त्वदीपे चरमश्लोकविवरणं नाम तृतीयं प्रकरणम् आरभ्यते अथ प्रपत्तिरूपस्य हितस्य विधितस्स्वयम् । शरण्याभिमतत्वात्मश्लोकवर्यार्थ उच्यते ॥ अस्य प्रपदनविधायकस्य “सर्वधर्मान्” इति श्लोकस्य शरण्याभिमतिप्रकाशकत्वम्, भक्तेरपि प्रपत्तेश्- शरण्याभिमततरत्वञ्च स्वयमेव सर्वपापविमोचनोक्त्या सिद्धमिति मूलमन्त्रोपोद्धाते प्रदर्शितम् । इदानीं श्लोकस्य वाचनिकार्थः प्रदर्श्यते । 1 ஶ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: வாதி3கேஸரி அழகியமணவாளச்சீயர் அருளிச்செய்த தீ3பப்ரகாஶத்தில் மூன்றாவதான சரமஶ்லோகப்ரகரணம்அத2 ப்ரபத்திரூபஸ்ய ஹிதஸ்ய விதி4தஸ்ஸ்வயம் । ஶரண்யாபி4 மதத்வாத்மஶ்லோகவர்யார்த்த2
- [तत्त्वदीपः-द्वयविवरणम्-द्वितीयं प्रकरणम्](https://srivaishnavan.com/द्वयविवरणम्-द्वितीयं-प्र/) - श्रीमतेरामानुजायनमःअथद्वयविवरणंनामद्वितीयंप्रकरणम्अथाष्टाक्षरमन्त्रार्थतत्त्वयाथात्म्यवेदिनः। हितप्रपदनाकारोद्वयार्थस्सम्प्रदर्श्यते॥ मूलमन्त्रार्थानुसन्धानावसाने सर्वप्रकारभगवत्पारतन्त्र्ययुक्ततदेकशेषत्वरूपाऽऽत्मस्वरूपयाथात्म्यस्य स्वरूपानुरूपं हितानुष्ठानं प्रपदनरूपमाचार्यरुचिपरिगृहीतेन द्वयेन मन्त्ररत्नेनोच्यते। आचार्यरुचिपरिगृहीता हि विद्या साधुतरा तत्त्वज्ञानानुष्ठानादिमुखेन पुरुषार्थाय भवति । “आचार्यवान् पुरुषो वेद” (छा.उ. 6-14-2) “आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्” (छा.उ. 4-9-3) इति श्रुते:; “पापिष्ठः क्षत्रबन्धुश्च पुण्डरीकश्च पुण्यकृत् । आचार्यवत्तया मुक्तौ तस्मादाचार्यवान् भवेत् ॥” इति स्मृतेश्च । आचार्यः स्वयमत्यन्तभगवत्प्रत्यासन्नः स्वाङ्गीकारेणैव स्वशिष्यं ज्ञानानुष्ठानादि विकलमपि स्वानुष्ठितभगवत्प्रपत्तिवैभवात् परमपुरुषार्थं तमेव भगवन्तं प्रापयति; यथा
- [तत्त्वदीपः-नारायणपदार्थविचार:](https://srivaishnavan.com/तत्त्वदीपः-नारायणपदार्थ/) - श्रीवादिकेसरिसुन्दरजामातृमुनिविरचितः तत्त्वदीपःप्रथमप्रकरणम् ॥अथ नारायणपदार्थो निरूप्यते ॥ अनन्तरं नारायणपदम् - आत्मन उक्तमत्यन्तपारतन्त्र्ययुक्तं भगवदेकशेषत्वं तच्छरीरत्वव्यतिरेकेणानुपपन्नमिति तदुपपादनाय जीवपरयोश्शरीरात्मभावसम्बन्धप्रकाशनेन भोक्तृत्वमपीश्वरायत्तमिति प्रदर्शयति । यथा शरीरशरीरिणोः शरीरिण एव भोक्तृत्वं, न शरीरस्य, तद्वत् सर्व शरीरिणः सर्वेश्वरस्यैव साक्षाद्भोक्तृत्वं, न शरीरभूतचिदचित्प्रपञ्चस्य । तत्र चिद्रूपस्य शरीरस्य तु ज्ञातृत्वस्वभावात् भोक्तृत्वमस्त्येव, तच्च कर्तृत्ववत् परमात्मायत्तम्;अचिच्छरीरस्य चैतन्यविरहात् भोक्तृत्वं न विद्यत इति विशेषः । तस्मात् आत्मनः स्वार्थभोक्तृत्वाहङ्कारभोगविषयममत्वनिवृत्तिः पूर्वपदे काकाक्षिन्यायेन सूचिता
- [तत्त्वदीपः-नमश्शब्दार्थविचार:](https://srivaishnavan.com/तत्त्वदीपः-नमश्शब्दार्थ/) - श्रीवादिकेसरिसुन्दरजामातृमुनिविरचितः तत्त्वदीपःप्रथमप्रकरणम् अथ नमश्शब्दार्थविचार: अथ मन्त्रशेषः प्रणवोक्तमर्थं विवृणोति । अत्र विवरणं नाम- प्रकृतस्योपयुक्तार्थप्रतिपादनेन पूर्वोक्तार्थविशदीकरणम् । 67 நமஶ்ஶப்3தா3ர்த்த2நிரூபணம் இப்படி ப்ரணவத்தினுடைய அர்த்த2யாதா2த்ம்யம் ப்ரதிபாதி3க்கப்பட்டது. அநந்தரம் மந்த்ரஶேஷமானது ப்ரணவோக்தமான அர்த்த2த்தை விவரிக்கிறது. இவ்விடத்திலே விவரணமாகிறது - ப்ரஸ்துதமான அர்த்த2த்துக்கு உபயுக்தமான அர்த்த2த்தைச் சொல்லிக்கொண்டு பூர்வோக்தமான அர்த்த2த்தை விஶதீ3கரிக்கை. 67शेषत्वाश्रयभूतस्याऽऽत्मनो ज्ञातृत्वस्य हेयोपादेयप्रतिपत्तिहेतुत्वेन तत्तद्धानोपादानचिकीर्षा कर्तृत्वनिबन्धना।कर्तृत्वं च स्वातन्त्र्येणेति वक्तव्यम्, :स्वतन्त्र: कर्ता” (पा.सू. 1-4-54) इत्यनुशासनात्। “ कुर्यात्” “न कुर्यात्” इति
- [तत्त्वदीपः-प्रणवार्थविचार:](https://srivaishnavan.com/तत्त्वदीपः-प्रणवार्थविच/) - श्री: श्रीमते रामानुजाय नमः श्री वादिकेसरि सुन्दरजामातृमुनिविरचितः तत्त्वदीपःप्रथमप्रकरणम् सुन्दरजामातृमुनेः प्रपद्ये चरणाम्बुजम् । संसारार्णवसम्मग्नजन्तुसन्तारपोतकम् ॥ अस्मद्गुरुभ्यस्तेषाञ्च गुरुभ्यो विदधे नमः । निदधे च शिरस्याद्यगुरो: पादौ श्रिय:पते: ॥ 1 ॥ ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம:வாதி3கேஸரி அழகியமணவாளஜீயர் அருளிச்செய்த தத்வதீ3பப்ரகாஶம் “ அஸ்மத்3 கு3ருப்4யஸ்தேஷாஞ்ச கு3ருப்4யோ வித3தே4 நம:। நித3தே4 ச ஶிரஸ்யாத்3யகு3ரோ: பாதெள3 ஶ்ரிய: பதே:॥” என்று ஸ்வாசார்யபரமாசார்யாநுவர்த்தநபூர்வகமாக பரமகு3ருபூ4தனான ஶ்ரிய:பதி திருவடிகளை ஆஶ்ரயித்து; (1) अस्मद्गुरुदयायातयतीन्द्राङ्गीक्रियाश्रयः ।
- [Amalanaadipirraan Vyakyanam](https://srivaishnavan.com/amalanaadipirraan-vyakyanam/) - ஶ்ரீ: திருப்பாணாழ்வார் அருளிச்செய்த அமலனாதிபிரான் பெரியநம்பிகள் அருளிச்செய்த தனியன் ஆபாத சூடம் அநுபூய ஹரிம் சயாநம் மத்யே கவேரதுஹிது: முதிதாந்தராத்மா . அத்ரஷ்ட்ருதாம் நயநயோர் விஷயாந்தராணாம் யோ நிஶ்சிகாய மநவை முநிவாஹநம் தம் || பதவுரை:- ய: - யாவரொரு திருப்பாணாழ்வார், கவேரது ஹிது:- திருக்காவிரியின், மத் யே - நடுவில், ஶயாநம்-திருக்கண் வளர்ந்தருளுகிற, ஹரிம் - ரங்கநாதனை, ஆபாத சூடம் -திருவடி தொடங்கித் திருமுடியளவாக, அநுபூய - அநுபவித்து, முதி தாந்தராத்மா - உகந்தவராய், நயநயோ:
- [Iramanuja Nootrandadi Moolam](https://srivaishnavan.com/iramanusa-nootrandadi/) - திருவரங்கத்தமுதனார் அருளிச்செய்த ப்ரபந்நகாயத்ரி என்னும் இராமாநுச நூற்றந்தாதி தனியன்கள் (வேதப்பிரான்பட்டர் அருளிச்செய்தவை) முன்னைவினை அகல மூங்கிற்குடி அமுதன்* பொன்னங்கழற்கமலப்போதிரண்டும்* – என்னுடைய சென்னிக்கணியாகச்சேர்த்தினேன்* தென்புலத்தார்க்கு என்னுக்கடவுடையேன்யான். நயந்தரு பேரின்பமெல்லாம் பழுதின்றிநண்ணினர்பால் * சயந்தருகீர்த்திஇராமானுசமுனிதாளிணைமேல்* உயர்ந்தகுணத்துத்திருவரங்கத்தமுது ஓங்கும் அன்பால் இயம்பும்கலித்துறைஅந்தாதி ஓதஇசைநெஞ்சமே! இனியென்குறைநமக்கு? எம்பெருமானார் திருநாமத்தால்* முனிதந்தநூற்றெட்டுச் சாவித்திரிஎன்னும்நுண் பொருளை* கனிதந்தசெஞ்சொல்கலித்துறைஅந்தாதிபாடித்தந்தான்* புனிதன்திருவரங்கத்தமுதாகியபுண்ணியனே. சொல்லின்தொகைகொண்டு உனதடிப்போதுக்குத் தொண்டுசெய்யும்* நல்லன்பரேத்தும்உன்நாமமெல்லாம்என்தன்நாவினுள்ளே* அல்லும்பகலம்அமரும்படிநல்கு அறுசமயம் வெல்லும்பரம!* இராமானுச! இது என்விண்ணப்பமே. பூமன்னு மாது பொருந்திய மார்பன் * புகழ் மலிந்த பாமன்னு
- [Thiruvezhukootrirukkai Moolam](https://srivaishnavan.com/thiruvezhukootririkai/) - திருமங்கையாழ்வார் அருளிச்செய்த திருவெழுகூற்றிருக்கை தனியன் (எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது) வாழிபரகாலன் வாழிகலிகன்றி* வாழிகுறையலூர் வாழ்வேந்தன் * – வாழியரோ மாயோனைவாள்வலியால்மந்திரங்கொள்மங்கையர்கோன்* தூயோன்சுடர்மானவேல். சீரார்திருவெழுகூற்றிருக்கையென்னும்செந்தமிழால்* ஆராவமுதன்குடந்தைப்பிரான்தனடியிணைக்கீழ்* ஏரார்மறைப்பொருள்எல்லாமெடுத்திவ்வுலகுய்யவே* சோராமற்சொன்னஅருண்மாரிபாதம்துணைநமக்கே. ஒருபேருந்தி இருமலர்த் தவிசில் * ஒருமுறை அயனை யீன்றனை –* ஒருமுறை இருசுடர் மீதினில் இயங்கா * மும்மதிள் இலங்கை இருகால் வளைய* ஒருசிலை – யொன்றிய ஈரெயிற்றழல் வாய் வாளியின் அட்டனை * மூவடி நானிலம் வேண்டி * முப்புரி நூலொடு மானுரி யிலங்கு மார்வினின் *
- [Ciriya Thirumadal Moolam](https://srivaishnavan.com/periya-thirumadal/) - திருமங்கையாழ்வார் அருளிச்செய்த சிறிய திருமடல்.. தனியன் (பிள்ளைதிருநறையூர் அரையர் அருளிச்செய்தது) முள்ளிச்செழு மலரோதாரான்முளைமதியம் * கொள்ளிக்கென்னுள்ளங்கொதியாமே* – வள்ளல் திருவாளன்சீர்க்கலியன்கார்க்கலியைவெட்டி* மருவாளன்தந்தான்மடல். காரார் வரைக் கொங்கை கண்ணார் கடலுடுக்கை * சீரார் சுடர்ச் சுட்டி செங்கலுழிப் பேராற்று * பேரார மார்பின் பெரு மாமழைக் கூந்தல் * நீரார வேலி நிலமங்கை யென்னும் * இப் பாரோர் சொலப்பட்ட மூன்றன்றே. 1 அம்மூன்றும் ஆராயில் தானே அறம் பொருளின்ப மென்று * ஆரார் இவற்றினிடை யதனை எய்துவார்
- [Periya Thirumadal Moolam](https://srivaishnavan.com/periya-thirumadal-2/) - திருமங்கையாழ்வார் அருளிச்செய்த பெரியதிருமடல் தனியன் (பிள்ளை திருநறையூர்அரையர் அருளிச்செய்தது) பொன்னுலகில் வானவரும் பூமகளும் போற்றி செய்யும்* நல்நுதலீர்! நம்பிநறையூரர்* – மன்னுலகில் என்னிலைமை கண்டும் இரங்காரேயாமாகில்* மன்னுமடலூர்வன்வந்து. மன்னிய பல்பொறி சேர் ஆயிரவாய் வாளரவின் * சென்னி மணிக் குடுமித் தெய்வச் சுடர் நடுவுள் * மன்னிய நாகத்தணை மேல் ஓர் மாமலை போல் * மின்னு மணி மகர குண்டலங்கள் வில் வீசத் * துன்னிய தாரகையின் பேரொளி சேர் ஆகாசம் * என்னும் விதானத்தின்
- [Periya Thiruvandadi Moolam](https://srivaishnavan.com/periya-thiruvandadi/) - நம்மாழ்வார் அருளிச்செய்த அதர்வணவேதஸாரமான பெரிய திருவந்தாதி தனியன் (எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது) முந்துற்றநெஞ்சே! முயற்றிதரித்துரைத்து வந்தித்து வாயாரவாழ்த்தியே* – சந்த முருகூருஞ்சோலைசூழ் மொய்பூம்பொருநல் குருகூரன்மாறன்பேர் கூறு. முயற்றி சுமந்தெழுந்து முந்துற்ற நெஞ்சே !* இயற்றுவாய் எம்மொடு நீ கூடி *- நயப்புடைய நாவீன் தொடைக் கிளவி யுள் பொதிவோம் * நற்பூவைப் பூ வீன்ற வண்ணன் புகழ். 1 புகழ்வோம் பழிப்போம் புகழோம் பழியோம் * இகழ்வோம் மதிப்போம் மதியோம் – இகழோம் * மற்று எங்கள்மால் !
- [Thiruviruttam Moolam](https://srivaishnavan.com/thiruviruttam/) - நம்மாழ்வார் அருளிச்செய்த ருக்வேதஸாரமான திருவிருத்தம் தனியன் (கிடாம்பியாச்சான் அருளிச்செய்தது) கருவிருத்தக்குழிநீத்தபின் காமக்கடுங்குழிவீழ்ந்து* ஒருவிருத்தம்புக்குழலுறுவீர்! உயிரின்பொருள்கட்கு* ஒருவிருத்தம்புகுதாமல் குருகையர்கோனுரைத்த* திருவிருத்தத்தோரடிகற்றீரீர் திருநாட்டகத்தே. பொய்ந்நின்ற ஞானமும் பொல்லாவொழுக்கும் அழுக்குடம்பும்* இந்நின்ற நீர்மை இனி யாமுறாமை * உயிரளிப்பான் எந்நின்ற யோனியுமாய்ப் பிறந்தாய் ! இமையோர் தலைவா! மெய்ந் நின்று கேட்டருளாய் * அடியேன் செய்யும் விண்ணப்பமே. 1 செழுநீர்த் தடத்துக் கயல் மிளிர்ந்தா லொப்ப * சேயரிக் கண் அழுநீர் துளும்ப அலமருகின்றன * வாழியரோ முழுநீர் முகில் வண்ணன்
- [Naanmukan Thiruvandadi Moolam](https://srivaishnavan.com/naanmukan-thiruvandadi/) - திருமழிசைப்பிரான் அருளிச்செய்த நான்முகன் திருவந்தாதி தனியன் (சீராமப்பிள்ளை அருளிச்செய்தது) நாராயணன்படைத்தான்நான்முகனை* நான்முகனுக்கு ஏரார்சிவன்பிறந்தானென்னுஞ்சொல்* – சீரார் மொழி செப்பி வாழலாம் நெஞ்சமே!* மொய்பூ மழிசைப்பரனடியேவாழ்த்து. நான்முகனை நாராயணன் படைத்தான் * நான்முகனும் தான் முகமாய்ச் சங்கரனைத் தான் படைத்தான் *- யான் முகமாய் அந்தாதி மேலிட்டு அறிவித்தேன் ஆழ்பொருளைச் * சிந்தாமல் கொண்மின் நீர் தேர்ந்து. 1 தேருங்கால் தேவன் ஒருவனே யென்று உரைப்பர் * ஆருமறியார் அவன் பெருமை *- ஓரும் பொருள் முடிவும் இத்தனையே
- [Moonraam Thiruvandadi Moolam](https://srivaishnavan.com/moonraam-thiruvandadi/) - பேயாழ்வார் அருளிச்செய்த மூன்றாந்திருவந்தாதி தனியன் (குருகை காவலப்பன் அருளிச்செய்தது) சீராரும்மாடத்திருக்கோவலூர் அதனுள்* காரார்கருமுகிலைக்காணப்புக்கு* – ஓராத் திருக்கண்டேனென்றுரைத்த சீரான்கழலே* உரைக்கண்டாய்நெஞ்சே! உகந்து. திருக்கண்டேன் பொன்மேனி கண்டேன் * திகழும் அருக்கனணி நிறமும் கண்டேன் *- செருக் கிளரும் பொன்னாழி கண்டேன் புரிசங்கம் கைக் கண்டேன் * என்னாழி வண்ணன் பால் இன்று. 1 இன்றே கழல் கண்டேன் ஏழ்பிறப்பும் யானறுத்தேன் * பொன் தோய் வரை மார்பில் பூந்துழாய் *- அன்று திருக்கண்டு கொண்ட திருமாலே
- [Irandaam Thiruvandadi Moolam](https://srivaishnavan.com/irandam-thiruvandadi/) - பூதத்தாழ்வார் அருளிச்செய்த இரண்டாம் திருவந்தாதி தனியன் (திருக்குருகைப்பிரான் பிள்ளான் அருளிச்செய்தது( என்பிறவிதீரஇறைஞ்சினேன் இன்னமுதா அன்பே தகளியளித்தானை* – நன்புகழ்சேர் சீதத்தார்முத்துக்கள்சேரும் கடல்மல்லைப் பூதத்தார்பொன்னங்கழல் அன்பே தகளியா ஆர்வமே நெய்யாக * இன்புருகு சிந்தை யிடு திரியா *- நன்புருகி ஞானச் சுடர் விளக் கேற்றினேன் நாரணற்கு * ஞானத் தமிழ் புரிந்த நான். 1 ஞானத்தால் நன்குணர்ந்து நாரணன்தன் நாமங்கள் * தானத்தால் மற்று அவன் பேர் சாற்றினால் *- வானத் தணியமரர் ஆக்குவிக்கு மஃதன்றே? *
- [Mudal Thiruvandadi Moolam](https://srivaishnavan.com/mudal-thiruvandadi/) - முதலாழ்வார்கள் முதலானோர் அருளிச்செய்த இயற்பா பொய்கையாழ்வார் அருளிச்செய்த முதல் திருவந்தாதி தனியன் (முதலியாண்டான் அருளிச்செய்தது) கைதைசேர்பூம்பொழில்சூழ்கச்சிநகர்வந்துதித்த* பொய்கைப்பிரான்கவிஞர்போரேறு* – வையத்து அடியவர்கள்வாழ அருந்தமிழ்நூற்றந்தாதி படிவிளங்கச்செய்தான்பரிந்து. வையம் தகளியா வார் கடலே நெய்யாக* வெய்ய கதிரோன் விளக்காகச் *- செய்ய சுடராழியான் அடிக்கே சூட்டினேன் சொல் மாலை * இடராழி நீங்குகவே யென்று. 1 என்று கடல் கடைந்தது? எவ்வுலகம் நீரேற்றது ? * ஒன்றும் அதனை உணரேன் நான் *- அன்று அது அடைத்துடைத்துக் கண்படுத்த
- [Periazhwar Thirumozhi Moolam Part 2](https://srivaishnavan.com/periazhwar-thirumozhi-part-2/) - பெரியாழ்வார் திருமொழி (Continued) மூன்றாம் பத்து நான்காம் திருமொழி தழைகளும் தொங்கலும் ததும்பி எங்கும் தண்ணுமை எக்கம் மத்தளி தாழ்பீலிக் * குழல்களும் கீதமுமாகி எங்கும் கோவிந்தன் வருகின்ற கூட்டம் கண்டு * மழை கொலோ வருகின்றதென்று சொல்லி மங்கைமார் சாலக வாசல் பற்றி * நுழைவனர் நிற்பனராகி எங்கும் உள்ளம் விட்டு ஊண் மறந்து ஒழிந்தனரே. 1. 3.4.1 வல்லிநுண் இதழன்ன ஆடை கொண்டு வசையறத் திருவரை விரித்துடுத்து * பல்லிநுண் பற்றாக உடைவாள் சாத்திப்
- [Periazhwar Thirumozhi Moolam Part 1](https://srivaishnavan.com/periazhwar-thirumozhi-part-1/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பொதுத்தனியன்கள் மணவாள மாமுனிகள் தனியன் (அழகிய மணவாளன் அருளிச் செய்தது) ஶ்ரீஶைலேஶதயாபாத்ரம் தீபக்த்யாதி குணார்ணவம்| யதீந்த்ரப்ரவணம் வந்தே ரம்யஜாமாதரம்முநிம்|| குருபரம்பரை தனியன் (கூரத்தாழ்வான் அருளிச் செய்தது) லக்ஷ்மீநாதஸமாரம்பாம் நாதயாமுநமத்யமாம்| அஸ்மதாசார்யபர்யந்தாம் வந்தே குருபரம்பராம்||. எம்பெருமானார் தனியன் (கூரத்தாழ்வான் அருளிச் செய்தது) யோநித்யமச்யுதபதாம்புஜயுக்மருக்ம வ்யாமோஹதஸ்ததிதராணித்ருணாயமேநே| அஸ்மத்குரோர்பகவதோஸ்யதயைகஸிந்தோ: ராமாநுஜஸ்யசரணௌ சரணம்ப்ரபத்யே.|| நம்மாழ்வார் தனியன் (ஆளவந்தார் அருளிச் செய்தது) மாதா பிதா யுவதயஸ் தநயா விபூதிஸ் ஸர்வம் யதேவ நியமேந மதந்வயாநாம்| ஆத்யஸ்யந: குலபதேர் வகுளாபிராமம் ஸ்ரீமத்
- [Nacchiar Thirumozhi Moolam](https://srivaishnavan.com/nachiar-thirumozhi/) - ஸ்ரீ ஆண்டாள் அருளிச்செய்த நாச்சியார் திருமொழி தனியன் (திருக்கண்ணமங்கையாண்டான் அருளிச்செய்தது) கோலச்சுரிசங்கைமாயன் செவ்வாயின் குணம் வினவம் சிலத்தனள்* தென்திருமல்லிநாடி* செழுங்குழல்மேல் மாலைத்தொடை தென்னரங்கருக்கியும்மதிப்புடைய சோலைக்கிளி* அவள்தூயநற்பாதம்துணைநமக்கே. அல்லிநாள் தாமரைமேலாரணங்கினின்துணைவி* மல்லிநாடாண்டமடமயில் – மெல்லியலாள் ஆயர்குலவேந்தனாகத்தாள்* தென்புதுவை வேயர்பயந்த விளக்கு முதல் திருமொழி தையொரு திங்களும் தரை விளக்கித் தண் மண்டலமிட்டு மாசி முன்னாள் * ஐய நுண் மணற் கொண்டு தெருவணிந்து அழகினுக் கலங்கரித்து அனங்கதேவா ! * உய்யவுமாங் கொலோ என்று சொல்லி உன்னையும் உம்பியையும்
- [Thirumaalai Moolam](https://srivaishnavan.com/thirumalai/) - தொண்டரடிப்பொடியாழ்வார் அருளிச்செய்த திருமாலை தனியன்கள் (திருவரங்கப்பெருமாள் அரையர் அருளிச்செய்தது) மற்றொன்றும்வேண்டாமனமே!* மதிளரங்கர் கற்றினம்மேய்த்தகழலிணைக்கீழ்* – உற்ற திருமாலைபாடும்சீர்த் தொண்டரடிப்பொடிஎம் பெருமானை* எப்பொழுதும்பேசு. காவலில் புலனை வைத்துக், கலி தன்னைக் கடக்கப் பாய்ந்து * நாவலிட்டு உழிதருகின்றோம், நமன்தமர் தலைகள் மீதே * மூவுல குண்டுமிழ்ந்த முதல்வ ! நின் நாமம் கற்ற * ஆவலிப் புடைமை கண்டாய், அரங்கமா நகருளானே ! 1 திருவரங்கம் பச்சை மாமலை போல்மேனி, பவளவாய் கமலச்செங்கண் * அச்சுதா அமரரேறே !
- [Thirunedundandakam Moolam](https://srivaishnavan.com/thirunedundandakam/) - திருமங்கையாழ்வார் அருளிச்செய்த திருநெடுந்தாண்டகம் மின்னுருவாய் முன்னுருவில் வேதம் நான்காய் விளக்கொளியாய் முளைத்தெழுந்த திங்கள் தானாய்ப் * பின்னுருவாய் முன்னுருவிற் பிணி மூப்பில்லாப் பிறப்பிலியாய் இறப்பதற்கே எண்ணாது * எண்ணும் பொன்னுருவாய் மணியுருவிற் பூதமைந்தாய்ப் புனலுருவாய் அனலுருவில் திகழும் சோதி தன்னுருவாய் * என்னுருவில் நின்ற எந்தை தளிர் புரையும் திருவடி என்தலை மேலவே. 1 பாருருவி நீரெரிகால் விசும்புமாகிப் பல்வேறு சமயமுமாய்ப் பரந்து நின்ற * ஏருருவில் மூவருமே யென நின்ற இமையவர் தம் திருவுரு
- [Amalanaadipirraan Moolam](https://srivaishnavan.com/amalanadipirran/) - திருப்பாணாழ்வார் அருளிச்செய்த அமலனாதிபிரான் தனியன்கள் (பெரியநம்பிகள் அருளிச்செய்தது) ஆபாதசூடமநுபூயஹரிம்ஶயாநம் மத்யேகவேரதுஹிதுர்முதிதாந்தராத்மா அத்ருஷ்ட்ருதாம்நயநயோர்விஷயாந்தராணாம் யோநிஶ்சிகாயமநவைமுநிவாஹநந்தம். (திருமலைநம்பிகள் அருளிச்செய்தது) காட்டவேகண்டபாதகமலம்நல்லாடையுந்தி* தேட்டரும்உதரபந்தம் திருமார்வுகண்டம்செவ்வாய் வாட்டமில்கண்கள்மேனி முனியேறித்தனிபுகுந்து * பாட்டினாற்கண்டுவாழும் பாணர்தாள்பரவினோமே. அமலன் ஆதிபிரான் அடியார்க்கு என்னை யாட் படுத்த விமலன் * விண்ணவர் கோன் விரையார் பொழில் வேங்கடவன் * நிமலன் நின்மலன் நீதிவானவன் நீள்மதி ளரங்கத்தம்மான் * திருக் கமல பாதம் வந்து என் கண்ணினுள்ளன வொக்கின்றதே. 1 1 திருவரங்கம், திருவேங்கடம் திருப்பதி உவந்த வுள்ளத்தனாய் உலகமளந்து
- [முதல் அத்தியாயம்](https://srivaishnavan.com/முதல்-அத்தியாயம்/) - முதல் அத்தியாயம் அர்ச்சுனனுடைய சோக யோகம் அத்தியாயப் பொருள் சுருக்கம் வேண்டிடத்தில் அன்றி வெறுத்து நலம் இரக்கம் பூண்டவற்றைப் பொல்லாப்புலம் என்று- மீண்டு அகன்று சுற்றமது நோக்கியே சோகித்த தேர்விசயன் உற்ற மயல் சொல்லும் முதல் ஓத்து. (1) தன்மநிலும்ஆகும் குருநிலத்துத் தாம் சேர்ந்து வன்மைஅமர் இச்சித்து என் மைந்தரும்- தன்மையுறப் பஞ்சவரும் என்செய்தார் என்று அந்தன் பண்புரைப்பச் சஞ்சயனும் சொன்னான் சமைந்து. (2) பாண்டவர்கள் தங்கள் படை வகுத்த பாங்கதனைப் பூண்டுமிக நோக்கிப் பொறாமையினால் தூண்டு
- [ஞான ஸார வ்யாக்யானம்](https://srivaishnavan.com/ஞான-ஸார-வ்யாக்யானம்/) - ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ஜீயர் திருவடிகளே ஶரணம் விஶதவாக் ஶிகாமணியான மணவாளமாமுனிகள் திருவாய்மலர்ந்தருளிய ஞானஸார வ்யாக்யானம் அருளாளப் பெருமாள் எம்பெருமானார் விஷயமான தனியன் சுருளார் கருங்குழல் தோகையர்வேல்விழியில் துவளும் மருளாம் வினைகெடும் மார்க்கம் பெற்றேன் மறைநான்கும் சொன்ன பொருள் ஞானஸாரத்தைப் புந்தியில் தந்தவன் பொங்கொளிசேர் அருளாளமாமுனி யம்பொற்கழல்க ளடைந்தபின்னே. அவதாரிகை: எம்பெருமானார் திருவடிகளிலே ஆஶ்ரயித்து, ஸகலவேதஶாஸ்த்ர தாத்பர்யார்த்தங்களெல்லாம் அவரருளிச்செய்யக் கேட்டு, தத்வஹிதபுருஷார்த்த யாதாத்ம்யவித்தமராய், “தேவுமற்றறியேன்” (கண்ணி – 2) என்று, அவர் திருவடிகளிலே நித்ய கைங்கர்யம் பண்ணி
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-दशमोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-दशमोऽङ/) - दशमोऽङ्कः निश्रेयस लाभः [ततः प्रविशति विष्णुभक्तिः ।] विष्णुभक्तिः - (आलम्बनविशेषाधीनमात्मनो वैभवम् निर्वर्ण्य) अहम् वैकुण्ठदास्यैकलास्यलीलाविनोदिनी । विश्वकिल्बिषसम्हारविभ्रमारभटीनटी ॥ १ ॥ किम् च, अम्बा मे पुरुषस्य बुद्धिरनघा तातः स धर्मोत्तरः सन्तुष्टिः सहजा क्षमा प्रियसखी सद्वृत्तिराज्ञाकरी । विद्यैव स्वयमस्मि विश्ववृजिनप्रध्वम्सनम् क्रीडितम् साऽहम् प्राणिमि विष्णुभक्तिरचला सन्तिष्ठते सम्सृतिः ॥ २ ॥ अपि च प्रत्यक्षित परावर तत्त्वैर्महर्षिभिर्भगवतैव च गीतम् परमार्थ भूतमन्यमप्यर्थमनुकथयामि
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-नवमोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-नवमोऽङ/) - नवमोऽङ्कः समाधि सम्भवः चूलिका (नेपथ्ये) मोहाकूपारकुक्षिम्भरिरयमनघो मुक्तिवीरुत्प्ररोहः प्रज्ञासौधैकदीपः प्रतिसमयकथातूलवातूलवेगः । दुःखद्वारोपरोधस्थिरतरपरिघो दूरतः प्रत्युपैति क्रूरक्रोधाशुशुक्षण्युपशमनसुधासारसेको विवेकः ॥ १ ॥ Iतिचूलिका [ततः प्रविशति राजा व्यवसायश्च । राजा - (सहर्षबहुमानम्) सेनापते! अद्य खलु मया त्वत्पुरस्कारेण निर्जितः सर्वदोषप्रसूतिः मधुकैटभादिभिर्महासुरैः, महद्भिरपि देवैः दुर्जयो महामोहः । व्यवसायः - देव! वयम् हि भवतो वाहनादिवदुपकरणमात्रम्, प्राधान्यम् तु सर्वत्र भवत एव । अनुस्मरतश्च ते
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-अष्टमोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-अष्टमो/) - अष्टमोऽङ्कः मोहादि पराजयः मिश्रविष्कम्भः [ततः प्रविशति अभिनिवेशः] अभिनिवेशः - (स्वसामर्थ्यम् बहुमत्य) हृष्यन्ति व्यसनेषु सप्तसु मुधाऽऽरब्धेषु मत्प्रेक्षिताः प्रारब्धम् न परित्यजन्ति च मुहुः प्रत्यूहवात्याहताः । नानादुःखभयानकेऽपि न जहत्यर्थे पुमर्थे रतिम् मोहस्याभिनिवेश एकदृगहम् कोशाधिकारे स्थितः ॥ १ ॥ अपि च, लोभोऽपि महामोहसर्वस्वभूतो मामेव दर्शितसौभ्रात्रम् सहायीकृत्य सर्वत्र विजयते । यतः, अवसादप्रसङ्गेषु स्वयमुत्तम्भनोद्यतः । अहमार्यस्य लोभस्य भ्राता चरमसम्भवः ॥ २
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-सप्तमोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-सप्तमो/) - सप्तमोऽङ्कः शुभाश्रयनिर्धारणम् शुद्धविष्कम्भः [ततः प्रविशति सम्स्कारः] सम्स्कारः - अहम् खलु अनुभवामुष्यायणः सम्स्कार(रापर)नामा देवस्य विवेकस्य शिक्षितसकलविद्यः शिल्पी देवशिल्पिनम् विश्वकर्माणम् असुरशिल्पिनम् मयम् च विजित्य विश्रमाभिलाषी चिरमस्वाप्सम् । तावच्चेदमन्तरमासाद्य महामोहप्रयुक्ताभ्याम् मधुकैटभाभ्यामिव महाबलाभ्याम् मध्यमचरमगुणाभ्याम्, सत्त्वमित्रमसाविति जिघाम्सितः । नूनमप्रबुद्धतैव पुरुषेषु प्रतिपक्षजनस्य हस्तावलम्बः । ततश्चाहम् प्रतिबोधितः सहसैव परमपुरुषदयाचोदितया देव्या सुमत्या सहजदृष्टिसदृशदृष्टिसञ्ज्ञाभ्याम् दासीभ्याम् । तदिह निरवकाशतया ततस्ततः पलायिते प्रतिपक्षे, केनापि हेतुना
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-षष्ठोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-षष्ठोऽ/) - षष्ठोऽङ्कः स्थान विशेषसङ्ग्रहः [ततः प्रविशति कञ्चुकी] कञ्चुकी - अहम् हि देवस्य महामोहस्य दर्पसम्भवः स्तम्भो नाम सदागम प्रतिरोधकः प्रतिहारी । मम च, वलिभिरविरलाभिर्वर्ष्म सोपानकल्पम् द्रतपदमधिरूढा दुर्निवारा जरेयम् । तदपि नियतिभूम्ना तादृशी वेत्रयष्टिः सह चरतिम् मयाऽसौ शैशवे सङ्गृहीता ॥ १ ॥ किम् च, निश्शङ्कसञ्चरणविघ्नविधायिनीभ्याम् निष्पीडितोऽस्मि जरसा च नृपाज्ञया च । मध्योपलक्षितमनोरथभङ्गदीना वाञ्छा न शाम्यति वयः सकलम् प्रशान्तम्
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-पञ्चमोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-पञ्चमो/) - पञ्चमोऽङ्कः डम्भभाद्युपालम्भः [ततः प्रविशति डम्भः कुहना च] डम्भः - अहहारे त्वाम् धर्मपत्नि! कुहने! सम्बोधयामि । त्वम् हि मे तारेव बृहस्पतेः, अहल्येव गौतमस्य, अस्पृष्टपुरुषान्तरा क्षणविरहाक्षमा सहधर्मचारिणी । कुहना - यद्ब्राह्मणेश्वरो भणति । तथाऽपि लज्जामि निर्दिष्टान्निदर्शनात् । अरुन्धतीव वसिष्ठस्येति वचनीयम् गृहस्वामिना । यदाहम् तस्करैः कितवैर्ग्रामणीभिर्नरेन्द्रामात्यैः पाषण्डिभिरन्यैरपि तादृशैः प्रार्थिताऽस्मि, तदाऽपि तान् त्वामेव स्मृत्वा सेवे । डम्भः - (सान्तर्हासम्)
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-चतुर्थोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-चतुर्थ/) - चतुर्थोऽङ्कः कामादि व्यूह भेदनम् (ततः प्रविशति कामो वसन्तश्च) कामः - सखे वसन्त! इक्षुः पेशलमीदृशम् मम धनुः पुष्पाण्यमी सायकाः तन्त्रीमञ्जुलनिस्वना मधुकरश्रेणी शुभा शिञ्जिनी । भीरुः सन्नबलाजनो मम बलम् तथ्यम् परम् कथ्यते सोऽहम् निर्जितशूलभृत्प्रभृतिकः सङ्कल्पसिद्धोदयः ॥ १ ॥ अपि च, त्वयि सम्भृतशस्त्रास्त्रे सहाये मम सम्स्थिते । महता पश्य मोहेन विश्वमेकातपत्रितम् ॥ २ ॥ वसन्तः - किमुच्यते? कामः
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-तृतीयोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-तृतीयो/) - तृतीयोऽङ्कः मुक्तयुपाय आरम्भः शुद्धविष्कम्भः [ततः प्रविशतो रागद्वेषौ ।] रागः - सखे, त्वत्सहायस्य मे स्वामिकार्यनिर्वर्तनम् सिद्धप्रायमिति निश्चिनोमि । द्वेषः - वयस्य, त्वद्विरुद्धविषयविवेकसम्रम्भनिरोधेन त्वदेककार्य एव ह्यहमादिष्टोऽस्मि महाराजेन । रागः - सखे, अन्यदपि तावदवसरोचितमाज्ञप्तिगोचरमावेदयामि । विवेककुहनाबलाद्व्यतिहतेषु बाह्येष्वसौ त्रिवर्गपदवी परम् शरणमद्य मोहश्रियः । विरक्तिमिह तापसीम् व्यपनयामि दूरादहम् विमथ्य विनिवर्त्यताम् सपदि विष्णुभक्तिस्त्वया ॥ १ ॥ सम्भवति च सर्वथा सर्वतः प्रसारिताभ्याम्
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-द्वितीयोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-द्विती/) - द्वितीयोऽङ्कः परपक्ष प्रतिक्षेपः प्रवेशकः [ततः प्रविशति श्रद्धा विचारणा च ।] विचारणा – हला! श्रमजलबिन्दुनिकरनिर्भासित निटालतला वत्सदर्शनोत्सुका वत्सलेव त्वरमाणा वर्तसे । मुखचन्द्रस्यन्दितसुधासुभगाश्छविफुल्लमल्लीमकरन्दनिभाः । नवसौम्ययौवनलताकलिका श्रियमुद्वहन्ति तव स्वेद कणाः ॥ १ ॥ श्रद्धा - प्रियसखि, इदानीम् किल एकमुखप्रतिष्ठापितश्रुतिशिरस्सिद्धान्तस्य प्रतिपक्षप्रतिक्षेपभावितप्रतिज्ञस्य भर्तुर्विवेकस्य सहधर्मचारिणी देवी सुमतिः प्रक्रान्तनिर्वहणदोहलेन परिगृहीतमङ्गलाचारा प्रमदावनपार्श्वरत्नशैलमाश्रिता कमलापति चरणकमलसमर्चनयोग्यानि काञ्चनपद्मानि उपहर्तुमाज्ञाप्य शोभनैकतानहृदया सुखम् तिष्ठति । तज्झटित्युपसर्पामि पङ्कजासनवदनपङ्कजराजहम्म्सीम् भारतीमिव
- [सङ्कल्पसूर्योदयः-प्रथमोऽङ्कः](https://srivaishnavan.com/सङ्कल्पसूर्योदयः-प्रथमो/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः । श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्ताम् सदा हृदि ॥ कवितार्किकसिम्हसर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्ताचार्य विरचितम् नाटकम् सङ्कल्पसूर्योदयः प्रथमोऽङ्कः स्वपक्षप्रकाशः यद्भक्तिप्रचयात्मके दिनमुखे दृष्टिक्षमः क्षेत्रिणः क्षिप्रम् सम्सृतिशर्वरीम् क्षिपति यत्सङ्कल्पसूर्योदयः । तत्त्वैरस्त्रविभूषणैरधिगत स्वाधीननित्योन्नतिः श्रीमान् अस्तु स मे समस्तविपदुत्ताराय नारायणः ॥ १ ॥ लक्ष्ये यत्र श्रुतिमितगुणाकृष्टि लब्धावधानैः प्रत्यग्बाणः प्रणवधनुषा सत्त्ववद्भिः प्रयुक्तः । मध्येवक्षः
- [ப்ரமேய ஸாரம் வ்யாக்யானம்](https://srivaishnavan.com/ப்ரமேய-ஸாரம்-வ்யாக்யானம்/) - ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: அருளாளப் பெருமாள் எம்பெருமானார் அருளிச் செய்த ப்ரமேய ஸாரம் இதற்கு விஶதவாக் ஶிகாமணியான ஶ்ரீ மணவாள மாமுனிகள் அருளிச் செய்த வ்யாக்யானம். தனியன் நீங்காமலென்றும் நினைத்துத் தொழுமின்கள் நீணிலத்தீர் பாங்காக நல்ல பிரமேயசாரம் பரிந்தளிக்கும் பூங்காவளம் பொழில்சூழ் புடைவாழும் புதுப்புளிமன் ஆங்காரமற்ற வருளாள மாமுனியம்புதமே. அவதாரிகை ஸகல ஶாஸ்த்ர நிபுணராய் தத்வஹிதபுருஷார்த்த யாதாத்ம்யவிதக்ரேஸராய், ஸமஸ்தஸம்ஸாரி சேதநோஜ்ஜீவன காமராய், தம்மை அடியிலே அங்கீகரித்தருளின எம்பெருமானார் திருவடிகளிலே சிரகாலம் ஸேவைபண்ணி, தத்வஹிதபுருஷார்த்த விஶேஷங்களெல்லாம் சரமபர்வபர்யந்தமாக அவரருளிச்
- [क्षामास्तवः](https://srivaishnavan.com/क्षामास्तवः/) - श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ श्री लोकचार्य विरचितः क्षामास्तवः ॥ लोकचार्याय गुरवे कृष्णपादस्य सूनवे । संसार भोगि संदष्ट जीवजीवातवे नमः ॥ श्रीलोकाचार्यमहंवन्दे क्षमास्तव विधायिनम् । श्रीरङ्गनाथ कैङ्कर्य निष्टं लोकोत्तरं गुरुम् ॥ श्रीरङ्गं तु श्रियो रङ्गं प्राप्तस्त्वं करुणाकर । अकिञ्चनमशक्तं मां रङ्गनाथ ! क्षमस्व माम् ॥ 1 जुष्टः श्रीरङ्गनायक्या नित्यं पुरुषकारया । भगवस्त्वं प्रपन्नं ते ॥ क्षमस्व माम्
- [शरणागतिगद्यम्-रहस्यरक्षा](https://srivaishnavan.com/शरणागतिगद्यम्-रहस्यरक्ष/) - ॥ श्रीरस्तु ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ।यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्मव्यामोइतस्तदितराणि तृणाय मेने । अस्मद्‌गुरोर्भगवतोऽस्य दवैकसिन्धोः रामानुजस्य चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥बन्दे वेदान्तकर्पूरचा मी करकर ण्डकम् । रामानुजार्यमार्याणां चूडामणिमडर्निशम् ॥ श्रीभगवद्रामानुजमुनिभिरनुगृहीतं ॥ गद्यत्रयम् ॥ श्रीमद्वेदान्तदेशिकैरनुगृहीतम् रहस्यरक्षायाम् गद्यत्रयभाष्यम् – शरणागतिगद्यम् श्रीमद्वेदान्तदेशिकैरनुगृहीतम् रहस्यरक्षायाम् गद्यत्रयभाष्यम् – शरणागतिगद्यम् श्रीमान् बेङ्कटनाथायः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सनिधत्तां सदा हृदि ॥ भगवन्नारायणाभिमतानुरूपस्वरूपरूपगुण
- [श्रीवैकुण्ठगद्यम् -रहस्यरक्षा](https://srivaishnavan.com/श्रीवैकुण्ठगद्यम्-रहस्य/) - श्रीमते रामानुजाय नमः ।॥ श्रीमद्वेदान्तदेशिकैरनुगृहीतम् रहस्यरक्षायाम् गद्यत्रयभाष्यम् - श्रीवैकुण्ठगद्यम् ॥ यानुनार्यसुधाम्भोधिमवगाह्य यथामति । आदाय भक्तियोगाख्यं रत्न संदर्शयाम्यहम् ॥ १ ॥स्वाधीनत्रिविधचेतना चेतनस्वरूप स्थितिप्रवृत्ति मेदम्, क्लेशकर्माद्यशेषदोषासंस्पृष्टम्, स्वाभाविकानवाधिकातिशयज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजः प्रभृत्यसंख्येयकल्याण गुणगणौघमहार्णवम्, परमपुरुषम् भगवन्तं नारायणं स्वामित्वेन सुहृत्त्वेन गुरुत्वेन च परिगृह्य, ऐकान्ति- कात्यन्तिकतत्पादाम्बुजद्वपपरिचर्येकमनोरथः, तत्प्राप्तये च तत्पादाम्बुजद्रयप्रपत्तेरन्यन्न मे कल्पकोटिसहस्रेणापि साधनमस्तीति मन्त्रानः, तस्यैव भगवतो नारायणस्य अखिलत- चदयैकसागरस्य अनालोचित [गुणागुण] गुणगणाखण्ड जनानुकूला मर्यादशीलवतः, स्वाभा-
- [श्रीस्ङ्गगद्यम् -रहस्यरक्षा](https://srivaishnavan.com/श्रीस्ङ्गगद्यम्-रहस्यरक/) - श्रीमते रामानुजाय नमः ।॥ श्रीमद्वेदान्तदेशिकैरनुगृहीतम् रहस्यरक्षायाम् गद्यत्रयभाष्यम् - श्रीस्ङ्गगद्यम् ॥ चिश्वित्परतत्त्वयामां तत्त्वयाथात्म्यवेदिने । रामानुजाय मुनये नमो मम गरीयसे ॥ स्वाधीनत्रिविधचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदम्, क्लेशकर्माद्यशेषासंस्पृष्टम्, स्वा- भाविकानवाधिकातिशयज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजःसौशील्यवात्सल्य माईवार्जवसौहार्दसाम्य - कारुण्य माधुर्यगाम्भीर्यो दार्यचातुर्यस्थैर्यधैर्यशौर्य पराक्रमसत्यकामसत्यसङ्कल्पकृतित्वकृतज्ञता - ऽऽद्यसंख्येयकल्याणगुणगणौघ महार्णवम्, परब्रह्मभूतम्, पुरुषोत्तमम्, श्रीरङ्गशायिनम्, अस्म- त्स्वामिनम्, प्रबुद्धनित्यनियाम्यनित्यदास्यैकरसात्मस्वभावोऽहं तदेकानुभवस्तदेकप्रियः परिपूर्ण भगवन्तं विशदतमानुभवेन निरन्तरमनुभूय, तद‌नुभवजनितानवधिका विशयप्रीति- का रिता शेपावस्थोचिताशेषशेपतैकरतिरूपनित्यकिङ्करो भवानि ॥ १ ॥ ।। रहस्यरक्षायां मितगद्याधिकारः
- [த்வய ப்ரகரணம்](https://srivaishnavan.com/த்வய-ப்ரகரணம்/) - ஸ்ரீ : அழகிய மணவாளப் பெருமாள் நாயனார் அருளிச்செய்த அருளிச்செயல் ரஹஸ்யம் த்வய ப்ரகரணம் அவதாரிகை ப்ரியமும் ப்ரியதரமுமான ஐஸ்வர்ய கைவல்யங்களிற் காட்டில் ப்ரியதமமாகத் திருமந்த்ரத்தில் அறுதியிட்ட கைங்கர்யமாகிற உத்தம புருஷார்த்தத்திலும், ஹிதமும் ஹிததரமுமான பக்திப்ரபத்திகளிற்காட்டில் ஹிததமமாகச் சரம ஶ்லோகத்தில் அறுதியிட்ட ஸித்தஸ்வரூபமான சரமோ பாயத்திலும், ஆசையும் துணிவும் பிறக்கையாலே ப்ரயோஜநாந்தரபரரிலும் ஸாதநாந்தரநிஷ்டரிலும் வ்யாவ்ருத்தனான அதிகாரி உபாயத்தைப் பற்றும் படியையும் கைங்கர்யத்தை இரக்கும் படியையும் அறிவிக்கிறது த்வயம். 'த்வய' நிர்த்தேஶஹேது இரண்டர்த்தத்தையும் இரண்டிடத்திலே ஒதுகிற
- [श्रीरङ्गगद्यम् - Moolam](https://srivaishnavan.com/श्रीरङ्गगद्यम्/) - भगवरामानुजाचार्यविरचितं गद्य त्रयम् श्रीरङ्गगद्यम् चिदचित्परतत्त्वानां तत्त्वयाथात्म्यवेदिने । रामानुजाय मुनये नमो मम गरीयसे ॥ स्वाधीनत्रिविधचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदं, क्लेशकर्माद्यशेषदोषासंस्पृष्टं, स्वाभाविक-अनवधिकातिशयज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजस्सौशील्यवात्सल्यमार्दवार्जवसौहार्द-साम्यकारुण्य-माधुर्यगाम्भीर्यौदार्यचातुर्यस्थैर्य-धैर्य शौर्यपराक्रम सत्यकामसत्यसङ्कल्पकृतित्वकृतज्ञताद्यसंख्येय-कल्याणगुणगणौघमहार्णवं, परब्रह्मभूतं, पुरुषोत्तमं, श्रीरंगशायिनं अस्मत्स्वामिनं, प्रबुद्धनित्यनियाम्यनित्यदास्यैकरसात्मस्वभावोऽहं, तदेकानुभव: तदेकप्रिय: परिपूर्णं भगवन्तं विशदतमानुभवेन निरन्तरमनुभूय, तदनुभवजनितानवधिकातिशयप्रीतिकारिताशेषावस्थोचित – अशेषशेषतैकरतिरूपनित्यकिङ्करो भवानि ॥ स्वात्म नित्यनियाम्य नित्यदास्यैकरसात्म स्वभावानुसन्धान पूर्वकभगवदनवधिकातिशय – स्वाम्याद्यखिलगुणगणानुभवजनितानवधिकातिशयप्रीतिकारिताशेषावस्थोचिताशेषशेषतैकरतिरूपनित्यकैङ्कर्य प्राप्त्युपायभक्ति तदुपायसम्यग् ज्ञान – तदुपाय समीचीनक्रियातदनुगुणसात्त्विकता, आस्तिक्यादि समस्तात्मगुण विहीन:, दुरुत्तरानन्त तद्विपर्ययज्ञानक्रियानुगुणानादि-पापवासनामहार्णवान्तर्निमग्न:, तिलतैलवद्दारुवह्निवत्
- [श्रीवैकुण्ठगद्यम् - Moolam](https://srivaishnavan.com/श्रीवैकुण्ठगद्यम्/) - भगवरामानुजाचार्यविरचितं गद्य त्रयम् ॥ श्रीवैकुण्ठगद्यम् ॥ यामुनार्यसुधाम्भोधिमवगाह्य यथामति । आदाय भक्तियोगाख्यं रत्नं सन्दर्शयाम्यहम् ॥ स्वाधीनत्रिविधचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदं, क्लेशकर्माद्यशेषदोषासंस्पृष्टं, स्वाभाविकानवधिकातिशयज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेज:प्रभृत्यसङ्ख्येयकल्याणगुणगणौघमहार्णवं, परमपुरुषं, भगवन्तं, नारायणं, स्वामित्वेन सुहृत्त्वेन गुरुत्वेन च परिगृह्य ऐकान्तिकात्यन्तिक-तत्पादाम्बुजद्वयपरिचर्यैकमनोरथ:, तत्प्राप्तये च तत्पादाम्बुजद्वय-प्रपत्तेरन्यन्न मे कल्पकोटिसहस्रेणापि साधनमस्तीति मन्वान:, तस्यैव भगवतो नारायणस्याखिल-सत्त्वदयैक-सागरस्य, अनालोचितगुणगणाखण्डजनानुकूलमर्यादशीलवत:, स्वाभाविकानवधिका-तिशयगुणवत्तया देवतिर्यङ्मनुष्याद्यखिलजनहृदयानन्दनस्य आश्रितवात्सल्यैकजलधे: भक्तजनसंश्लेषैकभोगस्य, नित्यज्ञानक्रियैश्वर्यभोगसामग्रीसमृद्धस्य महाविभूते: श्रीमच्चरणारविन्दयुगलमनन्यात्म-सञ्जीवनेन तद्गतसर्वभावेन शरणमनुव्रजेत् ॥ । ॥ ततश्च प्रत्यहमात्मोज्जीवनायैवमनुस्मरेत् ॥२॥ 
- [शरणागतिगद्यम् - Moolam](https://srivaishnavan.com/शरणागतिगद्यम्/) - भगवरामानुजाचार्यविरचितं गद्य त्रयम् यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्मव्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने । अस्मद्गुरोर्भगवतोऽस्य दयैकसिन्धोः रामानुजस्य चरणौ शरणं प्रपद्ये ।। शरणागतिगद्यम् वन्दे वेदान्तकर्पूरचामीकरकरण्डकम् । रामानुजार्यमार्याणां चूडामणिमहर्निशम् ।। ओम् भगवन्नारायणाभिमातानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्वर्यशीलाद्यनवधिकातिशयासङ्ख्येय- कल्याणगुणगणां, पद्म वनालयां, भगवतीं, श्रियं, देवीं, नित्यानपायिनीं, निरवद्यां, देवदेवदिव्यमहिषीं, अखिलजगन्मातरं, अस्मन्मातरं, अशरण्यशरण्यां, अनन्यशरण: शरणमहं प्रपद्ये॥ पारमार्थिक भगवच्चरणारविन्द, युगळैकान्तिकात्यन्तिक, परभक्ति परज्ञान परमभक्तिकृत-परिपूर्णानवरत-नित्य विशदतमानन्यप्रयोजनानवधिकातिशय प्रिय भगवदनुभवजनित-अनवधिक-अतिशय-प्रीतिकारिताशेषावस्थोचिताशेषाशेषतैकरतिरूप नित्यकैङ्कर्यप्राप्त्यपेक्षया, पारमार्थिकी
- [श्रीवैकुण्ठगद्यम्- பெரியவாச்சான் பிள்ளை வ்யாக்யாநம்](https://srivaishnavan.com/श्रीवैकुण्ठगद्यम्-பெரிய/) - ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: भगवरामानुजाचार्यविरचितं गद्य त्रयम् श्रीवैकुण्ठगद्यम् यामुनार्यसुधाम्भोधिमवगाह्य यथामति । आदाय भक्तियोगाख्यं रत्नं सन्दर्शयाम्यहम् ॥ மூ: யாமுநார்ய ஸுதா4ம்போ4தி4மவகா3ஹ்ய யதா2மதி । ஆதா3ய ப4க்தி யோகா3க்2யம் ரத்நம் ஸந்த3ர்ஶயாம்யஹம் ॥ பரமகாருணிகரான பெரியவாச்சான்பிள்ளை அருளிச்செய்த ஶ்ரீவைகுண்ட2 க3த்4ய வ்யாக்2யாநம் ப்ரவேஶம் பா4ஷ்யகாரர் தம் திருவுள்ளக்கருத்தில் அறுதியிட்டு அர்த்த2ம் பனைநிழல் போலே தம்மொருவரளவிலே பர்யவஸிக்கையன்றிக்கே கல்பக வ்ருக்ஷச்சா2யைப் போலே பரோபகாரார்த்த2மாக உபாயோபேயங்களை அநுஷ்டி2ப்பானென்று பரோபதே3ஶம் பண்ணுகிறார் ஶ்ரீவைகுண்ட2க3த்3யத்தில்; பெரிய க3த்3யத்தில், ஸாமாந்ய
- [शरणागतिगद्यम्- பெரியவாச்சான் பிள்ளை வ்யாக்யாநம்](https://srivaishnavan.com/பெரியவாச்சான்-பிள்ளை-வ்ய/) - ॥ ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ॥ ஶ்ரீவிஶிஷ்டாத்3வைத ஸித்3தா4ந்த நிர்தா4ரண து3ரந்தர: । ஶ்ரீப4க3வத்ராமாநுஜ விரசிதம் க3த்3யத்ரயம் ॥ भगवरामानुजाचार्यविरचितं गद्य त्रयम् शरणागतिगद्यम् தநியன்கள் ஶ்ரீஶைலேஶத3யாபாத்ரம் தீ4ப4க்த்யாதி3 கு3ணார்ணவம் । யதீந்த்ரப்ரவணம் வந்தே3 ரம்யஜாமாதரம் முநிம்॥ லக்ஷ்மீநாத2 ஸமாரம்பா4ம் நாத2யாமுநமத்3யமாம் । அஸ்மதா3சார்யபர்யந்தாம் வந்தே3 கு3ருபரம்பராம் ॥ யோநித்யமச்யுதபதா3ம்பு4ஜ யுக்3மருக்3ம வ்யாமோஹதஸ்ததி2தராணி த்ருணாயமேநே । அஸ்மத்கு3ரோர் ப4க3வதோஸ்ய த3யைக ஸிந்தோ4: ராமாநுஜஸ்ய சரணௌ ஶரணம் ப்ரபத்3யே ॥ மாதாபிதா யுவதயஸ்தநயாவிபூ4திஸ் ஸர்வம் யதே3வ நியமேந மதந்வயாநாம்।
- [श्रीरङ्गगद्यम्- பெரியவாச்சான் பிள்ளை வ்யாக்யாநம்](https://srivaishnavan.com/श्रीरङ्गगद्यम्-பெரியவாச/) - ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ॥ ஶ்ரீப4க3வத்3ராமாநுஜார்ய க்ருத ஶ்ரீரங்க3க3த்3யம் ॥ ॥ श्री भगवद्रामानुजार्य कृत श्रीरङ्गगद्यम्॥ श्रीरङ्गगद्यम् பரமகாருணிகரான பெரியவாச்சான் பிள்ளை அருளிச்செய்த ஶ்ரீரங்க3க3த்3ய வ்யாக்2யானம் அவதாரிகை “ஸ்வாதீ4நேத்யாதி3” (स्वाधीनेत्यादि) இக்க3த்3யத்தால் செய்ததாகிறது ப்ராப்யமான கைங்கர்யத்தை ப்ரத2மத்திலே ப்ரார்த்தி2த்து, தத்ஸித்3த்4யர்த்த2மாக ஆகிஞ்சந்யத்தை முன்னிட்டு, ஸ்வதோ3ஷக்2ஞாபந பூர்வகமாக திருவடிகளையே உபாயமாக ஸ்வீகரித்து, அநந்தரம் அர்த்த2நா மாத்ரத்தாலே இவ்விலக்ஷணமாயிருந்துள்ள தா3ஸ்யத்தைத் தந்தருளவேணுமென்று விஶ்வாஸ பூர்வகமாக ப்ராப்யந்தன்னையே பின்னையும் ப்ரார்த்தி2த்து, இவ்விஶ்வாஸந்தன்னையும் காருண்யாதி3 கல்யாணகு3ண பரிபூர்ணரான தேவரே எனக்குத்
- [तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमेतः -नायकसरः](https://srivaishnavan.com/तत्त्वमुक्ताकलापः-सर्व-3/) - नायकसरः तृतीयः व्याप्त्याद्यव्याकुलाभिः श्रुतिभिरधिगतो विश्वनेता स विश्वं क्रीडाकारुण्यतन्त्रः सृजति समतया जीवकर्मानुरूपम् । रोषोऽपि प्रीतये स्यात्सुनिरसविषयस्तस्य निस्सीमशक्तेः स्वेच्छा[यां]तस्सर्वसिद्धिं वदति भगवतोऽवाप्तकामत्ववादः ॥ १ ॥ तदेवं प्रत्यगर्थद्वये प्रथमोद्दिष्टो जीवश्चिन्तितः । अथेश्वरश्चिन्त्यते । तत्र तावत्प्रमाणविशेषात् सिद्धिं प्रस्तौति - व्याप्त्याद्यव्याकुलाभिरिति ॥ धर्मप्रवृत्तियुक्तसर्वदेशकालव्यापितयाऽन्यथाकरणशङ्कानर्हाभिरित्यर्थः । यद्वा अनुमान- वद्व्याप्तिपक्षधर्मतानिरूपणजनितव्यभिचारसंभवादिरहिताभिरिति । श्रुतिभिरिति भ्रमादिमूलत्वासंभवख्यापनम् । शब्दानां सिद्धे व्युत्पत्तिस्तत्र तात्पर्यं च साधयिष्यते । विश्वनेता - विश्वेषां
- [तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमेतः -अद्रव्यसरः](https://srivaishnavan.com/तत्त्वमुक्ताकलापः-सर्व-5/) - ॥अद्रव्यसरः पञ्चमः ॥ 5॥ 4.361 तत्तद्द्रव्येषु दृष्टं नियतिमदपृथक्सिद्धमद्रव्यजातं तद्वद्विश्वं परस्य व्यवधिनियमनान्न स्वरूपेऽस्य दोषः । इत्थं निर्धार्य भाव्ये भगवति विविधोदाहृतिव्यक्तिसिद्ध्यै निर्बाधान् द्रव्यधर्मान्निरनुगतिगलद्दुर्नयान्निर्णयामः ॥ १ ॥ इत्थं द्रव्यवर्गं विचार्य अद्रव्यं विचारयिष्यंस्तद्विचारस्य प्रधानप्रयोजनमाह - तत्तदिति ॥ तेषुतेषु द्रव्येषु दृष्टं नियतिमत् - यस्य द्रव्यस्य यदुचितं तत्तत्रैव नियतमित्यर्थः । तच्च तत्रतत्रापृथक्सिद्धमद्रव्यजातम् । तद्वदेव विश्वमपि परस्यापृथक्सिद्धम् । एवं च सति विशेषणगतानां
- [तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमेतः -बुद्धिसरः](https://srivaishnavan.com/तत्त्वमुक्ताकलापः-सर्व-4/) - ॥ बुद्धिसरः चतुर्थः ॥ 4 ॥ 4.226 धीत्वाद्वेद्मीति सिद्धा स्वयमितरमतिर्बुद्धिलक्ष्मादिधीव- द्यद्वा सर्वज्ञधीवन्न स मतियुगवान्नापि चैकोनवेदी । नो चेद्धारामतौ सा प्रथममपि सती नावबुद्धेति धीः स्यात् स्वस्यां वृत्तेर्विरोधोऽप्युपशमनमियादुक्तदृष्टान्तनीत्या ॥ १ ॥ आत्मतत्त्वं परमपरं च निरूपितम् । अथ यथोद्देशस्थणं तद्धर्मभूता बुद्धिश्चिन्त्यते । तत्र प्रथमं तत्स्वरूपस्य स्वतस्सिद्धिमाह - धीत्वादिति ॥ इतरमतिः - विप्रतिपन्ना बुद्धिः । स्वयं सिद्धा - स्वगोचरज्ञाननिरपेक्षव्यवहारानुगुणेत्यर्थः
- [तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमेतः -जीवसरः](https://srivaishnavan.com/तत्त्वमुक्ताकलापः-सर्व-2/) - ॥ जीवसरः द्वितीयः ॥ २ ॥ यो मे हस्तादिवर्ष्मेत्यवयवनिवहाद्भाति भिन्नस्स एकः प्रत्येकं चेतनत्वे बहुरिह कलहो वीतरागो न जातः । तत्सङ्घातातिरिक्तेऽप्यवयविनि कथं तेष्वसिद्धा मतिस्स्यात् सङ्घातत्वादिभिर्वा घट इव तदचित्स्यान्ममात्मेत्यगत्या ॥ १ ॥ अथ प्रत्यगर्थे जीवस्तावन्निरूप्यते । तत्र चार्वाकेणापि दुरपह्नवं प्रमाणमाह - य इति ॥ हस्तादिवर्ष्म - हस्तादिरूपं शरीरमित्यर्थः । मम हस्तादि मम वर्ष्मेति वा पृथगुदाहर्तव्यम् । अस्ति
- [तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमेतः -जडद्रव्यसरः](https://srivaishnavan.com/तत्त्वमुक्ताकलापः-सर्वा/) - ॥ श्रीरस्तु ॥ श्रीमत्प्रणतातिहरवरदपरब्रह्मणे नमः। श्रीमते इयग्रीवाय नमः। श्रीमते रामानुजाय नमः।श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ।कवितार्किकसिंहसर्वतन्त्रस्यतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिकविरचितः तत्त्वमुक्ताकलापः- सर्वार्थसिद्धिसमेतः ॥श्रीमान्वेङ्कटनाथायः कवितार्किककेसरी। वेदान्ताचार्यवों मे संनिधत्तां सदा हृदि ॥॥ जडद्रव्यसरः ॥ १ 1.1 लक्ष्मीनेत्रोत्पलश्रीसततपरिचयादेष संवर्धमानो नाभीनालीकरि(ङ्ग)ङ्खन्मधुकरपटलीदत्तहस्तावलम्बः । अस्माकं संपदोघानविरलतुलसीदामसंजातभूमा कालिन्दीकान्तिहारी कलयतु वपुषः कालिमा कैटभारेः ॥ १ ॥ 1.1 जयति सकलविद्यावाहिनीजन्मशैलो जनिपथपरिवृत्तिश्रान्तविश्रान्तिशाखी । निखिलकुमतिमायाशर्वरीबालसूर्यो निगमजलधिवेलापूर्णचन्द्रो यतीन्द्रः ॥ ताराकल्पे स्फुरति
- [Thiruvaciriyam Vyakyanam](https://srivaishnavan.com/thiruvaciriyam-vyakyanam/) - ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளைலோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த திருவாசிரியத் தனியன் வ்யாக்யானம் அருளாளப் பெருமாள் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்த தனியன் காசினியோர் தாம்வாழக் கலியுகத்தே வந்துதித்து ஆசிரியப்பா வதனாலரு மறைநூல் விரித்தானைத் தேசிகனைப் பராங்குசனைத் திகழ் வகுளத்தாரானை மாசடையா மனத்துவைத்து மறவாமல் வாழ்த்துதுமே. பதவுரை – காசினியோர்தாம் – இப்பூமியிலுள்ள மநுஷ்யர்கள் (உய்யும்பொருட்டு) கலியுகத்தே – கலியுகத்தில் வந்து – (பரமபதத்தில் நின்றும்) வந்து உதித்து – அவதரித்து ஆசிரியப்பா அதனால் – ஆசிரியப்பா என்னும் பாட்டுக்களாலே அரு
- [Thiruvaciriyam Moolam](https://srivaishnavan.com/thiruvasiriyam/) - நம்மாழ்வார் அருளிச்செய்த யஜுர்வேதஸாரமான திருவாசிரியம் தனியன் (அருளாளப்பெருமாளெம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது) காசினியோர் தாம்வாழக் கலியுகத்தே வந்துதித்து ஆசிரியப்பாவதனால் அருமறைநூல்விரித்தானை* தேசிகனைப் பராங்குசனைத் திகழ்வகுளத்தாரானை* மாசடையாமனத்துவைத்து மறவாமல்வாழ்த்துதுமே. செக்கர் மாமுகிலுடுத்து மிக்க செஞ்சுடர்ப் பரிதி சூடி * அஞ்சுடர் மதியம் பூண்டு * பலசுடர் புனைந்த பவளச் செவ்வாய் * திகழ் பசுஞ்சோதி மரதகக் குன்றம் * கடலோன் கைம்மிசைக் கண்வளர்வது போல் * பீதகவாடை முடிபூண் முதலா * மேதகு பல்கல னணிந்து * சோதி வாயவும் கண்ணவும்
- [Kanninum Ciruttambu Vyakyanam](https://srivaishnavan.com/kanninum-ciruttambu-vyakyanam/) - ஶ்ரீ: ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ஶ்ரீ மதுரகவியாழ்வார் அருளிச்செய்த கண்ணிநுண் சிறுத்தாம்பு பிள்ளைலோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த தனியன் வ்யாக்யானம் ஶ்ரீநாதமுனிகள் அருளிய தனியன்கள் அவிதித விஷயாந்தரஶ்ஶடாரே ருபநிஷதமுபகானமாத்ர போக: அபிசகுணவஶாத் ததேகஶேஷீ மதுரகவிர்ஹ்ருதயே மமாவிரஸ்து (1) பதவுரை – அவிதித விஷயாந்தர: - (நம்மாழ்வாரைத் தவிர) வேறொரு விஷயத்தையுமறியாதவரும் ஶடாரே: - நம்மாழ்வாருடைய திவ்யசூக்திகளாகிய உபநிஷதாம் – திவ்ய ப்ரபந்தங்களை உபகானமாத்ர போக: - இசை பாடுவது ஒன்றையே பேரின்பமாகக் கொண்டவரும் குணவஶாதபி ச – குணமடியாகவும்
- [Kanninum Ciruttambu Moolam](https://srivaishnavan.com/kanninum-ciruttambu/) - மதுரகவியாழ்வார் அருளிச்செய்த கண்ணிநுண்சிறுத்தாம்பு தனியன்கள் (நாதமுனிகள் அருளிச்செய்தவை( அவிதிதவிஷயாந்தரச்சடாரே உபநிஷதாம்உபகாநமாத்ரபோக| அபிசகுணவசாத்ததேகசேஷீ மதுரகவிர்ஹ்ருதயேமமாவிரஸ்து.|| வேறொன்றும்நானறியேன் வேதம்தமிழ்செய்த* மாறன்சடகோபன் வண்குருகூர் – ஏறு எங்கள் வாழ்வாமென்றேத்தும் மதுரகவியார் * எம்மை ஆள்வார்அவரேயரண். கண்ணி நுண் சிறுத் தாம்பினால், கட்டுண்ணப் பண்ணிய பெருமாயன் * என்னப்பனில், நண்ணித் தென்குருகூர் நம்பி யென்றக்கால் * அண்ணிக்கும் அமுதூறும், என் நாவுக்கே. 1 1 நாவினால் நவிற்றி, இன்ப மெய்தினேன் * மேவினேன், அவன் பொன்னடி மெய்ம்மையே * தேவு மற்றறியேன், குருகூர்
- [Mumukshukrityam of Swami Namjeer](https://srivaishnavan.com/mumukshukrityam-of-swami-namjeer/) - ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: முமுக்ஷு க்ருத்யம் அஜ்ஞாந ஸமயத்திலும் ஜ்ஞாந ஸமயத்திலும் ஜ்ஞாநம் பக்வமான ஸமயத்திலும் ஜ்ஞாந ப2லமான ப்ராப்தி ஸமயத்திலும் மாதா பிதாக்களோடு ரூபநாமங்களோடு போ4ஜநாதி3களோடு ப்ரவ்ருத்தி நிவ்ருத்திகளோடு நிஷேத4ங்களோடு ப3ந்து4வர்க்கத்தோடு ஐஶ்வர்யாதிகளோடு ப்ரார்த்தனைகளோடு வாசிய பே4தித்திருக்கும். முதலடியான அஜ்ஞாந ஸமயத்தில் விவேகம் சஞ்சரியாமையாலே ஶரீரமேவ (மாதா பிதரௌ ஜநயத:) என்று கேவலம் ஶரீரத்தைப் பெற்றவர்களையே மாதாபிதாக்களாக அபி4மாநித்து அவர்களிட்ட பேரும் அவர்கள் நியமித்த ப்ரவ்ருத்தி நிவ்ருத்திகளும் அவர்களை அநுவர்தித்து அத்தாலே வந்தேறின ரூப
- [Atma Vivaham of Swami Namjeer](https://srivaishnavan.com/atma-vivaham-of-swami-namjeer/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ஆத்ம விவாஹம் ஶ்ரிய:பதியாகிற காளமேகத்திலும் ஸௌஹார்த்தம் என்கிறதொரு பாட்டம் மழை விழுந்து க்ருபை ஆகிற நிலத்திலே ஜீவனாகிற ஓஷதி4 முளைத்து ஆசார்யனாகிற பிதா விரஹம் என்கிற சங்கமத்தாலே பெண்பிள்ளை பிறக்க ருசியாகிற ஜீவநத்தையிட்டு வளர்த்துக்கொண்டு போந்து விவேகமாகிற பக்வம் பிறந்தவாறே பரம சேஷிகளாகிற ஸ்ரீ வைஷ்ணவர்கள் திரளைச் சேர்த்து எம்பெருமானாகிற வரன் கையில் ஸ்வரூப ஜ்ஞாநம் என்கிற தா4ரையை வார்த்துக் கொடுக்க அவனும் சேஷமாகிற மந்த்ரவாஸஸ்ஸை உடுத்தி சேஷ வ்ருத்தியாகிற மங்கள கையைப்பிடித்துக்கொண்டுபோந்து
- [Acharya Hrudayam Prk 04-Ayee Swami Vyakya](https://srivaishnavan.com/acharya-hrudayam-prk-04/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான திருநாராயணபுரத்து ஆயி அருளிச்செய்த ஆசார்யஹ்ருதய வ்யாக்யாநம் நான்காம் ப்ரகரணம் 219. (1) பரபரனாய்நின்ற வளவேழ்வைப்பாமவையுள் உம்பர் வானவரதிபதி, மயர்வறமன்னி மனம் வைக்கத் திருத்தி (2) மறக்குமென்று நல்கிவிடாதே மன்ன, அயர்ப்பிலனறுத்தேன் என்சொல்லி மறப்பனோ என்னும்படி தத்த்வஜ்ஞரானவர் (3) சுடரடியெம்பிரானை விடாது கண்டாய் நீயும் நானுமென்கிற ஸஹ்ருதயாநுபவம் ஸம்ஸாரிகளுக்குமாம்படி (4) வீடுமின் என்று த்யாஜ்யோபாதேய தோஷ குணபரித்யாக ஸமர்ப்பணக்ரமத்தை ஸாலம்பந மந்த்ரமாக உபதேஶித்து, (5) எளிதாக அவதரித்துப் பிழைகளை ஸஹித்துப் புரையறக் கலந்து
- [Acharya Hrudayam Prk 02-Ayee Swami Vyakya](https://srivaishnavan.com/acharya-hrudayam-prk-02/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான திருநாராயணபுரத்து ஆயி அருளிச்செய்த ஆசார்யஹ்ருதய வ்யாக்யாநம் த்விதீய ப்ரகரணம் 87. அணைய ஊரப் புனைய அடியும் பொடியும்படப் பர்வத பவநங்களிலே ஏதேனுமாக ஜநிக்கப் பெறுகிற திர்யக்ஸ்தா₂வர ஜந்மங்களைப் பெருமக்களும் பெரியோரும் பரிக்₃ரஹித்து ப்ரார்த்திப்பர்கள் இனிமேல் ப₄க₃வத்₃விநியோகா₃ர்ஹமாயும், ப₄க₃வத்ஸம்ப₃ந்த₄த்தை உடைத்தாயும் இருக்கிற திர்யக்ஸ்தா₂வரங்களேயாகிலும் மிகவும் உத்க்ருஷ்டங்களென்னுமிடத்தை ‘‘வாசிகை: பக்ஷிம்ருக₃தாம் மாநஸைரந்த்யஜாதிதாம் | ஶரீரஜை: கர்மதோ₃ஷைர்யாதி ஸ்தா₂வரதாம் நர:’’ (மநு) என்று வாசிககாயிகப₂லமாய்க்கொண்டு அல்லாதார்க்கு வரக் கடவதான திர்யக்ஸ்தா₂வரஜந்மங்கள் போலன்றிக்கே, ப₄க₃வத்₃ விநியோகா₃ர்ஹமாய், ப₄க₃வத்
- [Acharya Hrudayam Prk 01-Ayee Swami Vyakya](https://srivaishnavan.com/acharya-hrudayam-prk-01/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான அழகியமணவாளப்பெருமாள்நாயனார் அருளிச் செய்த ஆசார்ய ஹ்ருத₃யத்தின் தனியன்கள் ஆசார்யஸ்வாந்தவக்தாரம் அபி₄ராமவராபி₄த₄ம் | ஸ்ரீக்ருஷ்ணதநயம் வந்தே₃ ஜக₃த்₃கு₃ருவராநுஜம் || பணவாளரவணைப் பள்ளிபயில்பவர்க்கெவ்வுயிரும் குணபோகமென்று குருகைக்கதிபன் உரைத்ததுய்ய உணர்பாவினுட்பொருள் ஒன்றுமறியா உலகறிய மணவாளன்மாறன் மனமுரைத்தான் வண்முடும்பை வந்தே. மாதவத்தோன்மாறன் மனங்கூறும் மணவாளன் தோதவத்தித் தூய் மறையோரான பெற்றார் – நீதியினா லாங்கவர் தாள் சேர் பெற்றார் ஆயி மணவாளமுனி பூங்கமலத்தாள்கள் நெஞ்சே போற்று. ******* ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான திருநாராயணபுரத்து ஆயி
- [Acharya Hrudayam Prk 03-Ayee Swami Vyakya](https://srivaishnavan.com/acharya-hrudayam-prk-03/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான திருநாராயணபுரத்து ஆயி அருளிச்செய்த ஆசார்யஹ்ருதய வ்யாக்யாநம் மூன்றாம் ப்ரகரணம் 150. சேர்ப்பாரைப் பக்ஷிகளாக்கி ஜ்ஞாந கர்மங்களைச் சிறகென்று குரு ஸப்ரஹ்மசாரி புத்ர ஶிஷ்ய ஸ்தாநே பேசும். இனிமேல் இவர் தூதுவிடுகிற பக்ஷி முதலானவை எவை என்னில், (சேர்ப்பாரைப் பக்ஷிகளாக்கி) பகவத்விஷயத்தில் கடகரைப் பக்ஷிகளாக்கி, (ஜ்ஞாநகர்மங்களைச் சிறகென்று) “உபாப்யாமேவ பக்ஷாப்யாமாகாஶே பக்ஷிணாங்கதி: ததைவ ஜ்ஞாநகர்மாப்யாம் ப்ராப்யதே புருஷோத்தம:” (நரஸிம்மபுராணம்.61-11) என்கிறபடியே ஜ்ஞாந கர்மங்களைச் சிறகாக உடையரான குரு ஸப்ரஹ்மசாரி ஶிஷ்யபுத்ர ஸ்தாநீயராயுள்ளாரைப் பக்ஷி
- [Thiruppavai 3000Padi Vyakya](https://srivaishnavan.com/thiruppavai-3000padi-vyakya/) - – ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பெரியவாச்சான்பிள்ளை அருளிச் செய்த மூவாயிரப்படி வ்யாக்யானம் திருப்பாவை - முதற்பாட்டு மார்கழித்திங்கள் மதிநிறைந்த நன்னாளால் நீராடப்போதுவீர் போதுமினோ நேரிழையீர்* சீர்மல்கு மாய்ப்பாடிச் செல்வச் சிறுமீர்காள் கூர்வேற் கொடுந்தொழிலன் நந்தகோபன் குமரன்* ஏரார்ந்த கண்ணி யசோதை யிளஞ்சிங்கம்* கார்மேனிச் செங்கண் கதிர்மதியம் போல்முகத்தான்* நாராயணனே நமக்கே பறைதருவான்* பாரோர் புகழப் படிந்தேலோ ரெம்பாவாய். அவதாரிகை – முதற்பாட்டில் இந்நோன்புக்கு ஒரு காலம் நேற்படுவதே!
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-24](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-24/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ चतुर्विंशस्सर्गः 24.01 अथ निजविभवादजातशत्रौ प्रशमितशत्रुबले निवेश्य भूमिम् । परिचरणफलं प्रभुः प्रयच्छन्नमितगुणाभिररंस्त वल्लभाभिः ॥1॥ 24.02 क्रतुविधिनियतोऽप्यकर्मवश्यः परिचितकामरसोऽपि वीतरागः । नगरवसतिरप्यशेषवासः कथमिव केन विभुः स वर्णनीयः ।।2।। 24.03 अनुगमितमिदं स्वदाररक्षामनघमनोभवतन्त्रमाननीयम् । निरुपाधिकरस्य नेतुरासीत् नृपतिमहर्षिभिरञ्चितं चरित्रम् ॥3॥ 24.04 श्रुतिशतमहिते पदे परस्मिन् सितजलधौ रविमण्डले च सिद्धाम् । बहुमतिमतिशय्य सा बभासे नरकरिपोरवरोधभूमिरग्र्या ।।4।। 24.05
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-23](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-23/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ त्रयोविंशः सर्गः 23.1 अथाधिकारच्यवनात् य इन्द्राः पञ्चाभवन् पाण्डुसुताः पृथिव्याम्। जयार्थिनस्ते जगदेकनाथं प्रपेदिरे सत्त्वधनाः सदाराः।। 23.2 तमोपहैस्तत्त्वविदामृषीणां वाक्यैस्त्रिवेदीमनुसञ्जिहानैः। कृष्णं यथावत् कृतिनो विदन्तः तस्याभवन् प्राणसमाः सखायः।। 23.3 तदाश्रयास्तत्प्रणिधेयकृत्याः तेनैव नाथेन सदा सनाथाः। अपारयन् योगिभिरप्यजय्यान् बाह्यान्तरान् जेतुमरातिवर्गान्।। 23.4 प्रतिक्रियाः प्राग्भवदुष्कृतानां प्राणोपरोधेपि निरुद्धपापाः। धीरास्त्रिलोकीसुहृदः प्रसादात् विपाकरम्या विपदः प्रसेहुः।। 23.5 अलङ्घयन् विश्वपतेः प्रसादात् वृत्तिं
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-22](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-22/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ द्वाविंशः सर्गः 22.1 अथ देवानिवाहूतान् नरदेवान् अभाषत। देवदानवसामान्यदैवतं देवकीसुतः।। 22.2 एष वः क्ष्मापतिः शास्ति विधातेव प्रजापतीन्। महेन्द्रः हव धर्मेण सुधर्मामास्थितः स्वयम्।। 22.3 शेखरीकृतभूभारः शेषत्वेन विभोः स्थितः। वेदयत्ययमार्योपि मित्रभूतान् अमित्रजित् ।। 22.4 वयं भवन्तो ये चान्ये महान्तः सर्व एव ते । विश्वगुप्तौ जगत्कर्त्रा विनियुक्ता विभूतयः।। 22.5 तदस्माभिरवस्थेयं धर्मवर्त्मनि शाश्वते।बिभ्यद्भिरनघादेशात् वज्रादिव
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-21](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-21/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ एकविंशः सर्गः 21.1 वासुदेव इति नाम दधानः पौण्ड्रकस्तदनु भूरिमदान्धः। मानुषत्वकवचान्तरितेन स्पर्धते स्म हरिणा हतचित्तः।। 21.2 हेतिपञ्चकमधारयत श्रीवत्सकौस्तुभमुखानि च मूढः। ऐश्वराणि चरितानि च पूर्वाणयात्मनः स्वयमजूघुषदाप्तैः।। 21.3 इन्द्रजालकुहनादिषु दाक्ष्यात् ईश एष इति मोहितलोकः। अध्यशेत भुजगेश्वरशय्यां आरुरोह विहगेन्द्रविवर्तम् ।। 21.4 अन्वहं च महतीं वनमालां माल्यकृद्भिरुपकल्प्य बभार। नामधेयमदिशत् सचिवानां नाकनायकविशेषनिरूढम् ।। 21.5 बद्धकृत्रिमभुजान्तरयुग्मं
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-20](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-20/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ विंशस्सर्गः 20.1 अथोपहूतैः पुरुहूतजेता सेनेश्वरैरप्रतिमानवीर्यैः। अभीषुभिः सूर्य इवाभिदीप्तः कुबेरगुप्तां ककुभं प्रतस्थे ।। 20.2 प्रयाणतूर्णतूर्यध्वनिरस्य भूयान् घर्मान्तजीमूतरवानुकारी। अनर्तयद्धर्ममयूरमाद्यं प्राप्तस्थितिं पादयुगेन भूम्याम् ।। 20.3 नभः पृथिव्योरुपदिष्टकम्पे नाथस्य यात्रापटहप्रणादे । उषेतरासां नयनं चकम्पे वामेतरं बाणपुराङ्गनानाम्।। 20.4 तस्येन्दुबिम्बं सितमातपत्रं भास्वान् मणीन्द्रो महनीयतेजाः। ताराश्च मुक्तावलया विरेजुः शिखी रथाङ्गाकृतिरात्मधाम्नः।। 20.5 अग्रे मुकुन्दस्य तदग्रजन्मा दैत्यैस्समं जन्यविहारमिच्छन्
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-19](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-19/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ एकोनविंशः सर्गः 19.1 नित्यप्रबुद्धमपि निर्मलया स्वदृष्ट्या निद्राणवत् दरनिमीलितनेत्रपद्मम्। प्राबोधिकीभिरुपसेदुरितीव वाग्भिः स्वाधीनमर्त्यतनयं श्रुतिवन्दिनस्तम् ।। 19.2 यामिन्यपैति यदुनाथ विमुञ्च निद्रां उन्मेषमृच्छति तवोन्मिषितेन विश्वम् । जातः स्वयं खलु जगद्धितमेव कर्तुं धर्मप्रवर्तनधिया धरणीतले त्वम् ।। 19.3 अश्रान्तसन्ततिभिराभरणप्रकाशैः आरात्रिकं प्रमुखयन्त्य इवोपचारम्। इच्छन्ति ते प्रथमदृष्टिमनन्यलभ्यां पद्माननाः पदनिवेशनधन्यहस्ताः।। 19.4 वृद्धाः कथञ्चिदररं व्यतिभिद्य हैमं दौवारिकास्तव गृहीतसुजातवेत्राः। निर्गच्छतः
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-18](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-18/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ अष्टादशस्सर्गः 18.1 अथात्मचिन्तानुचरेण यास्यन् विहङ्गराजेन विभुः पुरीं स्वाम् । उवाच पत्नीं दशनांशुलक्षात् वमन्निवानन्दममान्तमन्तः।। 18.2 सत्ये समीक्षस्व विपारिजातां वृत्तेन हीनामिव वेदविद्याम् । निशामिव प्रोषितशीतभानुं नारीमनाथामिव नाकलक्ष्मीम् ।। 18.3 आलम्बिता नम्रमुखी भवत्या हस्तेन रक्ताङ्गुलिपल्लवेन। वदान्यवृक्षस्य विभाति शाखा वक्तुं वयस्येव रहः प्रवृत्ता।। 18.4 सुपर्णवेगानिलविप्रकीर्णैः सुरद्रुमैरन्तरितः सुमेरुः। आलक्ष्यते कालवशेन भूयः प्ररूढलूनैरिव पक्षजालैः।। 18.5
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-17](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-17/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ सप्तदशः सर्गः 17.1 आतपत्रमथ तत् प्रचेतसो मन्दरस्य मणिशृङ्गमुन्नतम्। सावरोघमपि सात्त्वतां पतिं लीलयैव गरुडो वहन् ययौ।। 17.2 तं क्षिपन्तमधिकेन रंहसा मारुतस्य मनसोपि शीघ्रताम्। वालखिल्यसुकृतं विपक्त्रिमं प्राणमैक्षत बहिश्चरं प्रभुः।। 17.3 लोकतः खगरथेन मध्यमादुत्पतन्तमवनम्य माधवम्। निर्जराः स्तुतिभिरभ्यपूजयन् पुष्कलाभिरपि पुष्पवृष्टिभिः।। 17.4 पाञ्चजन्यनिनदोपहूतया पर्यचारि परितोषनिघ्नया। भक्तिभारनतया सदोन्नतः स्वर्गिणां परिषदा यदूद्वहः।। 17.5 प्राप्य यादवपतिस्त्रिविष्टपं देवमातुरुपनीतकुण्डलः।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-16](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-16/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ षोडशः सर्गः 16.1 ऐरावतमथारुह्य श्वेताद्रिमिव जङ्गमम् । पुरीं द्वारवतीं शौरेराजगाम पुरन्दरः।। 16.2 अपत्यभावमापन्नमात्मानममृतोदधेः।निमेषरहितैः पौरैर्देवभूतैर्निरीक्षितम् ।। 16.3 अदृश्यं मन्दपुण्यानाममन्दप्रीतिदायिनम् । आत्तदेहमिव स्वर्गमासेचनकदर्शनम् ।। 16.4 महनीयपरिष्कारं वल्गुध्वजमतल्लिकम् । महोत्सवमिवाशानामाशाभ्यधिकसंपदम् ।। 16.5 उदधेरिव मन्थेन पीडितस्य समुत्थितैः। दृढलग्नैरिवोत्पत्तौ दीप्तं शोणितबिन्दुभिः।। 16.6 दैत्यदानवदर्पघ्नैर्दन्तैर्दलितमन्दरैः। सिंहानामपि हन्तारं सिंहवक्त्रविभूषणैः।। 16.7 मेरुकल्पेन रुपेण मेदिनीधृतिहेतुना । त्रिदशप्रीतिदातारं स्त्यानसिन्दूरधातुना ।।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-15](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-15/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ पञ्चदशस्सर्गः 15.1 अथ पद्मभुवः पितुः सकाशादभिगच्छन् यदुपुङ्गवं दिदृक्षुः। मुनिरध्वनि वल्लकीसहायः प्रजगौ लास्यतरङ्गितप्रचारः।। 15.2 अहमस्मि पितामहस्य सूनुः स विभोरात्मभुवः सरोजनाभेः। भजते भुवि साम्प्रतं स देवः स्वयमेवानकदुन्दुभेः सुतत्वम् । 15.3 अवरोपितदोपसूनुभावः स नटाः सम्प्रति देवकीसुतस्सन् । परितोषितभावुकः स्ववृत्त्या श्रुतिलक्ष्यां महतीं प्रियामविन्दत् ।। 15.4 तदहं तमसः स्थितं परस्तादनपायद्युति भास्वतात्मनैव कमलोल्लसितेन दर्शनीयं दिनमाद्यन्तविवर्जितं
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-14](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-14/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ चतुर्दशः सर्गः 14.1 अथैकदा रोधसि पश्चिमोदधेरदभ्रसत्राजितभक्तियन्त्रितः । त्रयीमयश्चन्द्रसमीकृतद्युतिः प्रसेदिवान् प्रादुरभूत् दिवाकरः (प्रभाकरः?) ॥ १ ॥ 14.2 अनल्पतेजोनिधिमप्रमाद्यतां प्रसूतिमिष्टस्य धनस्य भूयसः । स्वकण्ठलग्नं द्युमणिः स्यमन्तकं महामणिं भूमिभृते वरं ददौ ॥ २ ॥ 14.3 तमुग्रसेनार्थमियेष कंसजित् न वार्यते राजनि रत्नहारिता । प्रतीत्य सत्राजित एतदप्रियं क्वचिन्निचिक्षेप गुणाधिके(कं?) मणिम् ॥ ३ ॥ 14.4
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-13](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-13/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ त्रयोदशः सर्गः 13.1 प्रसादभाजः प्रतिनिर्गतां तां प्रासादतो वासववल्लभायाः । समग्रशक्तिः समयोपयातः प्राणेश्वरीं प्राप्तुमियेष शौरिः ॥ १ ॥ 13.2 तामद्भुतां सिद्धिमिवाद्भुतानां सौभाग्यविद्यामिव सद्गुणानाम् । सत्तामनन्यामिव सद्गुणानां यथाश्रुतं प्रैक्षत यादवेन्द्रः ॥ २ ॥ 13.3 अङ्गैरवज्ञातकदम्बगोलैरस्पन्दमन्देन विलोचनेन । लीलोपशान्त्या लिखितेव साऽभूत् दामोदरे दृष्टिपथं प्रयाते ॥ ३ ॥ 13.4 पद्माकराणां परिषन्निवेशे पर्याप्तचन्द्रायुतकान्तिपू(सा)रे ।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-12](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-12/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ द्वादशः सर्गः 12.1 तथाविधानन्दमहापयोधेस्तरङ्गवृत्त्या भजतोवतारान् । अशेषरूपेष्वनुरूपरूपा देवी जगन्नेतुरनुप्रजज्ञे ।। 12.2 सा तस्य नित्योदितदिव्यधाम्नः पत्युः प्रिया भानुमतः प्रभेव । अध्यासितुर्द्वारवतीमदूरात् व्यक्तिं शुभां प्राप विदर्भदेशे ।। 12.3 शिखण्डकं निष्प्रतिमं श्रुतीनां शृङ्गारलीलोपमविश्वकृत्यम् । अधीयते तन्मिथुनं स्वभावादन्योन्यजीवातुमनन्यभोग्यम् ।। 12.4 दयेव नित्यं दयिता त्रिधाम्नः सर्वेषु भावेषु समानभावा । परावराणां जननी प्रजानामासीत् विदर्भाधिपतेरपत्यम् ।।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-11](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-11/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ एकादशः सर्गः 11.1 तदद्भुतं क्रीडितकं क्रमेण श्रुत्वा हरेरप्रतिमानशक्तेः। महाबलान् कंसवधादिजन्मा मन्युः प्रपेदे मगधेन्द्रमुख्यान् ।। 11.2 गोपालडिम्भो नरपालहन्ता कुले यदोरञ्चितमातपत्रम्। अन्यच्च भूम्यामधरोत्तरत्वं हन्तेति वादान् प्रभूरभ्यनन्दत् ।। 11.3 हलादिभिर्हेतिवरैर्यथार्हं रथाङ्गमुख्यैरपि रामकृष्णौ । स्ववृत्तियोग्यावसरोपयातैः प्राचीं श्रियं प्रदुरभावयेताम्।। 11.4 स दैत्यजित् वध्यवरूथिनीनां संप्रापकं सारथिमात्रश्षम् । पुनः प्रवृत्तानुशयं पुरीं स्वां निन्ये जरासंधम् अहार्यसंधः।। 11.5
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-10](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-10/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ दशमः सर्गः 10.1 ततस्तौ ददृशुस्तत्र विशन्तौ राजवीथिकाम् । पूर्णदृष्टिफलाः पौराः पुण्यैरेकमुखैरिव ।। 10.2 चक्षुषामिव भाग्येन संप्रवृत्तौ महोत्सवौ । युक्तौ मदनशक्त्येव युगपन्मधुमाधवौ ।। 10.3 अभिख्यावीचिविक्षेपैरपृथग्भावचित्रितैः। समेतैरनुभावाद्यैः सक्ताविव रसोत्तमौ ।। 10.4 क्रममुल्लङ्घ्यभूतानां भोगमोक्षाविवोद्गतौ । तयोरेव विनिष्पत्त्यै धर्माविव च तादृशौ ।। 10.5 पुनन्तौ भुवनं पादैः पुष्पवन्ताविवापरौ । सिञ्चन्तौ कान्तिवर्षेण सितकृष्णाविवाम्बुदौ ।। 10.6
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-9](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-9/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ नवमः सर्गः 9.1 अथ भोजपतिर्जगत्पतेरवतारं भुवि नारदान्मुनेः। श्रुतवान् अतिदेवदानवं व्यथया पीतविषोपमोभवत् ।। 9.2 निहता पृथुकेन पूतना शकटं तत् परिवर्तितं महत् । ककुभद्वितयं निपातितं प्रहितः क्वापि निपीड्य कालियः।। 9.3 स च गोमुखवर्धनो दधे गमितः क्षोदमरिष्टपर्वतः। प्रथितश्च बलः प्रलम्बजित् निधनं धेनुकदानवो गतः।। 9.4 दवहव्यवहश्च जग्रसे विषधृत् विन्ध्यसमो विदारितः। इति वाम विजृम्भणो
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-8](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-8/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ अष्टमः सर्गः 8.1 अथ प्रसूनायुधभागधेयान्यारब्धमन्दानिलसौतिकानि । मधुप्रसङ्गान्मधुराणि यूनामनुष्णशीतान्यभवन् दिनानि ।। 8.1 अनेकरूपैः स्वयमेकरूपः कालात्मकं रूपमकालकाल्यः। ऋतुप्रभेदैरनुभूय रेमे रामासखो राममनुप्रयातः।। 8.3 हेमन्तपूर्वः शिशिरान्तिमश्च शरच्च संभूय वसन्तवृत्त्या । शनैश्शनैः शान्तिमुपेयिवांसस्तद्वैभवातं तन्मयतामिवा पुः।। 8.4 प्रायेण पञ्चायुधपञ्चवक्त्रः पलाशकोशाकृतिमाददानैः। मनस्विनीमानगजेन्द्रभेदात् सशोणितैः पाणिरुहैश्चकाशे ।। 8.5 जगन्ति पुण्ड्रेक्षुशरासनेन प्रसूनबाणैरपि जेतुमिच्छोः। असूचयन् आत्मभुवः स्वनादैरव्याहतामाशिषमन्यपुष्टाः ।। 8.6 वराङ्गनावक्त्रपदाम्बुजानां
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-7](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-7/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥सप्तमः सर्गः 7.1 व्रजौकसो विस्मयमन्थराक्षा बालार्कवर्णं वसनं वसानम् । श्यामं युवानं शतपत्रनेत्रं शैलोदितं देवमथोपसेदुः ।। 7.2 यमाहुरन्तर्बहिरप्यलक्ष्यं योगेश्वरं योगिभिरेव दृश्यम् । तमद्रिशृङ्गे समुदीक्षमाणा गोपं सतां गोपगणाः प्रणेमुः।। 7.3 स तान् अशेषान् सुधयेव दृष्ट्या प्रहर्षयन् प्रत्ययितप्रसादः। सरामकृष्णान् सनकादिगम्यः स्वामी सतां स्वागतमन्वयुङ्क्त ।। 7.4 शरत्प्रवृत्त्येव शशाङ्कभासो वाचा हरेर्गोपधियः प्रसन्नाः । मिथोविमर्शेः कुमुदैरिवासन्
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-6](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-6/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ षष्ठः सर्गः 6.1 शमयता पुरुहूतमहोत्सवं व्रजपतिः सह वल्लवयूथपैः। निभृतमञ्जुगिरा निजसूनुना निजगदे जगदेककुटुम्बिना ।। 6.2 विदितवानिव विज्ञपयाम्यहं शृणुत मे शकुनेरिव भाषितम् । पृथुकबुद्धिरहं पृथुचेतसः प्रभवतो भवतो न हि शिक्षये ।। 6.3 निगमदृष्टमिदं निखिलेन वः क्वचन विश्वतनौ पुरुषे स्थिते । य इह यामुपजीवति तत्तनुं स हि तया हितया भुवि नाथवान् ।।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-4](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-4/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ चतुर्थः सर्गः 4.1 मनीषितं कैतवमानुषस्य श्रुत्वा भयक्रोधपरिप्लुतात्मा । कंसश्चिरं प्राग्भवकालनेमिः चिन्तार्णवे मग्न इवावतस्थे ।। 4.2 सदुर्दमानासुरसत्त्वभेदान्नेता समाहूय नृशंसचेताः । प्रस्थापयामास परैरधृष्यं नन्दास्पदं नाथविहारगुप्तम् ।। 4.3 कदिचिदन्तर्हितपूतनात्मा कंसप्रयुक्ता किल कापि माया । निद्रापराधीनजने निशीथे व्रजं यशोदाकृतिराविवेश ।। 4.4 स्तन्येन कृष्णः सह पूतनायाः प्राणान्पपौ लुप्तपुनर्भवायाः। यदद्भुतं भावयतां जनानां स्तनंधयत्वं न पुनर्बभूव
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-5](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-5/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ पञ्चमः सर्गः 5.1 ततः समानीतरसालपाकः संवीजयन् पाटलगन्धवाहैः। निरूढमल्लीविभवो निदाघः सीरायुधं शौरिसखं सिषेवे ।। 5.2 अबिभ्रतीनां कुचकुम्भकक्ष्यामालिप्तकर्पूरहिमोदकानाम् । स सुभ्रुवां देहगुणेन यूनामासीत् वसन्तादपि माननीयः ।। 5.3 विहारयूना भजता स्वयं तत् व्रजाङ्गनाविभ्रमकिंकरत्वम् । नितान्तधन्याः स्वगुणैरभूवन् निर्विश्यमाना ऋतवः क्रमेण ।। 5.4 कृतावसेका इव कृष्णगीतैर्वनद्रुमा वर्धिततुङ्गशृङ्गाः । अयत्नलब्धानि गवां बभूवुः स्थायीनि वर्षातपवारणानि ।।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-3](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-3/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ तृतीयः सर्गः 3.1 अथ जगन्ति बभूवुरनाविलान्यतिमिरा हरितः प्रचकाशिरे। अभजदेव निशा दिवसश्रियं जननभाजिनि देवदिवाकरे ।। 3.2 ननृतुरप्सरसो दिवि नन्दिताः किमपि गीतमगीयत किन्नरैः । श्रुतिसुखैः समतोषयत स्वनैरमरदुन्दुभिरानकदुन्दुभिम् ।। 3.3 दशसु तत्र दिशास्वशरीरिणी जयजयेति बभूव सरस्वती । अजितमेकमगोचरयत् स्वयं स्वरसवृत्तिरसावसुरान्तकम् ।। 3.4 अनतिवेलसमीरणचोदितैः शिशिरशीकरशीभरिताम्बरैः। जलधरैरभितो दिवि दध्वने सुरगजैरिव सूचितमङ्गलैः ।। 3.5 ववुरथो
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-2](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-2/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ द्वितीयः सर्गः 2.1 अथागमानामनघेन भूम्ना धर्मस्य पूर्णेन धनागमेन । दिवौकसां दर्शयता विभूतिं देवी बभौ दौहृदलक्षणेन ॥ 2.2 शृङ्गारवीराद्बुतचित्ररूपं गर्भे त्रिलोकैकनिधिं वहन्त्याः। परावरक्रीडितकर्बुराणि द्वेधाभवन् दौहृतलक्षणानि ।। 2.3 अशेषवेदैरधिगम्य भूम्ना सिद्धेन सिद्धैश्च निषेवितेन । अमानुषी नूनमभूदयत्नात् कृष्णेन केनापि रसायनेन ।। 2.4 शतह्रदाबन्धुरया स्वकान्त्या सञ्चारिजाम्बूनदबिम्बकल्पा। त्रय्यन्तसिद्धेन रसायनेन कालेन भेजे कलधौतलक्ष्मीम्।। 2.5 मयूरपिञ्छद्युतिभिर्मयूखैस्तत्कान्तिरन्तर्वसतस्त्रिधाम्नः।
- [यादवाभ्युदयः सर्गः-1](https://srivaishnavan.com/यादवाभ्युदयः-सर्गः-1/) - श्री:कवितार्किकसिंह-सर्वतन्द्र-स्वतन्त्र श्रीमद्वेदान्तदेशिक विरचितं महाकाव्यम्।। यादवाभ्युदयः ॥ प्रथमः सर्गः 1.1 वन्दे बृन्दावनचरं वल्लवीजनवल्लभम् । जयन्तीसंभवं धाम वैजयन्तीविभूषणम् ॥ 1.2 यदेकैकगुणप्रान्ते श्रान्ता निगमवन्दिनः । यथावत् वर्णने तस्य किमुतान्ये मितम्पचाः ॥ 1.3 शक्त्या शौरिकथास्वादः स्थाने मन्दधियामपि । अमृतं यदि लभ्येत किं न गृह्येत मानवैः ॥ 1.4 वसुधाश्रोत्रजे तस्मिन् व्यासे च हृदयस्थिते । अन्येऽपि कवयः कामं बभूवुरनपत्रपाः ॥ 1.5
- [हंस-सन्देशः - द्वितीयाश्वासः](https://srivaishnavan.com/हंस-सन्देशः-द्वितीयाश्व/) - श्रीः।। कवितार्किकसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र- श्रीमद्वेदान्तदेशिक- विरचितं हंस-सन्देशः ।।श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ।। द्वितीयाश्वासः 2.1 लीलाखेलं ललितगमनाश्चारुनादं सशिञ्जाः भल्लाक्षं त्वां स्मरशरदृशो गौरमापाण्डुराङ्ग्यः । मुग्धालापं मधुरवचसो मानसार्हं मनोज्ञाः यत्रानीतास्सुर युवतयो रञ्जयेयुस्समक्षम् ॥ 2.1 ॥ 2.2 उग्रैश्शापैरुपहतिभिया रक्षसा दूर मुक्ताः दग्धुं योग्या हुतवहमपि त्वत्प्रियावर्णशुद्धाः । उत्पश्यन्तो जनकतनयातेजसैव स्वरक्षां रोधं यस्यामनुविदधते लोकपालावरोधाः ॥ 2.2 ॥ 2.3 अध्यासीना
- [हंस-सन्देशः - प्रथमाश्वासः](https://srivaishnavan.com/हंस-सन्देशः-प्रथमाश्वास/) - श्रीः।। कवितार्किकसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र- श्रीमद्वेदान्तदेशिक- विरचितं हंस-सन्देशः ।।श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ।। प्रथमाश्वासः 1.1 वंशे जातस्सवितुरनघे मानयन्मानुषत्वं देवश्श्रीमान् जनक तनयान्वेषणे जागरूकः । प्रत्यायाते पवनतनये निश्चितार्थस्स कामी कल्पाकारां कथमपि निशामाविभातं विषेहे ॥ 1.1 ॥ 1.2 काल्ये सेनां कपिकुलपतेस्तूर्णमुद्योजयिष्यन् दूरीभावाज्जनकदुहितुर्दूयमानान्तरात्मा । क्रीडाखेलं कमलसरसि क्वापि कालोपयातं राकाचन्द्रद्युतिसहचरं राजहंसं ददर्श ॥ 1.2 ॥ 1.3 तस्मिन्सीतागतिमनुगते तद्दुकूलाङ्कमूर्तौ तन्मञ्जीरप्रतिमनिनदे
- [शतदूषणी परमते सूत्रस्वारस्यभङ्गवादः (66)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-परमते-सूत्रस्वार/) - शतदूषणी ।।अथ परमते सूत्रस्वारस्यभङ्गवादः षट्षष्टितमः ।।66।। नमोऽस्तु ब्रह्मणे तस्मै बादरायणरूपिणे । यस्यैव ब्रह्मसूत्राणां रचना सगुणायते । अद्वैतमतनिष्ठानामनुष्ठानमपाकृतम् । ब्रह्मसूत्रार्थवैरूप्यं तेषामथ निरूप्यते ।। यदाहुः - आपादचूडं ब्रह्मसूत्रेषु निर्विशेषं ब्रह्मैवार्थः प्रपञ्चमिथ्यात्वं च स्पष्टमुपाद्यते, तथा हि -यद्ब्रह्म जिज्ञास्यतया प्रक्रान्तं तदेव हि नाना नास्तीति श्रुतिप्रामाण्यप्रागल्भ्यात्तदनुसारिसूत्रस्वारस्याच्च निर्विशेषमिति निश्चिन्वन्ति महान्तः । तत्र बहुषु सूत्रेषु तद्विषभूतासु श्रुतिषु च एकवचनान्तनिर्देशादात्मैक्यं स्वरसतः प्रतीयते ।
- [शतदूषणी अलेपकमतभङ्गवादः (65)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अलेपकमतभङ्गवादः/) - शतदूषणी ।।अथ अलेपकमतभङ्गवादः पञ्चषष्टितमः ।।65।। अशेषाश्रमबाह्यानामीश्वराज्ञाभरश्रमात् । अलेपकदशाभाजामवलेपोऽत्र लुप्यते ।। इह जगति केचिदवधूतसकलवर्णाश्रमधर्माश्चार्वाकसधर्माण आचणाडालमेकराशीभूय विधिनिषेधयन्त्रणामतन्त्रयन्तः पारिभाषिकब्रह्मविदो विश्वमाविलयन्ति, तैस्सह (वास) वादरूपसंभाषणादिकमपि निरयपातनमिति मन्वानास्तद्दर्शनेऽपि सर्वलोकलोचनमवलोकयन्तो दूरीभवन्ति सन्तः । उक्तं हि महर्षिभिः - * पुंसां जटाभरणमौण्ड्यवतां वृथैव मोघाशिनामखिलशौचबहिष्कृतानाम् (निराकृतानाम्) । तेयप्रदानपितृपिण्डविवर्जितानां संभाषणादपि नरा नरकं प्रयान्ति ।। इति । तत्र यद्यपि तदभिमतशूद्रादि (वि) जातीयब्रह्मविदां त्रैवर्णिकब्रह्मविदामिव तथाविधपतनं न संभवति, तथाऽपि
- [शतदूषणी यतिलिङ्गभेदभङ्गवादः (64)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-यतिलिङ्गभेदभङ्ग/) - शतदूषणी ।।अथ यतिलिङ्गभेदभङ्गवादः चतुःषष्टितमः ।।64।। श्रितान् परमहंसतां परमहं स इत्युक्तितः त्रयीपथमसौगतान् कपटसौगतान् खण्डयन् । मुर्निजयति लक्ष्मणो मुदमुदञ्चयन्नञ्चतां मुकुन्दगुणमौक्तिकप्रकरशुक्तिभिः सूक्तिभिः ।। ये पुनः शङ्करादयोऽर्वाचीनपरमहंसाः, ते बाह्यवेषपरिग्रहमधिकृत्य पृच्छयन्ते -किमिति परमहंसैः ब्रह्मसूत्रमुत्सृज्यते? किं तेषु तत्प्रापकाभावात्? उत सामान्यतः प्राप्तस्यापि विशेषतो बाधात्? यद्वा वैकल्पिकतया परित्यागेऽपि प्रत्यवायविरहात्? उताङ्गिनिवृत्तेरेवार्थात्तदङ्गस्यापि निवृत्तेः? अथवा पूर्वानुष्ठानमात्रात्? इति । न प्रथमः; श्रुतिस्मृतिभिः सामान्यतो विशेषतश्च तत्प्राप्तेः । द्विजसामान्यतः
- [शतदूषणी अधिकारिविवेकवादः (63)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अधिकारिविवेकवाद/) - शतदूषणी ।।अथ अधिकारिविवेकवादः त्रिषष्टिमः ।।63।। कर्मज्ञानादिनिष्ठासु कर्तृत्वं योगिनां यतः । स सर्वकर्ता स्वमतं नित्यं कारयिताऽस्तु नः ।। अपशूद्राधिकरणप्रसङ्गादुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य कर्मयोगानधिकारो भगवद्गीतादीन् व्याचक्षणौः परैर्जल्पितः प्रतिक्षिप्यते । तत्र तावत् सम्यगात्मदर्शनेन निरस्तमिथ्याज्ञानस्य प्रव्रज्यां प्रविष्टस्यापि सांख्यसंज्ञस्य त्वदुक्ताधिकारिणः *शरीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषमित्यादिभिः लौकिकवैदिकसमस्तकर्मन्यासो नास्तीति त्वदुक्तवाक्यैरपि सुव्यक्तम् । अथापि ब्रूमः -उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य कर्मयोगेऽनधिकारः किं तस्य कर्मयोगवेदनाभावात्? तत्सत्त्वेऽपि सामग्रयसंभवात्? तत्संभवेऽपि वा तस्य निष्फलत्वात्?
- [शतदूषणी अपशूद्राधिकरणविरोधवादः (62)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अपशूद्राधिकरणवि/) - शतदूषणी ।।अथ परमते अपशूद्राधिकरणविरोधवादः द्विषष्टितमः ।।62।। स्वे स्वे कर्मणि युञ्जनो मुखबाहूरुपादजान् । स्वयं नस्संप्रकाशेत स्वान्ते स्वच्छन्दसारथिः ।। यत्तु भगवता बादरायणेन सूत्रितं शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामनधिकारित्वम्; तद्भवन्तः कथं निर्वहन्ति? किं शूद्रैर्निर्विशेषज्ञानस्य दुःसम्पादत्त्वात्, तत्सम्पत्तिसद्भावेऽपि वा ततः तेषामविद्यानिवृत्त्यसंभवादिति । न प्रथमः, स हि तथाविधस्य ज्ञानस्य वेदैकजन्यत्वाद्वा? अवेदजन्यत्वेऽपि वेदसापेक्षत्वाद्वा? वेदावेदयोः शूद्रादिषु ज्ञानजनकत्वाशक्तेर्वेति? आद्यस्तावदधिगतत्वत्सिद्धान्तेन त्वया नाङ्गीकर्तव्यः । आत्मघातुकतर्कानुगृहीतानुमानादिनापि निर्विशेषत्वस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वादेश्च भवद्भिः साध्यमानत्वात्
- [शतदूषणी जीवैक्यभङ्गवादः (61)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-जीवैक्यभङ्गवादः/) - शतदूषणी ।।अथ जीवैक्यभङ्गवादः एकषष्टितमः ।।61।। पयोधितनयान्वितं परमधाम्नि यद्वर्तते सदा यदवलोकनं विदधते फणीन्द्रादयः । अत्रिमसरस्वतीवदनसन्ततास्वादितैर्गुणैरधिगुणं महः स्वयमनन्तमालक्ष्यते ।। विगीतं मदविद्याकल्पितम्, विवादाध्यासितं चेतनजातमहमित्यादिषु किं सर्वत्राहमर्थैक्यं सिषाधयिषितम्? उत तद्धर्मसंविदैक्यम्? यद्वा तदुपलक्षितसन्मात्रैक्यम्? न प्रथमः, अपसिद्धान्तप्रत्यक्षादिविरोधप्रसङ्गात् । न ह्यहमर्थं सत्यमात्मानमनुमन्यसे, न चाहङ्काराणां स्वरूपैक्यम् । न च परदुःखादेः स्वदुःखादित्वमभिमन्यसे । * एको बहूनामित्यादि च न स्मरसि । अत एव न द्वितीयः,
- [शतदूषणी सत्त्वासत्त्वविवेकवादः (60)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-सत्त्वासत्त्ववि/) - शतदूषणी ।।अथ सत्त्वासत्त्वविवेकवादः षष्टितमः ।।60।। अस्ति नास्तीति बोधाभ्यामभिव्याप्तेषु वस्तुषु । सदेव सदसद्बुद्धिनिमित्तत्वेन साध्यते ।। यदेव हि प्रामाणिकत्वेन सदिति प्रतीतिगोचरतां भजते, तदेव रूपान्तरेण नास्तीत्यपि प्रतिक्षेपं भजते । तत्रासत्त्वमेव तत्त्वमिति सौगतोपदेशिनः, सदा सत्तवमिति सांख्याः, सत्त्वासत्त्वसमुच्चय इति जैनाः, उभयप्रहाणमित्यद्वैतिनः, उपाधिभेदादुभयव्यवस्थेत्यपरे, तत्रैव नास्तीति व्यपदेशोऽपि भावान्तरनिमित्त इति निष्कर्षकाः । नन्वसत्त्वमेव सर्वत्र युक्तम्, असतोऽपि शुक्तिरजतखरविषाणादेः भ्रान्तिहेतुवैचित्र्यादस्तीति धीविषयत्वदृष्टेरिति चेन्न; बाधाभावात् । नास्तिधीरेव
- [शतदूषणी परमते अद्वितीयश्रुतिविसंवादवादः (59)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-परमते-अद्वितीयश्/) - शतदूषणी ।।अथ परमते अद्वितीयश्रुतिविसंवादवादः एकोनषष्टितमः ।।59।। स्वतस्सर्वजगत्सूतेस्संवित्सिद्ध्यादिभिः स्फुटम् । अद्वितीयपदोक्त्यैव साधिता सविशेषता ।। अत्र हि अनन्तपदवदद्वितीयपदेनापि सविशेषतैव । तथा हि--अद्वितीयपदे किं तत्पुरुषः? उत बहुव्रीहिः? यदा तत्पुरुषः,तदाऽपि किं द्वितीयादन्यत्वम्, तद्विरुद्धत्वम्, तदभावमात्रं वा स्यात्? पूर्वत्र द्वितीयादन्योन्योन्याभावमात्रं वा विवक्षितम्? उत अब्राह्मणादिनयात्तत्सादृश्यपरत्वं वा? द्विधापि न द्वितीयहानिः । नतरां ब्रह्मणो निर्विशेषत्वम् । द्वितीयत्वाभावे प्रथमत्वादिमात्रं स्यात्, विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानसिद्धेः । अन्यथा प्रथमत्वादेरपि
- [शतदूषणी निर्विशेषनित्यत्वभङ्गवादः (58)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निर्विशेषनित्यत/) - शतदूषणी ।।अथ निर्विशेषब्रह्मणो नित्यत्वभङ्गवादः अष्टपञ्चाशः ।।58।। पूर्ववृत्तचतुष्केऽपि पूर्वत्वेनोपवर्णिते । नित्यानित्यविवेकेऽत्र नित्यत्वं वो निरस्यते ।। श्रूयते हि-* नित्यं विभुं सर्वगतम्, * नित्यो नित्यानामित्यादिभिरात्मतत्त्वनित्यत्वम् । तद्भवत्पक्षे नोपपद्यते, ब्रह्मव्यतिरिक्तमविद्याकालादिकं स्वरूपतोऽपि सर्वमनित्यं ब्रह्मैकमेव नित्यमिति हि वः सिद्धान्तः । तदेतत् ब्रह्मासाधारणनित्यत्वं किं सर्वकालसत्तारूपम्? उत कालावच्छेदनिवृत्तिरूपम्? अथवा प्रध्वंसरहितत्वम्? आहोस्विदबाधितत्वम्? उत निर्विकारत्वम्? यद्वा उभयावधिरहितत्वम्? किञ्चिद्धर्मान्तरं वा? नाद्यः, अविद्याया अपि नित्यत्व प्रसङ्गात् ।
- [शतदूषणी निर्विशेषब्रह्मण आनन्दत्वभङ्गवादः (57)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निर्विशेषब्रह्म/) - शतदूषणी ।।अथ निर्विशेषब्रह्मण आनन्दत्वभङ्गवादः सप्तपञ्चाशः ।।57।। ब्रह्मण्यानन्दशब्देन दर्शितां गुडजिह्विकाम् । निर्विशेषगृहीतानां वादिनां विलुनाम्यहम् ।। श्रूयते हि -* विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, * आनन्दो ब्रह्म, * कं ब्रह्म खं ब्रह्मेत्यादि । तत्र किमिदं ब्रह्मण आनन्दत्वं नाम? सुखत्वमिति चेत्तदपि किमिति विचारयामः । किमनुकूलवेदनीयत्वम्? उतानुकूलवेदनत्वम्? अथानुकूलत्वमात्रम्? यद्वा दुःखनिवृत्तिरूपतामात्रम्? उत ज्ञानात्मकत्वमेव? किञ्चिद्धर्मान्तरं वा? न प्रथम; वेदनीयत्वस्यानभ्युपगमात् । व्यावहारिकं तदस्त्विति चेत्तर्हि ब्रह्मण
- [शतदूषणी आननत्यनिरूपणवादः (56)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-आननत्यनिरूपणवाद/) - शतदूषणी ।।अथ आनन्त्यनिरूपणवादः षट्पञ्चाशः ।।56।। देशानामपि देशतामुपगतं स्वाभाविकाद्वैभवात् कालस्यापि कलाद्युपाधिकलनात्काल्यत्वहेतुं स्तुमः । निश्शेषेऽपि विभूतिकोटिघटिते निम्नोन्नते वस्तुनि स्वाच्छन्द्येन जहत्समाधिककथासंभावनं तन्महः ।। यत्पुनः परिभाषन्ते -अनन्तपदसामर्थ्यादेव ब्रह्मव्यतिरिक्तानन्तवस्तुमिथ्यात्वं सिध्यति । तथा हि -अनन्तशब्देन असङ्कोचात्सर्वविधपरिच्छेदाभावोऽप्युच्यते; परिच्छेदश्चतुर्धा -देशतः कालतो वस्तुतः स्वरूपतश्चेति । तत्र गगनकुसुमादिवत् स्वरूपपरिच्छेदः सद्रूपत्वेन प्रतिक्षिप्यते, तच्च सत्यपदेनैव सिद्धमित्यनन्तपदेन तद्विवक्षा भवतु वा मा वा, त्रिविधपरिच्छेदाभावस्तावद्विवक्षित एव । तत्र सर्वदेशसर्वकालव्यापित्वादत्र देशे
- [शतदूषणी कार्यानुपपत्तिभङ्गवादः (55)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-कार्यानुपपत्तिभ/) - शतदूषणी ।।अथ कार्यान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः पञ्चपञ्चाशः ।।55।। बालः क्रीडनकैरिव स्थिरचरैः स्वेनैव निर्वर्तितैस्सङ्कल्पैकवशंवदो विहरति ब्रह्मादिभिर्जन्तुभिः । जिज्ञास्याय मुमुक्षतामिह पुनः प्राप्याय मुक्तात्मनां लक्ष्मीकोस्तुभलक्ष्मणे नम इदं तस्मै परब्रह्मणे ।। यदाहुः - प्रत्यक्षमिदं श्रुत्यादिसिद्धं च सर्वं कार्यं मिथ्यैव, विकल्पासहत्वात् । तथा हि – किं कारणेन कार्यं सम्बद्धमारभ्यते, उतासम्बद्धम्? आद्ये सम्बन्धाश्रयतया द्वयोरपि सत्त्वाविशेषात्सव्येतरविषाणयोरिव किं कस्य कारणं कार्यं वा? असंबद्धत्वे तु असंबन्धाविशेषात् सर्वं
- [शतदूषणी मायोपादनत्वान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः(54)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-मायोपादनत्वान्य/) - शतदूषणी ।।अथ मायोपादनत्वान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः चतुःपञ्चाशः ।।54।। यत्प्रपत्तिं विना सर्वैर्यस्य माया दुरत्यया । धनञ्जयरथोत्तंसं तत्प्रपद्ये परं महः ।। यदुच्यते -* मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति विश्वस्य मायोपादानकत्वश्रवणात्, मायाशब्दस्य च मिथ्यार्थत्वात् मिथ्योपादानकस्य च सत्यत्वायोगाद्विश्वमिथ्यात्वं सिद्धमिति; तदपि स्तनन्धयकथितम् । तत्र तावत् श्रुतौ वचनव्यक्तिर्विपर्यासिता । नहि तत्र प्रकृत्यनुवादेन मिथ्यात्वं विधीयते, अपि तु मायानुवादेन प्रकृतित्वम् । तुशब्दोऽपि तस्यैवानुकूलः । पूर्वस्मिन्वाक्ये *अस्मान्मायी सृजते
- [शतदूषणी ब्रह्मोपादनत्वान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः (53)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-ब्रह्मोपादनत्वा/) - शतदूषणी ।।अथ ब्रह्मोपादनत्वान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः त्रिपञ्चाशः ।।53।। सद्ब्रह्मादिमुखैः पदैः श्रुतिषु यत्तत्वं समुद्धोषितं स्यामित्येव चराचरं जगदिदं सृष्ट्वा प्रविश्याभवत् । तस्मै विस्मयनीयमङ्गलगुणस्थेम्ने सदा स्थायिने सर्वावस्थसमस्तवस्तुवपुषे धाम्ने परस्मै नमः ।। अस्तु तर्हि ब्रह्मोपादानत्वान्यथानुपपत्त्या विश्वमिथ्यात्वसिद्धिः । तथा हि-केवलनिमित्तेश्वरवाद प्रतिक्षेपेण (मुखेन) ब्रह्मण एवोपादानत्वमपि * प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादित्यादिभिः समर्थितम् । तदेतदुपादानत्वं किं मृद्धटादिवत् स्वरूपतः? उत बालयुवादिवत् सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टवेषेण? अथवा रज्जुसर्पादिवदविद्यावैचित्र्यनिबन्धनभ्रान्त्यैवेति । न तावत् प्रथमः, निर्विकारत्वनिरवद्यत्वश्रुति
- [शतदूषणी सगुणनिर्गुणश्रुतिव्यवस्थावादः(52)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-सगुणनिर्गुणश्रु/) - शतदूषणी ।।अथ सगुणनिर्गुणश्रुतिव्यवस्थावादः द्विपञ्चाशः ।।52।। सत्त्वानीव विरुद्धजातिजनुषां सिद्धानि सिद्धाश्रमे वैरं यत्र मिथस्त्यजन्ति विधयस्सर्वे निषेधैस्सह । तद्गङ्गेशयमङ्गसङ्गिकमलालक्ष्येश्वरप्रक्रियं शान्तावद्यमनन्तमङ्गलगुणं ब्रह्म प्रपद्येमहि ।। निर्गुणश्रुतिभिः केचिद्बाधन्ते सगुणश्रुतीः । तासामन्योन्यसौहार्दमाहुर्यतिवराश्रयाः ।। अस्ति तावदुपनिषत्सु ब्रह्मण्येव सगुणवादो निर्गुणवादश्च । यथा-* यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्, *पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च, * सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः,* ब्रह्मणा विपश्चितेत्याद्याः परस्सहस्रास्सगुणश्रुतयः । एवं * निर्गुणं निरञ्जनं निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्,* अपहतपाप्मा विजरः,*
- [Astaksara Sarvaadhikara Samartanam](https://srivaishnavan.com/astaksara-sarvaadhikara-samartanam/) - श्रीमते रामानुजाय नम: । श्री मधुरमंगलं श्रीपेरुंपूदूरु यंबार स्वामि योगीन्द्रेण कृतम् अष्टाक्षरस्य सर्वाधिकार समर्थनम् श्रिय:पति: परमकारुणिक: सर्वेश्वर: संसारिचेतनानां स्वस्वरूपादि याथात्म्यविज्ञानप्रदानेन समस्तसांसारिकदु:ख निबर्हणपूर्वकं “नित्यकिङ्कर: प्रहर्षयिष्यामि” इत्यायुक्तं निरतिशयानन्दं उत्पादयितुं, “मन्त्राणां परमोमन्त्र:” इत्यायुक्त प्रकारेण समस्त वेदमूलभूतं तत्व-हित-पुरुषार्थयातात्म्य प्रतिपादकं श्रीमदष्टाक्षरं स्वयमेव नरनारायणादिरूपेण अवतीर्य व्यासादिमहर्षीणां भगवन्निर्हेतुककटाक्षलब्धदिव्यज्ञानानां पराङ्कुशपरकालादि दिव्यसूरीणां च प्रकाशयामास।तथाच अनुगृहीतम् “नरनारायणनाय् उलहत्तरनूल् शिङ्गामै विरित्तवन् एम्पेरुमान्” (நரநாரணனாய் உலகத்து அறநூல் சிங்காமை
- [Tattva Boosanam](https://srivaishnavan.com/tattva-boosanam/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ஸ்ரீ யாமுநாசார்யர்அருளிச்செய்த தத்வபூஷணம் आख्यया यामुनाचार्य: सौम्यराज पुरोहित:। अरीरसदिदं पुंसां भूषणं तत्वभूषणं।। ஆக்,யயா யாமுநாசார்ய: ஸௌம்யராஜ புரோஹித: | அரீரசத,தம் பும்ஸாம் பூஷணம் தத்வபூஷணம் || *நெஞ்சினால் நினைந்தும் வாயினால் மொழிந்தும் நீதியல்லாதன செய்தும்* என்று சொல்லுகிறபடியே த்ரிவித கரணங்களாலும் பாபார்ஜநம் பண்ணி *ஓடியோடிப்பலபிறப்பும்* என்கிறபடியே பிறப்பதிறப்பதாய் *வேத நூல் பிராயம் நூறு மனிசர்தாம் புகுவரேலும் பாதியும் உறங்கி*க் கழிப்பது, *நின்றதிற்பதினையாண்டி*லே *பேதை பாலகனதாய்க் கழிப்பது, நடுவிலு ள்ள காலத்திலே
- [Thiruppavai 4000Padi Vyakya](https://srivaishnavan.com/thiruppavai-4000padi-vyakya/) - – ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: திருநாராயணபுரம் ‘ஆய்’ ஜநந்யாசார்ய ஸ்வாமி அருளிச்செய்த நாலாயிரப்படி வ்யாக்யானம் திருப்பாவை - முதற்பாட்டு மார்கழித்திங்கள் மதிநிறைந்த நன்னாளால் நீராடப்போதுவீர் போதுமினோ நேரிழையீர்* சீர்மல்கு மாய்ப்பாடிச் செல்வச் சிறுமீர்காள் கூர்வேற் கொடுந்தொழிலன் நந்தகோபன் குமரன்* ஏரார்ந்த கண்ணி யசோதை யிளஞ்சிங்கம்* கார்மேனிச் செங்கண் கதிர்மதியம் போல்முகத்தான்* நாராயணனே நமக்கே பறைதருவான்* பாரோர் புகழப் படிந்தேலோ ரெம்பாவாய். அவதாரிகை – முதற்பாட்டு ப்ரபந்த
- [Thiruppavai 2000Padi Vyakya](https://srivaishnavan.com/thiruppavai-2000padi-vyakya/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: திருநாராயணபுரம் ‘ஆய்’ ஜநந்யாசார்ய ஸ்வாமி அருளிச்செய்த ஈராயிரப்படி வ்யாக்யானம் திருப்பாவை - முதற்பாட்டு மார்கழித்திங்கள் மதிநிறைந்த நன்னாளால் நீராடப்போதுவீர் போதுமினோ நேரிழையீர்* சீர்மல்கு மாய்ப்பாடிச் செல்வச் சிறுமீர்காள் கூர்வேற் கொடுந்தொழிலன் நந்தகோபன் குமரன்* ஏரார்ந்த கண்ணி யசோதை யிளஞ்சிங்கம்* கார்மேனிச் செங்கண் கதிர்மதியம் போல்முகத்தான்* நாராயணனே நமக்கே பறைதருவான்* பாரோர் புகழப் படிந்தேலோ ரெம்பாவாய். அவதாரிகை – முதற்பாட்டுக்கு வாக்யார்த்தம் – “ப்ராப்ய
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 4 Pada 4](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-4-pada-4/) - ।।श्रीः।। नयमयूखमालिका चतुर्धाध्यायस्य चतुर्थः पादः।। विदुषां ब्रह्मप्राप्तिफला गतिरुक्ता। ब्रह्मप्राप्तानां तेषामैश्वर्यप्रकारः चिन्त्यते---- संपद्याविर्भावः स्वेन सब्दात्।।1।। मुक्तःप्रतिज्ञानात्।।2।। आत्मा प्रकरणात्।।3।। " परं ज्योतिरपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत " इत्यत्र देवादिरूपवत्साध्यरुपेणाभिनिष्पत्तिर्विवक्षिता उत स्वाभाविकरूपेणाविर्भाव इति अभिनिष्पत्तिस्वेनशब्दाभ्यां रूपस्याभिनिष्पद्यत्वायोगात्। तस्य सुषुप्त्यादिषु पुरुषार्थत्वादर्शनात् स्वेन शब्दास्यार्थसिद्धस्वीयत्वानुवादकतोपपत्तेरिति पूर्वपक्षः। स्वतस्सिद्धस्याप्यनादिकर्मबन्धरूपादिकर्मबन्धरूपाविद्यातिरोहितस्य तन्निवृत्त्याभिव्याक्तिरूपेण साध्यत्वसम्भावत् अबहतिविद्यायामुपपादितत्वात्। " यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षाळनान्मणेः। दोषप्रहाणान्नज्ञानमात्मनः क्रियेत तथा।। यथोदपादखननात्क्रियतेन जलाम्बरम्। सदेव नीयते व्यक्तिमसतस्सम्भवः कुतः।। तथा हेयगुणध्वंसादवबोधादयो
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 4 Pada 3](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-4-pada-3/) - ।।श्रीः।। नयमयूखमालिका ।।चतुर्थाध्यायस्य तृतीय पादः।। अर्चिरादिना तत्प्रथितेः।।1।। ब्रह्मप्राप्तिफलो विदुषो मार्ग इह पादे चिन्त्यचे। छान्दोग्ये तावदुपक्रमोसलविद्यायां -- " अर्चिषमेवाभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् षडुदङ्ङेतिमासांस्तान्मासेभ्यस्संवत्सरं संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसा विद्युतं तत्पुरुषो मानवस्स एनान्ब्रह्यगमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपाद्यमना इमं मानवमावर्त नानर्तन्त " इति श्रूयते। बृहदारण्यके पञ्चाग्निविदद्यायां -- " तेर्चिषमभइशम्भवन्त्यर्छिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासामुदङ्ङादित्य एति मासेभ्यो जेवलोकं देवलोकोकादीत्यमादित्याद्वेद्युतं वैद्युतात्पुरुषोऽमानच स्स एत्य ब्रह्मलोकान्गमयती " ति। तत्रैव पुवरन्यथा
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 4 Pada 2](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-4-pada-2/) - ।।श्रीः।। नयमयूखमालिका ।।चतुर्थास्याध्यायस्य द्वितीयः पादः।। इह पादे विदुषो मूर्धन्यानाड्योत्क्रान्तिरूपमर्चिरादिगत्या ब्रह्मप्राप्ति हेतुत्वेन विद्याफलभूतं चिन्तनीयम्। तत्र मूर्धन्यनाडीप्रवेशपर्यन्तोत्क्रान्तिर्विद्वविदुषोस्साधारणीति सा प्रथं विचार्यते। उपासनास्वर्चिरादिगतिचिन्तायां गत्युपक्रमत्वेन तस्या अपि चिन्तनीयत्वात्। वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च।।1।। अतएव सर्वाण्यनु।।2।। छान्दोग्ये श्रूयते -- " अस्य सोम्येपुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनःप्राणे प्राणस्तेजसि तेजःपरस्यां देवताया " मिति। अत्र किं वाचो मनसि सम्पत्तिरुत वागवृत्तिरिति संशय " सता सोम्ये तदा सम्पन्नो भवती
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 4 Pada 1](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-4-pada-1/) - ।।श्रीः।। नयमयूखमालिका ।।चतुर्थोऽध्यायः।। ।।चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः।। साधननुरूपणानन्तरं फलमस्मिन्नध्याये निरूप्यते। देहे स्थितस्य विदुषः पापाश्लेषविनाशो मूर्धन्यनाड्या देहान्निर्गमोर्गतस्यार्चिरादिगतिर्ब्रह्म प्राप्तिश्चेति चतुर्विधं फलम्। तदिदं चतुर्विधं फलं क्रमात्पादचतुष्टयेन विचार्यते। आदौ तावाद्विद्यायां विचारणीयाः केचन विशेषाः विचार्येन्ते। साधनभूताया विद्याया भक्तिदशापन्नायाः फलरूपत्वमस्तीति दर्शयितुं तृतीयविचारणीययानामपूह विचारः-- आवृत्तिरसकृदुपदेशात्।।1।। लिङ्गाच्च।।2।। " ब्रह्मविदाप्नोति पर " मित्यादौ ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वेन श्रुता विद्या किं सकृदेवानुष्ठेया उतासकृदावर्तनीयेति संशये पूर्वपक्षः। सकृदनुष्ठेया। आवृत्तौ प्रमाणाभावात्। अवघातादिवत् दृष्टोपायत्वाभावात्।
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 2 Pada 4](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-2-pada-4/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।।अथ द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थपादः।। तथा प्राणाः।।1।। गौण्यसंभवात्तत्प्राक्छØतेश्च।।2।। तत्पूर्वकत्वाद्वाचः।।3।। जीवोत्पत्तितदनुबधिज्ञातृत्वादिनिरूपणानंतरं जीवोपकरणानामिंद्रियामामुत्पत्तिप्रकारो विशोध्यत इति संगतिः। किमिंद्रियाणां वियदादिवत् स्वरूपान्यथाभावरूपोत्पत्तिः, उत जीववत् धर्मान्यथाभावमात्ररूपेति श्रुतिविप्रतिपत्तेस्संशये पूर्वपक्षः-- यद्यपि वियदधिकरणे "ब्रह्मातिरिक्तं सर्वमुत्पत्तिम" दिति निर्णीतं, तथापींद्रियाणां वियदादिवत् न स्वरूपान्यथाभावरूपोत्पत्तिः। "असद्वा इतमग्रआसीत् तदाहुः किं तदासीदिति ऋषयो वाव ते अग्रे सदासीत् के ते ऋषय इति प्राणावाव ऋषय इती" ति, सर्गाद्यकालेऽपि स्थितिश्रवणात् प्राणशब्दस्य बहुवचनांतस्य इंद्रियेष्वेव,
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 2 Pada 3](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-2-pada-3/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।। अथ द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः।। सांख्यादितंत्राणां न्यायाभासमूलत्वाद्विप्रतिषेधाच्चासामंजस्यमुक्तं। इदानीं स्वपक्षस्यापि वियदुत्पत्त्युनुत्पत्त्यादिविषयुश्रुतिविप्रतिषेधदोषोस्तीति प्रतिबन्दीं मनसि विपरिवर्तमानां निरसितुं तदभावख्यापनाय ब्रह्मकार्यस्य प्रपञ्चस्य कार्यताप्रकारः पादद्वयेन विशोध्यते। नन्वेवं सति वियदादि कार्यत्वप्रसाधनस्य परोक्तदोषपरिहारार्थेन प्रथमपादेन संगत्त्या तदानंतर्यं स्यात्। कारणविषयपादद्वयानन्तरं कार्यविषयपादद्वयारम्भ इति चेत् तर्हि कार्यविषयस्यास्य पादद्वयस्याध्यायसंगतिरेव न स्यात्। प्रथमाध्यायनिरूपिते वेदांतानां जगत्करणब्रह्मसमन्वये परिपन्थिनो विरोधस्य समाधानं हि द्वितीयाध्यायार्थ इति चेत् उच्यते- कारणविषयश्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयो वियदाद्युत्पत्तिश्रुतीनां
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 2 Pada 2](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-2-pada-2/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।।अथ द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीय पादः।। रचनानुपपत्तेश्च नानुमानं प्रवृत्तेश्र्व।।1।। पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि।।2।। व्यतिरेकानवस्थितेश्र्वानपेक्षत्वात्।।3।। अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्।।4।। पुरुषाश्मवदिति चेत्तथाऽपि।।5।। अंगित्वानुपपत्तेश्च।।6।। अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात्।।7।। अभ्युऽपगमेऽप्यर्थाभावात्।।8।। विप्रतिषेधाच्चासमंजसम्।।9।। प्रथमाध्यायप्रतिपादिते ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे प्रधानपरमाणुकारणवादिभिस्सांख्य वैशेषिकादिभिः केवलतर्कमवष्टभ्यापादितानि दूषणानीति प्रथमपादेन निराकृतानि। तत्रापि प्रणेतृगौरवेण तेषां तर्काणामुपादेयत्व शङ्कास्मृत्यधिकरणयोगाधिकरणाभ्यांनिराकृता। तत्तत्तर्कस्वरूपपर्यालोचनया तेषामुपादेयत्वशङ्का नविलक्षणत्वाधिकरणमारम्भ निराकृता। एवमाद्याधिकरणयोस्तृतीयादीनामष्टानामधिकरणानाञ्चावान्तरार्थभेदेऽपि ब्रह्मवादप्रतिक्षेपकतर्कनिराकरणार्थत्वेनैकार्थ्यं, अस्मिन्पादे शुष्कतर्कालम्बनास्सांख्यादिपक्षास्तथाभूतैरेव तर्कैर्दूष्यन्ते। अन्यथा प्रधानादिकारणत्वप्रतिष्ठापकानां परपक्षाणां तदर्काभासमूलत्वं जानतां मन्दधियां तेषु प्रामाणिकत्वशङ्कया ब्रह्मवादश्रद्धा शिथिलीभवेत्।
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 2 Pada 1](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-2-pada-1/) - ।।श्रीः।। नयमयूखमालिका द्वितीयोऽद्ध्यायः । ।।द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः।। ।।स्मृत्यनवकाशदोषप्रसंगइतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसंगात्।।1 ।। ।।इतरेषाञ्चानुपलब्धेः।।2 ।। प्रथमेऽध्याये श्रीमन्नारायणाख्यं परंब्रह्म सकलजगत्कारणमिति तत्र सर्वेषां वेदान्तानां न्यायतस्समन्वयव्युत्पादनेन प्रसाधितं। तत्र संभावितसर्वविधविरोधसमाधानेन तदेव स्थिरीकर्तुं द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते। तत्र प्रथमाधिकरणे सांख्यस्मृतिविरोधेन वेदांतानामन्यपरत्वाशङ्का निरस्यते। ननु कथं स्मृतिविरोधे श्रुतेरन्यपरत्वशङ्का, श्रुतिस्मृतिविरोधे स्मृतेरेवाप्रामाण्यस्य "विरोधेत्वनपेक्ष्यं स्यादसति ह्यनुमान" मिति पूर्वतन्त्राधिकरणे स्थितत्वात्। तत्र हि "औदुंबरीं स्पृष्ट्वोद्राये"दिति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन "औदुंबरी सर्वा वेष्टयितव्ये"ति स्मृतेरनादरणीयत्वं, असत्येव प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे स्मृतेर्मूल
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 1 Pada 4](https://srivaishnavan.com/86051/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।।प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पादः।। आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त गृहीतेर्दर्शयति च।।1।। सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्।।2।। तदधीनत्वादर्थत्वात्।।3।। ज्ञेयत्वावचनाच्च।।4।। वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्।।5।। त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च।।6।। महद्वच्च।।7।। इह पादे सांख्यतन्त्रप्रतिपादनच्छायापन्नानां वाक्यानां सांख्याभिमतार्थनिरासेन ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपाद्यत इति पादार्थस्तत्सङ्गतिश्चेत्युभयमपि प्रथमपाद एव दर्शितं। काठके श्रूयते- "इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परम्मनः। मनसस्तु परा बुद्धि र्बुद्धेरात्मा महान् परः।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः।। पुरुषान्नपरं किंचित्
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 1 Pada 3](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-1-pada-3/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।।प्रथमाध्यायस्य तृतीय पादः।। द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्।।1।। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच्च।।2।। नानुमानमतच्छब्दात्प्राणभृच्च।।3।। भेदव्यपदेशाच्च।।4।। प्रकरणात्।।5।। स्थित्यदनाभ्याञ्च।।6।। आथर्वणिकाः समामनंति-- "यस्मिन् द्यौः पृथीवी चांतरिक्षमोतंमनस्सप्राणैश्च सर्वैः तमेवैकंजानथात्मानमन्यावाचो विमुंचथ अमृतस्यैषसेतुरिति। अत्र द्युभ्वाद्यायतनं जीवः परोवेति संशये जीवइति तावत्प्राप्तं, "अराइव रथनाभौ संहतायत्र नाड्यः सएषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमन इति उत्तरमत्रे नाड्याधारत्तवशरीरांतस्संचारजन्मवत्त्वानां जीवलिंगानामाम्नानात्, तत्र आदिमन्त्रे "ओतं मनस्सह प्राणैश्च सर्वै"रिति मनः प्राणाश्रयत्वरूपजीवलिंगाम्नानात्, "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पंचधा संविवेष। प्राणैश्चित्तं
- [नयमयूखमालिका - Adhyaya 1 Pada 2](https://srivaishnavan.com/नयमयूखमालिका-adhyaya-1-pada-2/) - ॥श्रीः॥ नयमयूखमालिका ।।प्रथमाध्यायस्य द्वितीय पादः।। प्रथम पादे समस्तचिदचिद्वलक्षणश्रीपुरुषोत्तमाख्यवेदान्तवेद्यजगत्कारणास्तित्वं प्रसाधितं, तथाऽपि कानिचिद्वेदान्तवाक्यानि चिदचिदन्तर्भूतवस्तुविशेषप्रतिपादकानि दृश्यंत इत्याशङ्कानिरासः क्रियते। किञ्च जन्मादिसूत्रै ब्रह्म कारणमेव ब्रह्मैव कारणमिति अयोगान्ययोगव्यवच्छेदौ लक्षणस्य असम्भावातिव्याप्तिपरिहाराय विवक्षितौ, तत्र अयोगव्यवच्छेदः प्रथमपादेन सिद्धः अन्ययोगव्यवच्छेदार्थस्रिपाद्यारम्भइति च विभागः। तत्र स्पष्टतरजीवलिङ्गकानि वाक्यानि प्रथमे पादे विचारितानि, अस्पष्टजीवलिंगकानि द्वितीये विचार्यन्ते, स्पष्टजीवलिङ्गकानि तृतीये, प्रधानादिप्रतिपादनच्छायानुसारीणि चतुर्थ इति प्रायिकोऽयं पादार्थविभागः।। सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्।।1।। विवक्षितगुणोपपत्तेश्च।।2।। अनुपपत्तेस्तु न शारीरः।।3।। कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च।।4।। शब्दविशेषात्।।5।। स्मृतेश्च।।6।। अर्श्रकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न
- [Thiruppavai Tanian Vyakya-Pada Orai](https://srivaishnavan.com/thiruppavai-tanian-pada-orai/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: திருப்பாவை தனியன்கள் பராஶர பட்டர் அருளிச்செய்த தனியன் நீளாதுங்க ஸ்தநகிரி தடீ ஸுப்தமுத்போத்ய க்ருஷ்ணம் பாரார்த்யம் ஸ்வம் ஶ்ருதிஶதஶிரஸ்ஸித்தமத்யாபயந்தீ । ஸ்வோச்சிஷ்டாயாம் ஸ்ரஜி நிகளிதம் யா பலாத்க்ருத்ய புஙக்தே கோதா தஸ்யை நம இதமிதம் பூய ஏவாஸ்து பூய: ।। பதவுரை – நீளாதுங்க ஸ்தநகிரிதடீ ஸுப்தம் - நப்பின்னை பிராட்டியின் உயர்ந்த திருமுலைத்தடங்களாகிற மலைச்சாரலில் திருக்கண்வளர்ந்தருளுபவனும் ஸ்வ உச்சிஷ்டாயாம் – தன்னால் சூடிக்களையப்பட்ட ஸ்ரஜி – மாலையிலே நிகளிதம் க்ருஷ்ணம் –
- [Thiruppavai Moolam](https://srivaishnavan.com/thiruppavai/) - ஸ்ரீஆண்டாள் அருளிச்செய்த திருப்பாவை ஆண்டாள் தனியன்கள் (ஸ்ரீபராசரபட்டர் அருளிச்செய்தது) நீளாதுங்கஸ்தநகிரிதடீஸுப்தமுத்போத்யக்ருஷ்ணம் பாரார்த்யம்ஸ்வம்ஶ்ருதிஶத: ஶிரஸ்ஸித்தமத்யாபயந்தி| ஸ்வோச்சிஷ்டாயாம் ஸ்ரஜிநிகளிதம்யாபலாத்க்ருத்ய புங்க்தே கோதாதஸ்யைநமஇதமிதம்பூயஏவாஸ்துபூய.|| (உய்யக்கொண்டார் அருளிச்செய்தவை) அன்னவயற்புதுவையாண்டாள் அரங்கற்குப் பன்னுதிருப்பாவைபல்பதியம்* – இன்னிசையால் பாடிக்கொடுத்தாள் நற்பாமாலை* பூமாலை சூடிக்கொடுத்தாளைச் சொல்லு. சூடிக்கொடுத்தசுடர்க்கொடியே தொல்பாவை பாடியருளவல்லபல்வளையாய்! – நாடிநீ வேங்கடவற்கு என்னை விதியென்ற விம்மாற்றம் நாம்கடவாவண்ணமேநல்கு. மார்கழித் திங்கள் மதிநிறைந்த நன்னாளால் * நீராடப் போதுவீர் ! போதுமினோ நேரிழையீர் ! * சீர்மல்கும் ஆய்ப்பாடிச் செல்வச் சிறுமீர்காள் ! * கூர்வேல்
- [Paasurappadi Ramayanam - Moolam](https://srivaishnavan.com/paasurappadi-ramayanam-moolam/) - ஶ்ரீ: ஶ்ரீ பெரியவாச்சான் பிள்ளை தொகுத்தருளிய திவ்யப் ப்ரபந்த பாசுர ராமாயணம் பால காண்டம் திருமடந்தை மண்மடந்தை இருபாலும் திகழ நலமந்தமில்லதோர் நாட்டில் அந்தமில் பேரின்பத்தடிய ரோடு ஏழுலகும் தனிக்கோல் செல்ல வீற்றிருக்கும் அயர்வறும் அமரர்கள் அதிபதியான அணியார் பொழில்சூழ் அரங்க நகரப்பன் அலைநீர்க் கடலுள் அழுந்தும் நாவாய் போல் ஆவாரார் துணையென்று துளங்கும் நல்ல அமரர் துயர் தீர வல்லரக்கர் இலங்கை பாழ்படுக்க எண்ணி மண்ணுலகத்தோ ருய்ய அயோத்தி என்னும் அணி நகரத்து வெங்கதிரோன் குலத்துக்கோர்
- [तत्त्वसारः - Vyakya](https://srivaishnavan.com/तत्त्वसारः-vyakya/) - श्रीरस्तु श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीवत्सकुलतिलकैः वरदाचार्यैः समनुगृहीतः तत्त्वसारः। रत्नसारिणीव्याख्यासहितः। (मु.) - श्रीविष्णुचित्तपदपङ्कजसंगमाय चेतो मम स्पृहयते किमतः परेण । नो चेन्ममापि यतिशेखरभारतीनां भावः कथं भवितुमर्हति वाग्विधेयः ।। 1 ।। ओं नमो भक्तिसाराय व्यवसायात्मने हरेः । दैत्यान् प्रच्छन्नदैत्यान् वा शस्त्रैः शास्त्रैर्विधून्वते ।। अव. - भगवान् वरदगुरुः, चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यर्थं स्मृत्याचारसिद्धं मङ्गळमाचरति ---- श्रीविष्णुचित्तेत्यादि व्या. - (मम चेतः) श्रीविष्णुचित्तस्य --विष्णुः चित्ते
- [तत्त्वसारः - Moolam](https://srivaishnavan.com/तत्त्वसारः/) - श्रीरस्तु श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीवत्सकुलतिलकैः वरदाचार्यैः समनुगृहीतः तत्त्वसारः रम्यजामातृरूपेण योऽवतीर्णो यतीशिता। विना तस्य पदाब्जाते न मेऽस्ति शरणं क्वचित् ॥ वंदेऽहं वरदार्यं तं वत्साभिजनभूषणम् । भाष्यामृतप्रदानाद्यः संजीवयति मामपि ।। (मंगलाचरणम्) श्रीविष्णुचित्तपदपंकजसंगमाय चेतो मम स्पृहयते किमतः परेण । नो चेन्ममापि यतिशेखरभारतीनां भावः कथं भवितुमर्हति वाग्विधेयः ॥२॥ (स्वाहंकारखण्डनम्) क्व पथि विदुषामेषा प्रौढिः श्रियःप्रभुणा शपे मशकशकनं मन्ये मादृक्प्रभावनिदर्शनम् ।
- [Acharya Hrudayam - Moolam](https://srivaishnavan.com/acharya-hrudayam-moolam/) - ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான அழகியமணவாளப்பெருமாள்நாயனார் அருளிச் செய்த ஆசார்ய ஹ்ருத₃யத்தின் தனியன்கள் ஆசார்யஸ்வாந்தவக்தாரம் அபி₄ராமவராபி₄த₄ம் | ஸ்ரீக்ருஷ்ணதநயம் வந்தே₃ ஜக₃த்₃கு₃ருவராநுஜம் || பணவாளரவணைப் பள்ளிபயில்பவர்க்கெவ்வுயிரும் குணபோகமென்று குருகைக்கதிபன் உரைத்ததுய்ய உணர்பாவினுட்பொருள் ஒன்றுமறியா உலகறிய மணவாளன்மாறன் மனமுரைத்தான் வண்முடும்பை வந்தே. மாதவத்தோன்மாறன் மனங்கூறும் மணவாளன் தோதவத்தித் தூய் மறையோரான பெற்றார் – நீதியினா லாங்கவர் தாள் சேர் பெற்றார் ஆயி மணவாளமுனி பூங்கமலத்தாள்கள் நெஞ்சே போற்று. ******* ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பரமகாருணிகரான திருநாராயணபுரத்து ஆயி
- [87 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/87-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितम: सर्ग: गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् । ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ।। 2.87.1 ।। गुहस्येति । यत्र तत्रैव यत्र क्षणे अप्रियं श्रुतं तत्रैवेत्यर्थ: । यद्वा यत्र विषये अप्रियं श्रुतं तत्रैव ध्यानं जगाम स्वाभिलषितकार्य्यसङ्कटं जातमिति चिन्तापारवश्यं प्राप्त इत्यर्थ: ।। 2.87.1 ।। सुकुमारो महासत्त्व: सिंहस्कन्धो महाभुज: । पुण्डरीकविशालाक्षस्तरुण: प्रियदर्शन: ।। 2.87.2
- [88 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/88-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितम: सर्ग: तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत: सह मन्त्रिभि: । इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ।। 2.88.1 ।। अब्रवीज्जननी: सर्वा इह तेन महात्मना । शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ।। 2.88.2 ।। तदित्यादिश्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । निपुणं सावधानमित्यर्थ: । तेन रामेण । इह भूमौ । शर्वरीशयिता शर्वर्य्यां शयनं कृतम् । निष्ठाया अधिकरणत्वस्याभिहितत्वाच्छर्वरीशब्दात् प्रथमा, इदमेषामासितमितिवत् । इदमस्य
- [89 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/89-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोननवतितम: सर्ग: व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघव: । भरत: काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। 2.89.1 ।। व्युष्येति । व्युष्य उषित्वा । रात्रिं रात्रौ । तत्रैव यत्र रामो ऽशयिष्ट तत्रैव । काल्यं प्रत्यूष: । "प्रत्यूषो ऽहर्मुखं काल्यम्" इत्यमर: । तस्मिन्नित्यर्थ: ।। 2.89.1 ।। शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् । शीघ्रमानय भद्रं ते
- [90 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/90-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे नवतितम: सर्ग: भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभ: ।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभि: ।। 2.90.1 ।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छद: ।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम् ।। 2.90.2 ।।भरद्वाजाश्रममित्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयम् । क्रोशादेव क्रोशात् पूर्वमेव, क्रोशमात्रव्यवहितदेश इत्यर्थ: । न्यस्तशस्त्रपरिच्छद: परिच्छद: आभरणादिकं भृङ्गाराद्युपकरणजातं च । वसानो वाससी क्षौमे भरद्वाजसेवार्थमुष्णीषकञ्चुकादिकमपहाय परिधानमुत्तरीयं च धृत्वा गत इत्यर्थ: । ननु पूर्वं जटाचीराणि
- [91 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/91-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकनवतितम: सर्ग: कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा । भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ।। 2.91.1 ।। कृतेति । तत्रैवाश्रमे निवासाय कृतबुद्धिं निश्चितबुद्धिं भरतं स मुनि: आतिथ्येन भोजनपर्य्यन्तातिथिसत्काराय न्यमन्त्रयत् प्रार्थयामास ।। 2.91.1 ।। अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् । पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदुपपद्यते ।। 2.91.2 ।। अब्रवीदिति । वने यत्फलमूलादिकम् उपपद्यते लभ्यते तेन तापसाहारेणातिथ्यं कृतम्,
- [92 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/92-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विनवतितम: सर्ग: ततस्तां रजनीं व्युष्य भरत: सपरिच्छद: । कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ।। 2.92.1 ।। तमृषि: पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चागतम् । हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत ।। 2.92.2 ।। तत इत्यादि । व्युष्य विशेषेणोषित्वा । सपरिच्छद: सपरिवार: । "परिवार: परिकर: परिष्कन्द: परिग्रह: । तथोपकरणं प्रोक्तं परिबर्ह: परिच्छद: ।।" इति हलायुध: कामात् रामप्राप्तीच्छया
- [93 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/93-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिनवतितम: सर्ग: तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिन: । अर्द्दिता यूथपा मत्ता: सयूथा: सम्प्रदुद्रुवु: ।। 2.93.1 ।। तयेत्यादि । यायिन्या गच्छन्त्या । अर्दिता: पीडिता: । यूथपा: गजादियूथनाथा: । "यूथनाथस्तु यूथप:" इत्यमर: ।। 2.93.1 ।। ऋक्षा: पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समतन्त: । दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ।। 2.93.2।। ऋक्षा इति । पृषतसङ्घा: बिन्दुमन्मृगसङ्घा: ।
- [94 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/94-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितम: सर्ग: दीर्घकालोषितस्तस्मिन् गिरौ गिरिवनप्रिय: । वैदेह्या: प्रियमाकांक्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् ।। 2.94.1 ।। अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् । भार्य्याममरसङ्काश: शचीमिव पुरन्दर: ।। 2.94.2 ।। एवमेतावत्पर्य्यन्तं भरतकथां प्रस्तुत्य रामस्य चित्रकूटप्रवेशानन्तरदिनेषु विहारतारतम्याभावात् भरतप्राप्तिदिनसम्भूतविहारविशेषान् वर्णयति--दीर्घकालेत्यादिना सर्गद्वयेन । आदौ श्लोकद्वयमेकान्वयम् । अथ प्रात:कर्त्तव्यकर्मानुष्ठानानन्तरम् । तस्मिन् गिरौ चिरपरिचयेपि वैलक्षण्यातिशयादपूर्ववद्भासमाने । दीर्घकालोषित: मासमात्रमुषितोपि गिरिवनप्रिय: "नवंनवं प्रीतिरहो
- [95 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/95-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वर: । अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ।। 2.95.1 ।। एवं वनगिरिप्रदर्शनेनोपलाल्य नदीप्रदर्शनेनापि लालयति--अथेत्यादिना ।। 2.95.1 ।। अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् । विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचन: ।। 2.95.2 ।। अब्रवीदिति । वचने हेतु: तत्सौन्दर्यमित्याशयेनोक्तम्--वरारोहामित्यादि । वरारोहाम् आरुह्यत इति आरोहो जघनम्, गुरुजघनामित्यर्थ: । चारुचन्द्रनिभाननामित्यनेन रतिरमणनिदर्शितवनगिरिविलोकनकुतूहलविकसितवदनत्वमुक्तम् । राजीवलोचन: विस्मयोत्फुल्लनयन इत्यर्थ:
- [96 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/96-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षण्णवतितम: सर्ग: तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम् । निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन् ।। 2.96.1 ।। एवं प्रासङ्गिकमुक्त्वा प्रकृतमनुसरति--तामित्यादिना । गिरिनिम्नगां गिरिनदीम् । मांसेन छन्दयन् वशीकुर्वन् । "वशाभिप्राययोश्छन्द:" इति वैजयन्ती ।। 2.96.1 ।। इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना । एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघव: ।। 2.96.2 ।। वशीकरणप्रकारमाह--इदमित्यादिना । इदं
- [97 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/97-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तनवतितम: सर्ग: सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम् । रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ।। 2.97.1 ।। अथ कुपितपरिसान्त्वनं सप्तनवतितमे--सुसंरब्धमित्यादि । पूर्वं सुसंरब्धं सुतरां प्रीतम् । "संरम्भ: प्रणयेपि च" इत्यमर: । अद्य तु तद्वैलक्षण्येन क्रोधमूर्च्छितम् । यद्वा क्रोधमूर्च्छितत्वादेव सुसंरब्धं क्रोधकार्ययुद्धौन्मुख्ययुक्तम् । तत्र हेतु: सपत्नीपुत्रत्वमित्याह सौमित्रिमिति । यद्वा सुमित्रापुत्रत्वस्मारणपूर्वकमुक्तवानिति द्योत्यते । रामस्तु इदं वचनं
- [98 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/98-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टनवतितम: सर्ग: निवेश्य सेनां तु विभु: पद्भ्यां पादवतां वर: । अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्त्तकम् ।। 2.98.1 ।। निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् । भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। 2.98.2 ।। अथ भरतस्य रामप्राप्तिरष्टनवतितमे सर्गे--निवेश्येत्यादिना । गुरुवर्तकं गुरुवचनानुवर्तकम् ।। 2.98.12 ।। क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै: समन्तत: । लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ।। 2.98.3 ।।
- [99 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/99-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनशततम: सर्ग: निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा । जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन् ।। 2.99.1 ।। अथ भरतस्य रामसङ्गम एकोनशततमे--निविष्टेत्यादिना । निविष्टायां सेनायाम्, स्वयं तत्र क्षणं निविष्ट: सन् । उत्सुक: साभिलाष: । शत्रुघ्नमनुदर्शयन् । अनु: कर्मप्रवचनीय: । शत्रुघ्नस्य रामाश्रमसामीप्यचिह्नानि प्रदर्शयन् जगाम ।। 2.99.1 ।। ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय । इति त्वरितमग्रे स
- [100 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/100-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे शततम: सर्ग: जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि । ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ।। 2.100.1 ।। दर्शनमात्रेण भरतो राज्यं पालयतीति कृत्वा राज्यनीतिं पृच्छति शततमे--जटिलमिति । यद्वा अथ भगवान् राम: प्रश्नव्याजेन राज्यरक्षणनीतिप्रकारान् शिक्षयति, पश्चाद्दशरथात्ययश्रवणभरतस्थण्डिलशयनादिव्यापारेण तदुपदेशावकाशाभावात् । जटिलमित्यादि । जटिलं, समीचीनमालिका दृष्टा चेदियं भरतस्य केशार्हेत्येवं दशरथो वदति स एव जटां बद्ध्वा तिष्ठतीति
- [101 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/101-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोत्तरशततम:सर्ग: रामस्य वचनं श्रुत्वा भरत: प्रत्युवाच ह । किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्म: करिष्यति ।। 2.101.1 ।। रामस्य वचनं श्रुत्वा भरत: प्रत्युवाच ह इत्यादि अयं सर्ग एवात्र लेखनीय: । 'तं तु राम: समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम्' इत्यादिसर्गस्तु लेखकै: प्रमादाल्लिखित: । तस्योक्तप्रश्नोत्तरत्वाभावात् । अत्र भरतोच्यमानपितृमरणश्रवणानन्तरं रामस्य दु:खितत्वाश्रवणात् । अत्र महेश्वरतीर्थेन सर्गपौर्वापर्यवैपरीत्यमनालोच्य स्वदृष्टकोशमात्रप्रामाण्येन 'तं तु
- [102 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/102-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्व्युत्तरशततम:सर्ग: तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतन: ।। 2.102.1 ।। तामित्यादि । करुणां शोकावहाम् । यद्वा अकरुणां करुणारहिताम्, क्रूरामिति यावत् ।। 2.102.1 ।। तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा । वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तप: ।। 2.102.2 ।। प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुम: । वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात
- [103 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/103-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्र्युत्तरशततम: सर्ग: वसिष्ठ: पुरत: कृत्वा दारान् दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षित: ।। 2.103.1 ।। राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ।। 2.103.2 ।। कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषित: ।। 2.103.3 ।। अथ मातृसमागमस्त्र्युत्तरशततमे--वसिष्ठ इति । रामदर्शनतर्षित: रामदर्शने सञ्जाताभिलाष: । "कामो ऽभिलाषस्तर्षश्च" इत्यमर: ।।
- [104 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/104-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुरधिकशततम: सर्ग: तं तु राम: समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ।। 2.104.1 ।। अथ रामभरतयोरुक्तिप्रत्युक्ती चतुरुत्तरशततमे--तं त्वित्यादिना । गुरुवत्सलं गुरौ स्वस्मिन् भक्तम्, समाज्ञाय ज्ञात्वा प्राप्तराज्यपरित्यागेन जटावल्कल धारणादिना च स्वस्मिन् भक्तियुक्तं ज्ञात्वेत्यर्थ: । समाश्वास्येति पाठे--प्रियवचनादिभि: सम्यगाश्वास्येत्यर्थ: ।। 2.104.1 ।। किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया । यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ।।
- [105 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/105-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चोत्तरशततम: सर्ग: तत: पुरुषसिंहानां वृतानां तै: सुहृद्गणै: । शोचतामेव रजनी दु:खेन व्यत्यवर्त्तत ।। 2.105.1 ।। अथ पुनर्भरतस्य कैकेयीनिर्बन्धकृतपितृनियोगपरिहारोचितवचनपूर्वकं प्रार्थनम्, रामस्य च तत्समाश्वासनं तत्त्वोपदेशेनेत्येतत्पञ्चोत्तरशततमे--तत: पुरुषसिंहानामित्यादि ।। 2.105.1 ।। रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृता: । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ।। 2.105.2 ।। तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् । भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ।।
- [106 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/106-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षडुत्तरशततम: सर्ग: एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् । ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् । उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वच: ।। 2.106.1 ।। को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम । न त्वां प्रव्यथयेद्दु:खं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ।। 2.106.2 ।। एवमुक्त्वा त्विति । निरुत्तरमुक्तवन्तं रामं प्रति मुखान्तरेण उत्तरस्योच्यमानत्वाच्चित्रमित्युक्तम् ।। 2.106.12 ।। सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि
- [107 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/107-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततम: सर्ग: पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रज: । प्रत्युवाच तत: श्रीमान् ज्ञातिमध्ये ऽभिसत्कृत: ।। 2.107.1 ।। उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथा: । जात: पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात् ।। 2.107.2 ।। पुनरित्यादि । अभिसत्कृत: भरतेन स्तोत्रादिना सम्यगभिपूजित: ।। 2.107.12 ।। पुरा भ्रात: पिता न: स मातरं ते समुद्वहन् । मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम् ।। 2.107.3 ।।
- [108 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/108-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टोत्तरशततम: सर्ग: आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तम: । उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वच: ।। 2.108.1 ।। एवं रामेणोक्ते निरुत्तरतया स्थितं भरतमालोक्य हितपरतया जाबालिश्चार्वाकमतमाश्रित्योत्तरमाह अष्टोत्तरशततमे--आश्वासयन्तमित्यादिना । ब्राह्मणोत्तम इत्यनेन वक्ष्यमाणं नास्तिकवचनमहृदयमिति द्योत्यते । धर्मापेतं वैदिकधर्मापेतम् ।। 2.108.1 ।। साधु राघव माभूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थिका । प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विन: ।। 2.108.2 ।। साध्विति । बुद्धि: साधु माभूत्
- [109 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/109-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे नवोत्तरशततम: सर्ग: जाबालेस्तु वच: श्रुत्वा राम: सत्यात्मनां वर: । उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ।। 2.109.1 ।। अथ जाबालिमतनिरासपूर्वकं वैदिकमतस्थापनं नवोत्तरशततमे सर्गे--जाबालेरित्यादिना । सत्यात्मनां सत्यबुद्धीनां भक्त्या वैदिकधर्मश्रद्धया । अविपन्नया जाबालिवचनै: सांदृष्टिकैरप्यचलितया ।। 2.109.1 ।। भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् । अकार्य्यं कार्य्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मितम् ।। 2.109.2 ।। भवानिति । प्रियकामार्थं प्रियविषयेच्छासिद्ध्यर्थं यद्वचनमुक्तवान्
- [110 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/110-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे दशोत्तरशततम: सर्ग: क्रुद्धमाज्ञाय रामं तं वसिष्ठ: प्रत्युवाच ह । जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् ।। 2.110.1 ।। अथ वसिष्ठो जाबालिवचनयाथार्थ्यप्रदर्शनेन तद्विषयकोपं निवर्त्त्य स्वाभिमतं ज्येष्ठस्यैव राज्यार्हतारूपं निवर्त्तनोपायं प्रतिपादयति--क्रुद्धमित्यादिना । लोकस्य जनस्य गतं गमनम् । भावे निष्ठा । परलोकप्राप्तिं तत इहागतिं च जानीते, नासौ नास्तिक इत्यर्थ: ।। 2.110.1 ।। निवर्त्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमुक्तवान् । इमां लोकसमुत्पत्तिं
- [111 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/111-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततम: सर्ग: वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहित: । अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वच: ।। 2.111.1 ।। अथ रामनिवर्त्तनोपायान् पुनरुपन्यस्य निरस्यति एकादशोत्तरशततमे--वसिष्ठस्त्वित्यादिना ।। 2.111.1 ।। पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रय: । आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ।। 2.111.2 ।। एवं कुलधर्मोपपादनेपि सर्वं तत्पितृनियोगव्यतिरिक्तविषयमिति मत्वा तूष्णींस्थितस्य रामस्याशयं जानन् वसिष्ठ: पुनर्निवर्त्तनहेत्वन्तरमाह--पुरुषस्येत्यादिना ।। 2.111.2 ।। पिता ह्येनं जनयति
- [112 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/112-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्वादशोत्तरशततम: सर्ग: तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिता: सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षय: ।। 2.112.1 ।। अथ भरतस्य समाधानं कृत्वा प्रस्थापनं द्वादशोत्तरशततमे--तमित्यादि । भातृभ्यां सङ्गमं भातृभ्यामन्योन्यसौहार्देन कृतं सङ्गमं प्रेक्ष्य विस्मिता अभूवन्निति शेष: ।। 2.112.1 ।। अन्तर्हितास्त्वृषिगणा: सिद्धाश्च परमर्षय: । तौ भ्रातरौ महात्मानौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ।। 2.112.2 ।। अन्तर्हिता इति । अन्तर्हिता: पूर्वमेवान्तर्धानं
- [113 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/113-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयोदशोत्तरशततम: सर्ग: तत: शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा । आरुरोह रथं हृष्ट: शत्रुघ्नेन समन्वित: ।। 2.113.1 ।। अथ भरतस्यायोध्याप्रवेश: त्रयोदशोत्तरशततमे--तत इत्यादि । पादुके शिरसि कृत्वा शत्रुञ्जयमूर्ध्नि निक्षिप्ते पादुके सादरमादाय स्वमूर्ध्न्याधायेत्यर्थ: ।। 2.113.1 ।। वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रत: । अग्रत: प्रययु: सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिता: ।। 2.113.2 ।। वसिष्ठ इति । मन्त्रपूजिता: अमोघकार्यविचारनैपुण्यात्पूजिता:
- [114 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/114-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्दशोत्तरशततम: सर्ग: स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभु: । अयोध्यां भरत: क्षिप्रं प्रविवेश महायशा: ।। 2.114.1 ।। पूर्वसर्गान्तिमश्लेकोक्तं विस्तरेण दर्शयति चतुर्दशोत्तरशततमे--स्निग्धगम्भीरघोषेणेत्यादि । उपयान् समीपमागच्छन् ।। 2.114.1 ।। बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ।। 2.114.2 ।। कालीं कृष्णपक्षसम्बन्धिनीम् ।। 2.114.2 ।। राहुशत्रो: प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ।। 2.114.3 ।। अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां
- [115 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/115-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चदशोत्तरशततम: सर्ग: ततो निक्षिप्य मातृ़: स अयोध्यायां दृढव्रत: । भरत: शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ।। 2.115.1 ।। अथ भरतस्य नन्दिग्रामे स्थित्वा राज्यपरिपालनं पञ्चदशोत्तरशततमे--तत इत्यादिना ।। 2.115.1 ।। नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रये ऽद्य व: । तत्र दु:खमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ।। 2.115.2 ।। गतश्च हि दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम । रामं प्रतीक्षे राज्याय स
- [116 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/116-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षोडशोत्तरशततम: सर्ग: प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामस्तपोवने । लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ।। 2.116.1 ।। अथ रामस्य चित्रकूटान्निर्गमनं षोडशोत्तरशततमे--प्रतिप्रयात इत्यादि । सोद्वेगं सभयम् । औत्सुक्यम् आश्रमान्तरगमनाभिलाषं लक्षयामास इङ्गिताकारादिभिरिति शेष: ।। 2.116.1 ।। ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे । राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ।। 2.116.2 ।। य इति । पुरस्तात् पूर्वं चित्रकूटस्य तापसाश्रमे राममाश्रित्य ये निरतास्तान् ।
- [117 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/117-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तदशोत्तरशततम: सर्ग: राघवस्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् । न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ।। 2.117.1 ।। अथ रामस्यात्र्याश्रमप्रवेश: सप्तदशोत्तरशततमे--राघव इत्यादिना ।। 2.117.1 ।। इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागरा: । सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचत: ।। 2.117.2 ।। बहुकारणान्येवाह--इह म इत्यादिना ।। 2.117.2 ।। स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मन: । हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्द्द: कृतो भृशम् ।।
- [118 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/118-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टादशोत्तरशततम: सर्ग: सा त्वेवमुक्ता वैदेही त्वनसूया ऽनसूयया । प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ।। 2.118.1 ।। नैतदाश्चर्य्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे । विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्य्या: पतिर्गुरु: ।। 2.118.2 ।। अथ सीतानसूयासंवादो ऽष्टादशोत्तरशततमे--सेति । अनसूया असूयारहिता । पातिव्रत्यधर्मोपदेशं गुणत्वेन गृहीतवतीत्यर्थ: ।। 2.118.12 ।। यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जित: । अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत् ।। 2.118.3 ।।
- [119 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/119-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे श्रीवाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशत्सहस्रिकायां संहितायां श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्युत्तरशततम: सर्ग: अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् । पर्य्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ।। 2.119.1 ।। व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया । यथा स्वयम्वरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया । रमे ऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि ।। 2.119.2 ।। अथात्र्याश्रमे रजनीमुषित्वा प्रातर्निर्गम एकोनविंशत्युत्तरशततमे--अनसूयेत्यादि ।। 2.119.12 ।। रविरस्तं
- [01 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/01-sarga-अयोध्याकाण्डम्-2/) - ।। अरण्यकाण्डः ।।।। श्लोकसहितव्याख्यानम् ।। (1सर्गतः 16सर्गपर्यन्तम्) श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः वात्स्यश्रीशठकोपदेशिकवरश्रीपादरेण्वञ्जनैः दृष्ट्या निर्मलया निरीक्ष्य बहुधा वल्मीकजन्माशयम् । श्रीमत्कौशिकवंशसागरमणिर्गोविन्दराजाह्वयो व्याचक्षे ऽहमरण्यकाण्डमधुना पश्यन्तु निर्मत्सराः ।। श्रीरामायणराजस्य दत्त्वा पीताम्बरं महत् । अर्पये परया लक्ष्म्या राजन्तीं रत्नमेखलाम् ।। प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् । ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ।। 3.1.1 ।। ।। श्रीरङ्गेशाय नमः ।। एवं पूर्वस्मिन् काण्डे
- [02 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/02-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः कृतातिथ्यो ऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति । आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनमेवान्वगाहत ।। 3.2.1 ।। एवं प्रथमसर्गेण सिद्धसाधननिष्ठानां मुमुक्षूणां मुनीनां तदीयपर्यन्तं विशिष्टविषयकैङ्कर्यं प्रतिपाद्य खरवधार्थिंमुनिजनशरणागतिं वक्ष्यन् शरण्यत्वोपयोगिसामर्थ्यं विराधवधकथनमुखेन बोधयितुमुपक्रमते कृतातिथ्य इत्यादिना । अत एव सङ्क्षेपे "विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह" इत्यत्र विराधवधोपहारमुखेन शरभङ्गं दृष्टवानिति व्याख्यातम् । तुशब्देन अत्र्यादिकृतातिथ्याद्वैलक्षण्यमुच्यते । अनन्यप्रयोजनदत्तं
- [03 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/03-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन् वनम् । आत्मानं पृच्छते ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ।। 3.3.1 ।। अथ विराधानुग्रहाय तदाक्रमणं तृतीये अथोवाचेत्यादि । पूरयन्, शब्देनेति शेषः । आत्मानं युष्मत्स्वरूपं पृच्छते मह्यमिति शेषः । ब्रूतमिति लोण्मध्यमपुरुषद्विचनम् । प्रश्नप्रकारमाह काविति ।। 3.3.1 ।। तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् । पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः
- [04 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/04-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः ह्रियमाणै तु तौ दृष्ट्वा वैदेही रामलक्ष्मणौ । उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुभुजा भुजौ ।। 3.4.1 ।। अथ परमपुरुषवहनफलं वक्तुमुक्रमते ह्रियमाणावित्यादि । चुक्रोश रामस्यातिमानुषं चरित्रमवगच्छन्त्यपि स्नेहातिशयेन व्याकुला रुरोदेत्यर्थः ।। 3.4.1 ।। एष दाशरथी रामस्सत्यवाञ्च्छीलवाञ्छुचिः । रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ।। 3.4.2 ।। सत्यवान् सत्यवचनवान् । शीलवान् सदाचारसम्पन्नः । शुचिः ऋजबुद्धिः ।।
- [05 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/05-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रामदारण्यकाण्डे पञ्चमः सर्गः हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने । ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् । अब्रवील्लक्ष्मणं रामो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।। 3.5.1 ।। एवं विराधवनवासिमुमुक्षुमुनिजनशरणागतेरानुषङ्गिकफलभूतं विराधवधमभिधाय खरादिवधफलशरभङ्गाश्रमवासिमुनिजनशरणागतिं दर्शयिष्यन् तदुचितसौलभ्यदर्शनाय शरभङ्गाश्रमवनगमनं दर्शयति पञ्चमे हत्वेत्यादि । परिष्वज्य समाश्वास्य चेति विराधाङ्कस्पर्शजभयदुःखव्रीडाशान्त्यर्थमिति भावः ।। 3.5.1 ।। कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्म वनगोचराः ।
- [06 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/06-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रामदारण्यकाण्डे षष्ठः सर्गः शरभङ्गे दिवं याते मिनिसङ्घाः समागताः । अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम् ।। 3.6.1 ।। एवं खरवधार्थिमुनिजनशरणागतिं वक्तुं तदुपयोगितया रामस्य समर्थकारुणिकत्वमुक्त्वा अथ तच्छरणागतिं वक्तुमुपक्रमते शरभङ्ग इत्यादि । शरभङ्गे दिवं यात इति कालप्रदर्शनं सुतीक्ष्णादीनां विद्यमानत्वात् । समागताः सम्मलिताः ।। 3.6.1 ।। वैखानसा वालखिल्यास्सम्प्रक्षाला मरीचिपाः । अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्त्राहाराश्च धार्मिकाः ।। 3.6.2 ।।
- [07 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/07-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तमः सर्गः रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परन्तपः । सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः ।। 3.7.1 ।। अथ सुतीक्ष्णाभ्यर्थनया मृगरूपमारीचादि दुष्टराक्षसनिरासः सप्तमे रामस्त्वित्यादि । आश्रमपदम् उद्दिश्येति शेषः । तौर्द्विजैः वैखनसादिभिः ।। 3.7.1 ।। स गत्वा ऽदूरमध्वानं नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः । ददर्श विपुलं शैलं महामेघमिवोन्नतम् ।। 3.7.2 ।। स इति । अदूरमिति छेदः ।
- [08 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/08-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टमस्सर्गः रामस्तु सहसौमित्रिस्सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः । परिणाम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुद्ध्यत ।। 3.8.1 ।। अथ सुतीक्ष्णानुज्ञया रामस्याश्रममण्डलं प्रति प्रस्थानमष्टमे रामस्त्वित्यादि । परिणाम्य अतिवाह्य । प्रभाते उषःकाले ।। 3.8.1 ।। उत्थाय तु यथाकालं राघवः सह सीतया । उपास्पृशत्सुशीतेन जलेनोत्पलगन्धिना ।। 3.8.2 ।। सहसीतयेत्यनेन पूर्वमेव सौमित्रिः स्नात इति व्यज्यते । उपास्पृशत् स्नातवान् । "स्नानाचान्त्योरूपस्पर्शः" इति
- [09 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/09-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे नवमः सर्गः सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् । हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ।। 3.9.1 ।। अथ सीता वीरपत्नीत्वेन धनुर्मुष्टिग्रहणविशेषेण सायुधतया सन्नद्धं पतिमालोक्य यदि त्वं सायुधो राक्षसभूयिष्ठे देशे प्रविष्टः स्याः तर्हि तैः साकं विरोधः स्यात्, तेनावयोर्विश्लेषः स्यात्, तेन भवतो महान् क्लेशः स्यात् अतो निधायायुधं वने ऽस्माभिर्गन्तव्यमित्याह नवमे सुतीक्ष्णेनेत्यादि । अभ्यनुज्ञातम् अरिष्टं गच्छ पन्थानमिति रावणवधाभिप्रायेणानुज्ञातम्
- [10 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/10-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे दशमः सर्गः वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया । श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ।। 3.10.1 ।। एवं रामः सत्यप्रतिज्ञः निर्वैरं च रक्षोवधं न करिष्यति तथा च मद्वियोगेन रक्षोवधेन भवितव्यं मद्विरहं च न सहिष्यते, सङ्कटमिदमुपस्थितमित्याकुलचित्ता वैदेही पतिप्रेमान्धा रक्षोवधान्निवर्तयितुमुपक्रान्ता । रामस्तु सीताविरहं सोढ्वापि तन्मूलवैरेण रक्षांसि निहत्य प्रतिज्ञा निर्वोढव्येति समाधत्ते दशमे वाक्यमेतत्त्वित्यादि । भर्तृभक्तयेत्यनेन
- [11 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/11-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकादशः सर्गः अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा । पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह ।। 3.11.1 ।। अथ कर्माणि सापायानि, रामसेवैका निरपायेति दर्शयितुं माण्डकर्णिवृत्तान्तप्रकटनपूर्वकं सकलमुनिजनाश्रममण्डलसञ्चरणमेकादशे अग्रत इत्यादि । अनेन श्लोकेन प्रणवार्थ उक्तः । तौ पश्यमानावित्यादिना नाराणपदार्थः । माण्डकर्णिवृत्तान्ते नम इत्यस्यार्थः । ततः परं विरोधिनिवृत्तिः सूच्यते । एवं मूलमन्त्रार्थानुसन्धानमेव परमा गतिरित्युच्यते ।। 3.11.1
- [12 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/12-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः । अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। 3.12.1 ।। राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली । रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ।। 3.12.2 ।। रुद्रस्यापूज्यत्वमाह स प्रविश्येत्यादि ।। 3.12.1,2 ।। लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः । अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ।। 3.12.3 ।।
- [13 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/13-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः राम प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते परितुष्टो ऽस्मि लक्ष्मण । अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया ।। 3.13.1 ।। एतादृशस्थले सर्गविच्छित्तिर्नास्तीति प्रतीयते, कथाया अपर्यवसानात् । अथ खरवधायागस्त्येनानुज्ञातस्य रामस्य पञ्चवटीं प्रति प्रयाणं त्रयोदशे रामेत्यादि । ते इत्यस्य लक्ष्मणेत्यत्राप्यन्वयः ।। 3.13.1 ।। अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः । व्यक्तमुत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा
- [14 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/14-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः । आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ।। 3.14.1 ।। अथ गृध्रराजसमागमश्चतुर्दशे अथ पञ्चवटीमित्यादि ।। 3.14.1 ।। तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वटस्थं रामलक्ष्मणौ । मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ।। 3.14.2 ।। वटस्थम् अगस्त्योपदिष्टवटस्थम् । पक्षिमिति छान्दसं रूपम् । को भवानिति ब्रुवाणौ सन्तौ राक्षसं मेनाते, राक्षसं
- [15 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/15-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् । उवाच भ्रातरं रामः सौमित्रिं दीप्ततेजसम् ।। 3.15.1 ।। अथ शेषभूतस्य शेष्यभिमतकैङ्कर्यमेव कर्तव्यमिति दर्शयति पञ्चदशे तत इत्यादि । सौमित्रिं "रामं दशरथं विद्धि" इत्यादि सुमित्रानियोगेन रामकैङ्कर्योद्युक्तं दीप्ततेजसं कैङ्कर्योचितदेशलाभेन सन्तुष्टमित्यर्थः । व्यालाः दुष्टसर्पाः ।। 3.15.1 ।। आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा । अयं पञ्चवटीदेशः सौम्य पुष्पितपादपः ।।
- [16 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/16-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षोडशः सर्गः वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः । शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते ।। 3.16.1 ।। अथ भाविशूर्पणखादर्शनाद्यनर्थसूचकतया हेमन्तवर्णनं प्रस्तौति वसत इत्यादि । इष्टः तपस्विनां तपः साधनायेष्टः । रामस्य तु खारादिराक्षसविजयमूलशूर्पणखागमनहेतुतयेष्टः ।। 3.16.1 ।। स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः । प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ।। 3.16.2 ।। प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् ।
- [17 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/17-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तदशः सर्गः । अरण्यकाण्डः ।।।। श्लोकसहितव्याख्यानम् ।। (17सर्गतः 48सर्गपर्यन्तम्) कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च । त्ित्र त्त्र त्र तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुः स्वमाश्रमम् ।। 3.17.1 ।। एवं रामतपोविशेषद्योतनाय हेमन्तं प्रथमप्रवृत्तमुपवर्ण्य ततस्त्रिषु संवत्सरेष्वतीतेषु कदाचिच्चैत्रमासे प्रसक्तं भाविसकलराक्षसवधनिदानत्वेन शूर्पणखावृत्तान्तमुक्षिपति सप्तदशे कृताभिषेक इत्यादि । ततः अभिषेकानन्तरभाविकृत्यानन्तरम् । आश्रमं तपोवनम् । "तपोवने मठे ब्रह्मचर्यादावाश्रमो ऽस्त्रियाम्" इति बाणः ।।
- [18 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/18-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टादशः सर्गः ततः शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् । स्वच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत् ।। 3.18.1 ।। अथ खरक्रोधहेतुः शूर्पणखाविरुपकरणमष्टादशे तत इत्यादि । ततः तत्र पर्णशालायाम् । अथ शूर्पणखावचनानन्तरम् । स्वच्छया स्पष्टार्थया । श्लक्ष्णया मृद्व्या । काम एव पाशः तेनावपाशितां सञ्जातपाशां बद्धामित्यर्थः ।। 3.18.1 ।। कृतदारो ऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम । त्वद्विधानां तु
- [19 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/19-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकोनविंशः सर्गः तां यथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । भगिनीं क्रोधसन्तप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ।। 3.19.1 ।। अथ खरवधमूलभूतः खरक्रोध उच्यते एकोनविंशे तामित्यदि । भगिनीं ज्येष्ठाम् । "अक्तिका भगिनी ज्येष्ठा" इत्यमरः ।। 3.19.1 ।। उत्तिष्ठ तावदाख्याहि प्रमोहं जहि सम्भ्रमम् । व्यक्तमाख्याहि केन त्वमेवंरूपा विरूपिता ।। 3.19.2 ।। उत्तिषठेति । प्रमोहो विसञ्ज्ञता
- [20 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/20-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे विंशः सर्गः ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता । रक्षसामाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ।। 3.20.1 ।। ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् । ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ।। 3.20.2 ।। तान् दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतां तां च राक्षसीम् । अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ।। 3.20.3 ।। अथ चतुर्दशराक्षसवधो विंशे ततः शूर्पणखेत्यादि ।।
- [21 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/21-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां खरः । उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम् ।। 3.21.1 ।। मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसा रुधिराशनाः । त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ।। 3.21.2 ।। अथ खरप्रोत्साहनमेकविंशे स पुनरित्यादि । अनर्थार्थं सर्वराक्षसविनाशार्थम् ।। 3.21.1,2 ।। भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः । घ्नन्तो ऽपि न निहन्तव्या न न
- [22 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/22-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्वाविंशः सर्गः एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्तदा । उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः ।। 3.22.1 ।। अथ खरस्य युद्धोद्योगो द्वाविंशे एवमित्यादि । आधर्षितः अवमानितः । खरः दारुणः । खरतरं परुषतरम् ।। 3.22.1 ।। तवावमानप्रभवः क्रोधो ऽयमतुलो मम । न श्क्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोत्थितम् ।। 3.22.2 ।। लवाणाम्भः लवणसमुद्राम्मः उत्थितं पर्वण्युल्बणम् ।।
- [23 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/23-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः तस्मिन् याते जनस्थानादशिवं शोणितोदकम् । अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः ।। 3.23.1 ।। अथ युद्धाय प्रयातस्य खरस्य उत्पातवर्णनं त्रयोविंशे तस्मिन् यात इत्यादि । अशिवम् अशुभावहम् । शोणितोदकम् रक्तवर्णजलम् । तुमुलः सङ्कुलः । गर्दभारुणः गर्दभवद्धूसरः । 3.23.1 ।। निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः । समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ।। 3.23.2 ।। निपेतुः स्खलिताः ।
- [24 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/24-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आश्रमं प्रतियाते तु खरे खरपराक्रमे । तानेवोत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ।। 3.24.1 ।। तानुत्पातान् महाघोरानुत्थितान् रोमहर्षणान् । प्रजानामहितान् दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ।। 3.24.2 ।। अथ रामस्य युद्धसन्नाहश्चतुर्विंशे आश्रममित्यादि । औत्पातिकानिति स्वार्थे ठक् ।। 3.24.1,2 ।। इमान् पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः । समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान् ।। 3.24.3 ।।
- [25 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/25-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् । ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरस्सरैः ।। 3.25.1 ।। तुमुलयुद्धं पञ्चविंशे अवष्टब्धेत्यादि । धन्यत इति धनुः । "धन धान्ये" इत्यस्माद्धातोः "भृमृशीतृ़चरितत्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उः" इत्यौणादिकसूत्रेण उप्रत्ययः । "धनुषां च धनुं विदुः, धनुरिवाजनि वक्रः" इति कविकाव्यप्रयोगश्च ।। 3.25.1 ।। तं दृष्ट्वा सशरं चापमुद्यम्य खरनिस्वनम् । रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत्
- [26 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/26-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं निरीक्ष्य सः । सन्दिदेश महाबाहुर्भीमवेगान् दुरासदान् । राक्षसान् पञ्च साहस्रान् समरेष्वनिवर्तिनः ।। 3.26.1 ।। अथ दुषणप्रमुखसर्वसैन्यविनाशः षङ्विंशे दूषणस्त्वित्याद्यर्धत्रयमेकं वाक्यम् । निरीक्ष्य चेति खिन्नश्चेत्यर्थः । भीमवेगान् भयङ्करधावनान् अत एव दुरासदान् । पञ्चसहस्रानित्यनेन पञ्चसाहस्री पूर्वं हतेति व्यज्यते ।। 3.26.1 ।। ते शूलैः पट्टिशै खङ्गैः शिलावर्षेर्द्रुमैरपि । शरवर्षैरविच्छिन्नं
- [27 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/27-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः । राक्षसस्त्रिशिरा नाम सन्निपत्येदमब्रवीत् ।। 3.27.1 ।। त्रिशिरःशिरसां छेददृष्टान्तेन स्वसेविनाम् । दुःखत्रयनिहन्तारं लक्ष्मणाग्रजमाश्रये ।। खरं त्विति । वाहिनीपतिः सेनापतिः । सन्निपत्य समीपमागत्येत्यर्थः ।। 3.27.1 ।। मां नियोजय विक्रान्त सन्निवर्तस्व साहसात् । पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ।। 3.27.2 ।। साहसात् युद्धाभिमुख्यलक्षणात् । विनिपातितमिति मयेति
- [28 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/28-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह । खरस्याप्यभवत् त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ।। 3.28.1 ।। महामोहसहायस्य दर्पस्याश्रयनिग्रहम् । व्यङ्क्तुं खरोपकरणं हन्तारं राममाश्रये ।। निहतमित्यादि । निहतं दूषणं दृष्ट्वा रामस्य विक्रमं च दृष्ट्वा । स्थितस्य खरस्य त्रासो ऽभवदिति योजना ।। 3.28.1 ।। स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलः । हतमेकेन रामेण
- [29 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/29-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् । मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ।। 3.29.1 ।। अहङ्कारस्य हीनस्य व्यक्तां शक्तिमिव स्थिताम् । गदां खरस्य निर्भिद्य राजन्तं राममाश्रये ।। सर्वसाधनवैकल्येन खरस्यानुकूल्यमपि भवेदिति तच्चित्तपरीक्षार्थमाह खरं त्वित्यादिना । मृदुपूर्वं न्यायावलम्बनेनोक्तम् । परुषं मर्मोद्घाटनरूपत्वात् ।। 3.29.1 ।। गजाश्वरथसम्बाधे बले महति तिष्ठता । कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम्
- [30 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/30-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः । स्मयमानः खरं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत् ।। 3.30.1 ।। एतत्ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम । शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमवगर्जसि ।। 3.30.2 ।। निरस्तनिखिलालम्बमहङ्कारमिव स्थितम् । खरं निहत्य साधूनां सुखावहमहं भजे ।। भित्त्वा त्वित्यादि । धर्मवत्सल इत्यनेन निरायुधवधो ऽनुचित इति श्रीरामो ऽमन्यतेति गम्यते । स्मयमानः
- [31 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/31-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः । प्रविश्य लङ्कां वेगेने रावणं वाक्यमब्रवीत् ।। 3.31.1 ।। एवं शरणागतिमन्त्रविवरणरूपे श्रीरामायणे इयता गन्थसन्दर्भेण उत्तरखण्डार्थो विवृतः । अनुष्ठानदशायां हि प्रथमखण्डार्थस्य प्राथम्यम्, व्युत्पत्तिदशायां तु उत्तरखण्डार्थस्य फलानुसारेणोपायप्रवृत्तेः, अतो द्वितीयखण्डार्थः प्रथमं विवृतः । तत्र बालकाण्डे प्रथमपदार्थभूतपुरुषकारयोगो दर्शितः, अयोध्याकाण्डे द्वितीयपदार्थभूतसौलभ्यादिगुणयोगः, आरण्यकाण्डे शूर्पणखागमनात्पूर्वभाविवृत्तान्तेन चतुर्थ्यर्थभूता किङ्खरवृत्तिरुक्ता, ततः खरवधान्तवृत्तान्तेन चरमपदार्थभूता विरोधिनिवृत्तिरिति । अथ
- [32 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/32-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्वात्रिशं सर्गः ततः शूर्पणखी दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश । हतान्येकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् ।। 3.32.1 ।। दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसा सह । दृष्ट्वा पुनर्महानादं ननाद जलदो यथा ।। 3.32.2 ।। तपोबाहुबलोपेतं सर्वभूतभयङ्करम् । यो हनिष्यति दुर्बुद्धिं रावणं सो ऽस्तु मे मुदे ।। तत इति । शूर्पणखीत्यार्षो ङीषादिः । महानादमिति क्रियाविशेषणम्
- [33 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/33-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम् ।आमात्यमध्ये सङ्क्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत् ।। 3.33.1 ।।अमर्यादो भृशं मूर्खो वध्यो यस्य निशाचरः । तमहं नीतिसम्पन्नं रघुनाथं समाश्रये ।। तत इति । दीना रामपरिभूतत्वात् । स्वपरिभवदर्शने ऽपि भ्रातुर्निश्चलतया सङ्क्रुद्धा ।। 3.33.1 ।।प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृतो निरङ्कुशः ।समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुद्ध्यसे ।। 3.33.2 ।।कामभोगेषु स्वैरवृत्तः स्वतन्त्रः,
- [34 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/34-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ततः शूर्पणखां क्रुद्धां ब्रुवन्तीं परुषं वचः । अमात्यमध्ये सङ्क्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ।। 3.34.1 ।। परगोष्ठीप्रसिद्धानां गुणानामाकरो महान् । अनुजो यस्य सौमित्रिस्तमहं राममाश्रये ।। तत इति । सङ्क्रुद्धः शत्रुविषये ऽतीव क्रोधवान् ।। 3.34.1 ।। कश्च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किम्पराक्रमः । किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टः स दुरासदम् ।। 3.34.2 ।। कथंवीर्यः कीदृशवीर्यः
- [35 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/35-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः ततः शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम् । सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुध्वा जगाम सः ।। 3.35.1 ।। यद्वाहनस्य माहात्म्यं सर्वेषां विस्मयावहम् । अवतीर्णं रघोर्वंशे तमहं विष्णुमाश्रये ।। तत इति । रोमहर्षणं भयोत्पादकत्वेन रोमाञ्चकरम् । सचिवमुखेन कार्यं बुद्धा तानभ्यनुज्ञाय विसृज्य ।। 3.35.1 ।। तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च । दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम् ।।
- [36 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/36-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षट्त्रिंषः सर्गः मारीच श्रूयतां तात वचनं मम भाषतः । आर्तो ऽस्मि मम चार्तस्य भावन् हि परमा गतिः ।। 3.36.1 ।। महासमरमध्ये ऽपि गाम्भीर्यं यस्य निश्चलम् । तमहं शिरसा वन्दे जानकीप्राणवल्लभम् ।। मारीचेत्यादि । भाषतः भाषमाणस्य ।। 3.36.1 ।। जानीषे त्वं जनस्थाने यथा भ्राता खरो मम । दूषणश्च महाबाहुः स्वसा शूर्पणखा च
- [37 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/37-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ।। 3.37.1 ।। सीतापतित्वसम्भूतमप्रमेयं वहन्महः । समस्तापायरहितो रामो जयतु मे धनम् ।। तच्छ्रुत्वेत्यादि ।। 3.37.1 ।। सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ।। 3.37.2 ।। सततम् आपत्प्राप्तावपि । प्रियवादिनः स्वामिहिताहितविमर्शमुपेक्ष्य केवलं स्वप्रयोजनाय यथेच्छावादशीलाः
- [38 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/38-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः कदाचिदप्यहं वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीमिमाम् । बलं नागसहस्रस्य धारयन् पर्वतोपमः ।। 3.38.1 ।। नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः । व्यचरं दण्डकारण्ये ऋषिमांसानि भक्षयन् ।। 3.38.2 ।। आबाल्यसिद्धसहजशौर्यादिगुणशेवधिः । रघुनाथो महाप्रीत्या परिस्फुरतु सर्वतः ।। तद्गुणजातं न युक्त्या कल्पयित्वोच्यते किन्त्वनुभवसिद्धमित्याह कदाचिदित्यादिना । सार्धश्लोकद्वयमेकान्वयम् । अहं व्यचरमित्यन्वयः । नागो गजः ।
- [39 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/39-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः एवमस्मि तदा मुक्तः कथञ्चित्तेन संयुगे ।इदानीमपि यद्वृतं तच्छृणुष्व निरुत्तरम् ।। 3.39.1 ।।अपराधविहीनेषु नापराधं करोति यः । दयालुं सर्वभूतेषु तमहं राममाश्रये ।। एवमित्यादि । इदानीमपि । यद्वृत्तं मद्विषयमभूत् तत् निरुत्तरं शृणुष्व मध्ये वाक्याविच्छेदाकरणेन शृण्वित्यर्थः । यदुत्तरमिति पाठे यत्सर्वान्तोत्तरं तदतिरिक्तासाध्यं तदपि शृण्वित्यर्थः ।। 3.39.1 ।।राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः ।सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम्
- [40 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/40-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः मारीचेन तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं निशाचरः । उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ।। 3.40.1 ।। यस्य तत्त्वं समुद्दिष्टं नाभिजानन्ति दुर्जनाः । तमहं शिरसा वन्दे रघुनाथं गुणार्णवम् ।। मारीचेन त्वित्यादि । क्षमं निवर्तनसमर्थम् । युक्तं कार्यम् ।। 3.40.1 ।। तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः । अब्रवीत्परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ।। 3.40.2 ।।
- [41 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/41-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आज्ञप्तो ऽराजवद्वाक्यं प्रतिकूलं निशाचरः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं मरीचो राक्षसाधिपम् ।। 3.41.1 ।। येन सर्वात्मना वर्ज्यं प्रातिकूल्यं हितैषिणाम् । सर्वलोकानुकूलं तमाश्रये रघुनायकम् ।। आज्ञप्त इत्यादि । अराजवत् यदा रामप्रातिकूल्ये प्रवृत्तस्तदैव राजत्वं गतमिति मुनेराशयः । यद्वा राजवत् राजार्हं "तदर्हम्" इत्यर्हार्थं वतिः । यद्वा राजवदिति पूर्वसर्गोक्तमौद्धत्यं लक्ष्यते । वाक्यं वाक्यार्थानुष्ठानं मृगरूपमासाद्य
- [42 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/42-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः एवमुक्त्वा तु वचनं मारीचो रावणं ततः । गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद्रात्रिञ्चरप्रभोः ।। 3.42.1 ।। क्षणं क्षणार्धमपि वा वियोगो यस्य दुःखदः । तमहं शिरसा वन्दे जानकीप्राणवल्लभम् ।। एवमित्यादि । भयात् रावणादधुनैव वधो भविष्यतीति भयात् ।। 3.42.1 ।। दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा । मद्वधोद्यतशस्त्रेण विनष्टं जीवितं च मे ।। 3.42.2 ।। दीन इत्युक्तं दौस्थ्यमुपपादयति
- [43 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/43-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती । हैमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ।। 3.43.1 ।। प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी । भर्तारमभिचक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम् ।। 3.43.2 ।। तया ऽ ऽहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ।। 3.43.3 ।। शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् । तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्
- [44 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/44-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः । बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ।। 3.44.1 ।। अजानन्निव यो मायामृगं कार्यान्तरैकदृक् । अनुसृत्य जघानाशु तं लीलामानुषं भजे ।। अथ मारीचवधः तथा त्वित्यादिना । त्सरुः खड्गमुष्टिः । "त्सरुः खङ्गादिमुष्टिः स्यात्" इत्यमरः ।। 3.44.1 ।। ततस्त्र्यवनतं चापमादायात्मविभूषणम् । आबध्य च कलापौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ।। 3.44.2
- [45 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/45-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने । उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ।। 3.45.1 ।। अस्थाने भयशङ्किन्या जानक्यापि सुहृज्जनम् । धिक्कृत्य चिन्तितं रामं नित्यापूर्वामहं भजे ।। आर्त्तस्वरं त्वित्यादि । भर्तुः भर्तुस्स्वरस्य ।। 3.45.1 ।। नहि मे हृदयं स्थाने जीवितं वावतिष्ठति । क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ।।
- [46 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/46-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः तया परुषमुक्तस्तु कुपितो राघवानुजः । स विकांक्षन् भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव ।। 3.46.1 ।। अथ सीतायाः लक्ष्मणविषयपरुषभाषणफलं दर्शयत्येकादशभिः सर्गैः । रावणप्रलोभनमाह षट्चत्वारिंशे तया परुषमित्यादि । विकाङ्क्षन् अनिच्छन्नेव राममुद्दिश्य प्रतस्थे । नचिरादिव अविलम्बितमेव । इवशब्दो वाक्यालङ्कार इति वा । यद्वा नचिरादिव सीतात्यागासहिष्णुतया पादौ पश्चादाकर्षतः रामप्राप्तित्वरा तु पुरतः कर्षतीतीवशब्दस्य भावः ।।
- [47 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/47-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः रावणेन तु वैदेही तथा पृष्टा जिहीर्षता । परिव्राजकलिङ्गेन शशंसात्मानमङ्गना ।। 3.47.1 ।। अथ मैथिली आर्जवेन स्वस्वरूपमुक्त्वा रावणानार्जवदर्शनेन स्वपातिव्रत्यानुरूपं तमुपालभते रावणेन त्वित्यादिना । जिहीर्षता हर्तुमिच्छता । तेन कापट्येन पृष्टापि यतिचिह्नं पुरस्कृत्य स्वयाथात्म्यमुक्तवतीति भावः ।। 3.47.1 ।। ब्राह्मणश्चातिथिश्चायमनुक्तो हि शपेत माम् । इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत् ।। 3.47.2 ।।
- [48 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/48-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां संरब्धः परुषं वचः । ललाटे भ्रुकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ।। 3.48.1 ।। एवं ब्रुवन्तीं सीतां रावणो भर्त्सयति एवमित्यादिना । संरब्धः कुपितः सम्भ्रमाविष्टो वा ।। 3.48.1 ।। भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि । रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् ।। 3.48.2 ।। भ्रातेति । वैश्रवणस्य सपत्न्या मातुरपत्यं
- [49 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/49-sarga-अरण्यकाण्डः/) - । अरण्यकाण्डः ।।।। श्लोकसहितव्याख्यानम् ।। (49सर्गतः 75सर्गपर्यन्तम्) श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकोनप़ञ्चाशः सर्गः सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । त्ित्र त्त्र त्रहस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः ।। 3.49.1 ।। यश्चिन्तनीयः सततमापत्सु परमासु च । नान्योस्ति चिन्तनीयस्तं सीतापतिमुपास्महे ।। सीताया इत्यादि । हस्ते हस्तं समाहत्य संयोज्य । अयं च कोपाकृतिविशेषः ।। 3.49.1 ।। स मैथिलीं पुनर्वाक्यं
- [50 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/50-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे पञ्चाशः सर्गः तं शब्दमवसुप्तस्तु जटायुरथ शुश्रुवे । निरीक्ष्य रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः ।। 3.50.1 ।। अथ स्वामिविषये दासेन यावच्छक्ति शेषवृत्तिरवश्य कर्तव्येत्यमुमर्थं लोके प्रवर्तयितुं जटायुवृत्तान्तमुपक्षिपति सर्गद्वयेन । अत्र प्रथमं जटायुः सान्त्वनभर्त्सनाभ्यां रावणमनुकूलयितुमिच्छतीत्याह तं शब्दमित्यादि । अवसुप्तः ईषत्सुप्तो जटायुः । अथ सीतावचनानन्तरम् । तं शब्दं शुश्रुवे । आत्मनेपदमार्षम् । ततः प्रथमं
- [51 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/51-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा । क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः ।। 3.51.1 ।। अथ स्वामिकार्याय प्राणत्यागमकरोज्जटायुरित्याह इतीत्यादि ।। 3.51.1 ।। संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । राक्षसेन्द्रो ऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ।। 3.51.2 ।। अमर्षणः असहनः ।। 3.51.2 ।। स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महावने । बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा ।। 3.51.3 ।। सः युद्ध्यस्वेति पूर्वं प्रवर्तितः । सम्प्रहारः युद्धम्
- [52 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/52-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः तमल्पजीवितं गृध्रं स्फुरन्तं राक्षसाधिपः । ददर्श भूमौ पतितं समीपे राघवाश्रमात् ।। 3.52.1 ।। जटायुर्युद्धकाले विसृष्टायाः पुनरपि रावणेन हरणप्रकारमाह तमित्यादि । राघवाश्रमादित्यवधित्वात्पञ्चमी ।। 3.52.1 ।। सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम् । गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ।। 3.52.2 ।। सा त्विति । रावणेन विनिहतं समीक्ष्येत्यन्वयः ।। 3.52.2 ।। आलिङ्ग्य गृध्रं
- [53 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/53-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा । दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी ।। 3.53.1 ।। अथ सीता रावणस्य चौर्यवृत्त्यादिकं बहुशो निन्दति खमित्यादिना । दुःखिता बभूवेति शेषः । परमोद्विग्ना कम्पिता । "ओविजी भयचलनयोः" इत्यस्मान्निष्ठा । वर्तिनी वर्तामाना ।। 3.53.1 ।। रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम् । रुदन्ती करुणं सीता ह्रियमाणेदमब्रवीत् ।। 3.53.2 ।।
- [54 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/54-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ह्रियमाणा तु वैदेही कञ्चिन्नाथमपश्यती । ददर्श गिरिशृङ्गस्थान् पञ्च वानरपुङ्गवान् ।। 3.54.1 ।। अथ सीताया अशोकवनिकायां स्थापनमाह ह्रियमाणा त्वित्यादि । नाथं रक्षकम् ।। 3.54.1 ।। तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् । उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च । मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति मैथिली ।। 3.54.2 ।। तेषामित्यादिसार्धश्लोक एकान्वयः । उत्तरीयम् उत्तरीयभूतं कौशेयम्
- [55 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/55-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः सन्दिश्य राक्षसान् घोरान् रावणो ऽष्टौ महाबलान् । आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात्कृतकृत्यममन्यत ।। 3.55.1 ।। पूर्वं स्वप्रभावकथनमुखेन प्रलोभनं कृतवान् । अथ भोगोपकरणप्रदर्शनमुखेन रावणः सीतां प्रलोभयति पञ्चपञ्चाशे सन्दिश्येत्यादि । बुद्धिवैक्लव्यात् बुद्धिदौर्बल्यात्, अकृतबुद्धित्वादित्यर्थः ।। 3.55.1 ।। स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः । प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् ।। 3.55.2 ।। समर्पितः पीडित इत्यर्थः । अभित्वरन्
- [56 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/56-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शितता । तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ।। 3.56.1 ।। तथैतच्छ्रुत्वा परुषं भाषमाणायाः सीतायाः पुनरशोकवनिकानयनं षट्पञ्चाशे सा तथेत्यादि । अन्तरतो मध्ये, पतिव्रतायाः परपुरुषं प्रत्यभिमुखतया भाषणायोगात् ।। 3.56.1 ।। राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः । सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ।। 3.56.2 ।। धर्मसेतुः धर्मस्य सेतुरिव
- [57 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/57-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम् । निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि निवर्तते ।। 3.57.1 ।। एवमियता ग्रन्थसन्दर्भेण सीताहरणवृत्तान्तमुपवर्ण्य अथ रामस्य मृगानुसरणकथाशेषं दर्शयितुमारभते राक्षसमित्यादि । निवर्तते न्यवर्तत ।। 3.57.1 ।। तस्य सन्त्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मौथिलीम् । क्रूरस्वनो ऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः ।। 3.57.2 ।। तस्येति । द्रष्टुकामस्य तदर्थं सत्वरमाणस्येति सम्बन्धः । गोमायुः क्रोष्टा
- [58 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/58-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशः स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना ।। 3.58.1 ।। अथ सीताप्राप्तिसन्देहकृतशोकप्रलापो ऽष्टपञ्चाशे स दृष्ट्वेत्यादि । शून्ये वने वैदेहीं विना आगतं वैदेहीं विसृज्यागतं लक्ष्मणं पर्यपृच्छत पर्यपृच्छत् ।। 3.58.1 ।। प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह । क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः ।। 3.58.2 ।। प्रश्नस्वरूपमाह
- [59 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/59-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः । परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितं पुनः ।। 3.59.1 ।। एवं सङ्ग्रहेणोक्तमर्थं पुनर्विस्तरेण वक्तुमुपक्रमते अथेत्यादि । अन्तरा मध्येमार्गम् । दुःखार्दितमिति क्रियाविशेषणम् । मारीचवधस्थानात् स्वाश्रमं गच्छन् मध्ये पप्रच्छेत्यर्थः ।। 3.59.1 ।। तमुवाच किमर्थं त्वमागतो ऽपास्य मैथिलीम् । यदा सा तव विश्वासाद्वने विरहिता मया ।। 3.59.2 ।। तमिति । तं
- [60 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/60-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् । प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्यजायत् ।। 3.60.1 ।। एवमियता प्रबन्धेन सम्भोगशृङ्गारो वर्णितः । अथ विप्रलम्भशृङ्गारमासुवेलारोहणाद्वर्णयितुमारभते । तदङ्गत्वेन रसान्तराणि दर्शितानि । "संयुक्तयोस्तु सम्भोगो विप्रलम्भो वियपुक्तयोः ।" इति लक्षणात् । तत्र "अभिलाषमानःसङ्गौ सङ्कल्पो गुणसंस्तुतिः प्रद्वेषः । तापाभिमतत्यागावुन्मादो मीर्च्छना च मृतिः" इत्युक्तविप्रलम्भावस्थास्वष्टमीं दशामाह सर्गत्रयेण भृशमित्यादि । आव्रजमानस्य आगच्छतः । अधो वामलोचनं
- [61 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/61-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः दृष्ट्वा ऽ ऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च ।। 3.61.1 ।। अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ।। 3.61.2 ।। अथ रामस्य नवमीमवस्थां दर्शयत्येकषष्टितमे दृष्ट्वेत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयम् । शून्यं सीतारहितम् । रहितां सीतयेति शेषः । विध्वस्तानि रावणाक्रान्तत्वादिति भावः । सर्वशः
- [62 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/62-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः सीतामपश्यन् धर्त्मात्मा कामोपहतचेतनः । विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः ।। 3.62.1 ।। अथ रामस्य "दृङ्मनः सङ्गसङ्कल्पा जागरः कृशाता ऽरतिः । ह्रीत्यागोन्मादमूर्च्छान्ता इत्यनङ्गदशा दश ।।" इत्युक्तावस्थास्वरतिं नाम षष्ठीमवस्थां प्रदर्शयति द्विषष्टितमे सीतामित्यादि। धर्मात्मा कामोपहतचेतन इत्याभ्यां धर्माविरुद्धकामस्यानिन्द्यत्वमुक्तम्। महाबाहुरित्यूर्ध्वबाहुत्वमुच्यते। कमललोचन इत्यनेन समधुपद्मसाम्यादश्रुकालुष्यमुच्यते। कामेन सीताविप्रलम्भजनितव्यामोहेन उपहता अप्रकृतिस्था चेतना चैतन्यं यस्य स तथा ।। 3.62.1 ।।
- [63 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/63-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः स राजपुत्रः प्रियया विहीनः कामेन शोकेन च पीड्यमानः । विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेष तीव्रम् ।। 3.63.1 ।। अथ तापाख्यां मदनावस्थां दर्शयति त्रिषष्टितमे स राजपुत्र इत्यादि । कामेन प्रियास्मरणजन्येन शोकेन प्रियाविरहजन्येन भ्रातरं भूयो विषादयन् आर्तरूपः पीडितशरीरः । स रामः तीव्रं विषादं प्रविवेश । स्वशोकलक्ष्मणशोकाभ्याम् अधिकतरं शोकं गत इत्यर्थः ।।
- [64 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/64-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ।। अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।। 3.64.1 ।। अथ चिह्नविशेषैः सीताहरणनिश्चयश्चतुःषष्टितमे स दीन इत्यादि । लोके कश्चद्दीनो ऽपि दीनां वाचं न व्याहरति । इदमर्धमेकं वाक्यम् ।। 3.64.1 ।। एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा । नदीं गोदावरीं
- [65 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/65-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे प़ञ्चषष्टितमः सर्गः तप्यमानं तथा रामं सीताहरणकर्शितम् । लोकानामभवे युक्तं संवर्तकमिवानलम् ।। 3.65.1 ।। वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं पुनःपुनः । दग्धुकामं जगत्सर्वं युगान्ते तु यथा हरम् ।। 3.65.2 ।। अदृष्टपूर्वं सङ्क्रुद्धं दृष्ट्वा रामं तु लक्ष्मणः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ।। 3.65.3 ।। एवं जगदुपसंहारक्रोधकलुषं रामं लक्ष्मणः सन्धुक्ष(सान्त्व)यति पञ्चषष्टितमे । तप्यमानमित्यादिश्लोकत्रयमेकान्वयम् ।
- [66 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/66-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे षट्षष्ठितमः सर्गः तं तथा शोकसन्तप्तं विलपन्तमनाथवत् । मोहेन महाताविष्टं परिद्यूनमचेतनम् ।। 3.66.1 ।। ततः सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्णः । रामं सम्बोधयामास चरणै चाभिपीडयन् ।। 3.66.2 ।। एवं लक्ष्मणो राममाश्वास्य पुनर्वक्तव्यांशं ज्ञापयति षट्षष्टितमे तं तथेत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयम् । परिद्यूनं परिदेवनं प्राप्तम्, परिशोचन्तमित्यर्थः । "च्छ्वोः शूडनुनासिके च" इत्यूठ् । "दिवो ऽविजिगीषायाम्" इति निष्ठानत्वम् । अचेतनम् अस्वस्थचित्तम्
- [67 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/67-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः पूर्वजो ऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ।। 3.67.1 ।। अथ लक्ष्मणवाक्यप्रतिष्ठापितधैर्यो रामो युद्धभूमेर्दक्षिणतः किञ्चिद्दूरे गृध्रराजं दृष्ट्वा रोदिति सप्तषष्टितमे पूर्वजो ऽपीत्यादि । राघवः पूर्वजो ऽपि लक्ष्मणेन कनिष्ठेन सुभाषितं युक्तियुक्ततयोक्तं वाक्यम् उक्तमात्रस्तु उक्तमात्र एव जग्राह । "बालादपि सुभाषितम्" इति स्मृतेः । स्वयमुपदेष्टा कथमन्योक्तं जग्राहेत्यत्राह सारग्राहीति । कथमस्य वाक्यस्य
- [68 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/68-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः रामः सम्प्रेक्ष्य तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ।। 3.68.1 ।। अथ भगवत्कार्यार्थं त्यक्तशरीरस्य गृध्रराजस्य मोक्षपदप्रापणमष्टषष्टितमे राम इत्यादि । रौद्रेण रावणेन । मित्रसम्पन्नं सर्वजनमित्रमित्यर्थः । यद्वा परनिपातः सम्पन्नमित्रम्, अत्यन्तरामविषयसौहार्दयुक्तमित्यर्थः ।। 3.68.1 ।। ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहङ्गमः । राक्षसेन हतः सङ्ख्ये प्राणांस्त्यक्षति दुस्त्यजान् ।। 3.68.2 ।। अर्थेष्विति
- [69 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/69-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ । अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ।। 3.69.1 ।। अथायोमुखीविरूपकरणपूर्वकं कबन्धदर्शनमेकोनसप्ततितमे कृत्वैवमित्यादि । अवेक्षन्तौ अवेक्षमाणौ । पश्चिमां दक्षिणपश्चिमामित्यर्थः ।। 3.69.1 ।। तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ । अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ।। 3.69.2 ।। ताविति । दक्षिणां दिशमिति दक्षिणपश्चिमा ह्युभयथा व्यवहर्तुं शक्या । अविप्रहतम् अक्षुण्णम् ।
- [70 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/70-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ।। 3.70.1 ।। अथ कबन्धस्य बाहुच्छेदेन पूर्वजन्मस्मृतिरुच्यते सप्ततितमे तौ त्वित्यादि । परिक्षिप्तौ परिवेष्टितौ ।। 3.70.1 ।। तिष्ठतः किन्नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्ित्रयर्षभौ । आहारार्थं तु सन्दिष्टौ दैवेन गतचेतसौ ।। 3.70.2 ।। तिष्ठत इति । क्षुधार्तं मां दृष्ट्वा भीतौ
- [71 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/71-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम । रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ।। 3.71.1 ।। अथ कबन्धः स्ववृत्तान्तकथनपूर्वकं स्वशापमोक्षाय स्वशरीरदहनमर्थयते एकसप्ततितमे पुरेत्यादिसार्धश्लोक एकान्वयः । अचिन्त्यम् अचिन्त्यवैभवम् ।। 3.71.1 ।। सो ऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् । ऋषीन्वनगतान् राम त्रासयामि ततस्ततः ।। 3.71.2 ।। सो
- [72 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/72-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ । गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः ।। 3.72.1 ।। अथ संस्कृतः कबन्धः स्वरूपं प्रत्यापन्नो मित्रमुपदिशति द्विसप्ततितमे एवमुक्तावित्यादि । प्रदरं श्वभ्रम् । आसाद्य प्रापय्य कबन्धमिति शेषः ।। 3.72.1 ।। लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः । चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ।। 3.72.2 ।। महोल्काभिः निर्गतज्वालकाष्ठैः ।। 3.72.2 ।। तच्छरीरं
- [73 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/73-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने । वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ।। 3.73.1 ।। अथ कबन्धः सुग्रीवस्थानमार्गं दर्शयित्वा गत इत्याह त्रिसप्ततितमे निदर्शयित्वेत्यादि । सीतायाः प्रतिपादने प्रापणे निमित्ते । निदर्शयित्वा प्रदर्श्य "क्त्वा च च्छन्दसि" इति क्त्वाप्रत्ययः । पूर्वोक्तमुपायमिति शेषः ।। 3.73.1 ।। एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः । प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते
- [74 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/74-sarga-अरण्यकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदारण्यकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने । प्रतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ।। 3.74.1 ।। एवमेतावत्पर्यन्तं भगवत्कैङ्कर्यतत्फले दर्शिते । अथाचार्याभिमाननिष्ठातत्फले दर्शयति चतुःसप्ततितमे तावित्यादि । प्रतीचीं दिशं गृह्य गृहीत्वा कबन्धेन दर्शितं पम्पाया मार्गमुद्दिश्य प्रतस्थतुः प्रतस्थाते ।। 3.74.1 ।। तौ शैलेष्वाचितानेकान् क्षौद्रकल्पफलान् द्रुमान् । वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ।। 3.74.2 ।।
- [75 Sarga अरण्यकाण्डः](https://srivaishnavan.com/75-sarga-अरण्यकाण्डः/) - दिवं तु तस्यां यातायां शबर्या स्वेन तेजसा । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः ।। 3.75.1 ।। अथ पम्पागमनं पञ्चसप्ततितमे दिवं त्वित्यादि । स्वेन तेजसा उपलक्षितायामिति शेषः ।। 3.75.1 ।। स चिन्तयित्वा धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् । हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवो ऽब्रवीत् ।। 3.75.2 ।। एकाग्रम् एकचित्तम् ।। 3.75.2 ।। दृष्टो ऽयमाश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम् । विश्वस्तमृगशार्दूलो
- [01 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/01-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - ।। किष्किन्धाकाण्डः ।। ।। श्लोकसहितव्याख्यानम् ।। श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् । रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ।। 4.1.1 ।। श्रीरङ्गेशाय नमः । क्वाहं मन्दमतिर्गभीरमधुरं रामायणं तत्क्कच व्याख्याने ऽस्य परिभ्रमन्नहमहो हासास्पदं धीमताम् । को भारो ऽत्र मम स्वयं कुलगुरुः कोदण्डपाणिः कृपा कूपारो रचयत्यदः सपदि मज्जिह्वाग्रसिंहासनः ।। 1 ।। श्रीरामायणराजस्य समर्प्य मणिमेखलाम्
- [02 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/02-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितो ऽभवत् ।। 4.2.1 ।। अथ सुग्रीवेण हनुमत्प्रेषणं द्वितीये तौ त्वित्यादि । महात्मानौ महाशरीरौ, भद्राकृती इत्यर्थः । वरायुधधरौ अत एव वीरौ ।। 4.2.1 ।। उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन् । न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद्देशे वानरपुङ्गवः ।। 4.2.2 ।। उद्विग्नहृदयः भीतमनस्कः ।।
- [03 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/03-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ।। 4.3.1 ।।प्रथमे सर्गे वैकुण्ठवासिनो भगवतः स्वीयेषु केषाञ्चित् स्वपरत्वे वर्तमाने केषाञ्चिद्विषयान्तरप्रावण्यमवलोक्य दूयमानमानसस्य दयावृत्तिविशेषः प्रतिपादितः । द्वितीये चेतनस्य भगवदपराधदण्डभीतस्य तस्मिन्नभिमुख्यमुक्तम् । अथ तल्लाभहेत्वाचार्यकृत्यं दर्शयति तृतीये वच इत्यादि ।। 4.3.1 ।।कपिरूपं परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः ।भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ।। 4.3.2 ।।कपीति
- [04 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/04-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः ततः प्रहृष्टो हनुमान् कृत्यवानिति तद्वचः । श्रुत्वा मधुरसम्भाषं सुग्रीवं मनसा गतः ।। 4.4.1 ।। अथाचार्यमुखेन चेतनालाभश्चतुर्थे तत इत्यादि । मधुरसम्भाषं मधुरभाषणं तद्वचः श्रुत्वा कृत्यवान् कार्यवान् रामः इति हेतोः प्रहृष्टः सन् सुग्रीवं मनसा गतः । "तमेव चावां मार्गाव" इति वचनभावतया रामस्य कृत्यवत्त्वज्ञानम् ।। 4.4.1 ।। भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
- [05 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/05-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चमः सर्गः ऋश्यमूकात्तु हनुमान् गत्वा तु मलयं गिरिम् । आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ।। 4.5.1 ।। अथ पापभीतस्य कर्मानुरूपं फलं दिशतो भगवतो ऽपि त्रस्तस्य आचार्यमुखात् भगवद्गुणान् श्रुत्वा तदेकोपायनिष्ठा सूच्यते पञ्चमे ऋश्यमूकात्वित्यादि । रामलक्ष्मणदर्शनभीतः सुग्रीवः ऋश्यमूकादुत्प्लुत्य गहनं मलयाख्यमृश्यमूकपर्यन्तपर्वतं गतः हनुमान् रामलक्ष्मणौ तत्र प्रतिष्ठाप्य सुग्रीवं तत्रानीतवानिति बोध्यम् ।। 4.5.1 ।। अयं रामो
- [06 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/06-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षष्ठः सर्गः पुनरेवाब्रवीत् प्रीतो राघवं रघुनन्दनम् ।। 4.6.1 ।। एवं रामेण वालिवधे प्रतिज्ञाते सुग्रीवेणापि रामकार्यसिद्धिः प्रतिज्ञायते षष्ठे पुनरेवेत्यादि । राघवमिति नाम । सुग्रीव इति शेषः ।। 4.6.1 ।। अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः । हनुमान् यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः ।। 4.6.2 ।। अयमिति । त्वं यन्निमित्तं वनमागतः तदाख्याति स्म ।। 4.6.2
- [07 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/07-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तमः सर्गः एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः । अब्रवीत् प्राञ्चलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ।। 4.7.1 ।। एवमाभरणदर्शनव्याजेन चेतनस्य यादृच्छिकप्रासङ्गिकसुकृतदर्शनेन तल्लाभत्वरा भगवत उच्यते सप्तमे एवमुक्त इत्यादि । बाष्पगद्गदः रामबाष्पदर्शनेन स्वयमपि बाष्पगद्गदः । "एकं दुःखं सुखं च नौ" इत्यस्य प्रथमोदाहरणमिदम् ।। 4.7.1 ।। न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः । सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा
- [08 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/08-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे अष्टमः सर्गः परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन वानरः । लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमब्रवीत् ।। 4.8.1 ।। अथ सुग्रीवस्य स्वशोकमूलविज्ञापनमष्टमे परितुष्ट इत्यादि ।। 4.8.1 ।। सर्वथा ऽहमनुग्राह्यो देवतानामसंशयः । उपपन्नगुणोपेतः सखा यस्य भवान्मम ।। 4.8.2 ।। देवतानामनुग्राह्यः दयनीयो ऽभवम् । यस्य मे भवान् सखा ऽ ऽसीत् । कीदृशः सखा? उपपन्नगुणोपेतः राजयोग्यशौर्यवीर्यादिसर्वगुणोपपन्नः ।। 4.8.2 ।। शक्यं
- [09 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/09-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे नवमः सर्गः वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः । पितुर्बहुमतो नित्यं ममापि च तथा पुरा ।। 4.9.1 ।। अथ वाल्यपराधवृत्तान्तो नवमे वाली नामेत्यादिषड्विंशतिः श्लोकाः ।। 4.9.1 ।। पितर्युपरते ऽस्माकं ज्येष्ठो ऽयमिति मन्त्रिभिः । कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसम्मतः ।। 4.9.2 ।। पितरीति । अयं ज्येष्ठः । अतः कपीनामीश्वर इति राज्ये कृतः स्थापितः
- [10 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/10-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् । अहं प्रसादयाञ्चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ।। 4.10.1 ।। अथ वालिदोषदर्शनेन रामस्य दृढतरा वालिवधप्रतिज्ञा दशमे तत इत्यादि ।। 4.10.1 ।। दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः । अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेको नाथनन्दनः ।। 4.10.2 ।। अनाथान् नन्दयतीत्यनाथनन्दनः ।। 4.10.2 ।। इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । छत्त्रं
- [11 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/11-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् । सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च ।। 4.11.1 ।। असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः । त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः ।। 4.11.2 ।। अथ सुग्रीवो वालिवधक्षमं रामबलं परीक्षितुकामस्तद्बलं दर्शयत्येकादशे रामस्येत्यादि । पूजयाञ्चक्रे अञ्जलिबन्धादिना । प्रशशंस तुष्टाव ।। 4.11.1,2 ।। वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या
- [12 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/12-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्वादशः सर्गः एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् । प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ।। 4.12.1 ।। स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः । सालमुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः ।। 4.12.2 ।। अथ प्रत्ययपूर्वकं वालिवधाय गमनं द्वादशे एतच्चेत्यादि ।। 4.12.1,2 ।। स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः । भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं
- [13 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/13-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ऋश्यमूकात्स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः ।जगाम सहसुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ।। 4.13.1 ।।समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् ।शरांश्चादित्यसङ्काशान् गृहीत्वा रणसाधकान् ।। 4.13.2 ।।अथ पुनः किष्किन्धाप्रवेशस्त्रयोदशे ऋश्यमूकादित्यादि ।। 4.13.1,2 ।।अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः ।सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः ।। 4.13.3 ।।पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलश्च वानरः ।तारश्चैव महातेजा हरियूथपयूथपः ।। 4.13.4 ।।अग्रत इति ।
- [14 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/14-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुर्दशः सर्गः सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिपालिताम् । वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने ।। 4.14.1 ।। विचार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः । सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद्भृशम् ।। 4.14.2 ।। अथ वाल्याह्वानभीतं सुग्रीवं निस्त्रासयति रामश्चतुर्दशे सर्व इत्यादि ।। 4.14.1,2 ।। ततः स निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत् । परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् । गर्जन्निव
- [15 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/15-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चदशः सर्गः अथ तस्य निनादं तु सुग्रीवस्य महात्मनः ।शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः ।। 4.15.1 ।।अथ ताराबुद्धिः पञ्चदशे अथ तस्येत्यादि । महात्मनः महाधैर्यस्य ।। 4.15.1 ।।श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् ।मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापतितो महान् ।। 4.15.2 ।।श्रुत्वेति । स्थितस्येति शेषः । एकपदे एकस्मिन्नेव स्थाने, सद्य इत्यर्थः । आपतितः उत्पन्न इत्यर्थः ।। 4.15.2 ।।स
- [16 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/16-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् । वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ।। 4.16.1 ।। गर्जतो ऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः । मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ।। 4.16.2 ।। अथ वालिवधः षोडशे तामेवमित्यादि ।। 4.16.1,2 ।। अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् । धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ।। 4.16.3 ।। अधर्षितानामिति । धर्षणामर्षणं धर्षणस्य आमर्षणं सहनमिति
- [17 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/17-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः । पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ।। 4.17.1 ।। अथ रामं प्रति वालिनिन्दा सप्तदशे ततः शरेणेत्यादि । आरम्भणार्थो ऽयमनुवादः ।। 4.17.1 ।। स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः । अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ।। 4.17.2 ।। तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे । नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ।। 4.17.3
- [18 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/18-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे अष्टादशः सर्गः इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ।। 4.18.1 ।। अथ रामस्योत्तरमष्टादशे इत्युक्त इत्यादि । वालिना इत्युक्त इत्यन्वयः । विचेतसेत्यनेन परुषवचनमज्ञानकृतमित्युच्यते ।। 4.18.1 ।। तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् । उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ।। 4.18.2 ।। धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् । अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिमब्रवीत् ।। 4.18.3 ।। तमित्यादि द्वौ ।
- [19 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/19-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशः सर्गः स वानरमहाराजः शयानः शरविक्षतः । प्रुत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ।। 4.19.1 ।। अश्मभिः प्रविभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् । रामबाणेन च क्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ।। 4.19.2 ।। तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे । हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ।। 4.19.3 ।। तारागमनमेकोनविंशे स वानरमहाराज इत्यादि । विक्षतः विशेषेण क्षतः । जीवितान्ते
- [20 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/20-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः रामचापविसृषटेन शरेणान्तकरेण तम् । दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना । सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।। 4.20.1 ।। अथ ताराप्रलापो विंशे रामेत्यादिसार्धश्लोकः । सा तारा तं दृष्ट्वा पर्यष्वजत ।। 4.20.1 ।। इषुणा ऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् । वानरेन्द्रं महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा । तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा ।। 4.20.2 ।। इषुणेत्यादिसार्धः ।।
- [21 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/21-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् । शनैराश्वासयामास हनुमान् हरियूथपः ।। 4.21.1 ।। अथ हनुमत्समाश्वासनमेकविंशे तत इत्यादि । तारां तारकाम् ।। 4.21.1 ।। गुणदेषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् । अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ।। 4.21.2 ।। गुणोति । जन्तुः गुणदोषकृतं ज्ञानाज्ञानाभ्यां कृतं स्वकर्मफलं स्वकर्मवासना हेतुर्यस्य तत्तथोक्तम् । यत् कर्मास्ति तत्तस्य शुभाशुभं फलभूतं
- [22 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/22-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् । आदावेव तु सुग्रीवं ददर्श त्वात्मजाग्रतः ।। 4.22.1 ।। एवममोघरामशराभिघातेन मोहसमाविष्टं वालिनं मृतं निश्चित्य संस्कारादिकरणाय त्वरमाणे हनुमति दैवात्किञ्चित्समाश्वस्तो वाली कर्तव्यभागं नियच्छति द्वाविंशे वीक्षमाण इत्यादि । मन्दासुः अल्पप्राणः ।। 4.22.1 ।। तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरः । आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ।। 4.22.2 ।। तमिति ।
- [23 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/23-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् । पतिं लोकाच्च्युतं तारा मृतं वचनमब्रवीत् ।। 4.23.1 ।। अथ मरणानन्तरं ताराविलापस्त्रयोविंशे ततः समुपजिघ्रन्तीत्यादि । लोकाच्च्युतम् अस्माल्लोकाच्च्युतम् । स्वर्गगमित्यर्थः ।। 4.23.1 ।। शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम । उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ।। 4.23.2 ।। मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव । शेषे हि
- [24 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/24-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः तां चाश्रुवेगेन दुरासदेन त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन । पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे ।। 4.24.1 ।। अथ ताराप्रलापश्रवणदुःखितसुग्रीवनिर्वेदप्रदर्शन(समाश्वासन)पूर्वकं ताराया रामे प्रतिपत्तिं दर्शयति चतुर्विंशे तामित्यादि । अश्रुवेगेन च दुरासदेन दुष्प्रापेण शोकमहार्णवेन च अभिप्लुतां व्याप्तां तां तारां पश्यन् तेन भ्रातुर्वधेन च तेपे दुःखितो ऽभूत् ।। 4.24.1 ।। स बाष्पपूर्णेन मुखेन वीक्ष्य क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी
- [25 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/25-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः सुग्रीवं चैव तारां च साङ्गदं सहलक्ष्मणः । समानशोकः काकुत्स्थः सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ।। 4.25.1 ।। अथ रामः सर्वसान्त्वनपूर्वकं वालिनः संस्कारं कारयति पञ्चविंशे सुग्रीवमित्यदि । साङ्गदमिति सुग्रीवविशेषणम् । समानशोकः ताराङ्गदादिभिस्तुल्यशोकः ।। 4.25.1 ।। न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः । यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ ।। 4.25.2 ।। नेति । शोकपरितापेन शोककृतपरितापेन, युष्मदीयेनेति शेषः ।
- [26 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/26-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षड्विंशः सर्गः ततः शोकाभिसन्तप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम् । शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे ।। 4.26.1 ।। अथ सुग्रीवाभिषेकः षड्विंशे तत इत्यादि । क्लिन्नवाससम् आर्द्रवस्त्रम् । सद्यः स्नानादिति भावः । शाखामृगमहामात्राः वानरूपा मन्त्रिणः ।। 4.26.1 ।। अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम् । स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः ।। 4.26.2 ।। ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनुमान्मारुतात्मजः ।। 4.26.3 ।। सर्वे
- [27 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/27-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशः सर्गः अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् । आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ।। 4.27.1 ।। शार्दूलमृगसङ्घुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् । नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसङ्कुलम् ।। 4.27.2 ।। ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् । मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाश्रयम् ।। 4.27.3 ।। तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् । प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह ।। 4.27.4 ।। अथ
- [28 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/28-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः स तथा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च । वसन्माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।। 4.28.1 ।। अथ रामः स्वस्याश्रितविश्लेषासहिष्णुत्वमन्यापदेशेन लक्ष्मणाय प्रदर्शयन् वर्षर्तुवर्णनमारभते ऽष्टाविंशे स तथेत्यादि । सः, यत्किञ्चिद्विरोधिनिरसनाश्रितसंरक्षणलाभेप्यसत्कल्पमेतन्मन्यमानः माल्यवतः पूर्वं प्रस्रवणाख्यतयोक्तस्य गिरेः पृष्ठे उपरि वसन्, सर्वजनोज्जीवनाय सन्निहित इत्यर्थः ।। 4.28.1 ।। अयं स कालः सम्प्राप्तः समयो ऽद्य जलागमः । सम्पश्य त्वं
- [29 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/29-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् । सारसारवसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम् ।। 4.29.1 ।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम् । अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम् ।। 4.29.2 ।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा । प्राप्तवन्तमभिप्रेतान् सर्वानेव मनोरथान् ।। 4.29.3 ।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् । विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम् ।। 4.29.4 ।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दने ऽप्सरसां गणैः
- [30 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/30-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः । वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ।। 4.30.1 ।। पाण्डरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् । शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ।। 4.30.2 ।। कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् । बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ।। 4.30.3 ।। अथ शरत्समागमे ऽपि सुग्रीवस्यानुद्योगाद्रामकोपस्त्रिंशे गुहामित्यादि । सुग्रीवे
- [31 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/31-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः स कामिनं दीनमदीनसत्त्वं शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् । नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ।। 4.31.1 ।। अथाङ्गदेन लक्ष्मणकोपकथनं सुग्रीवायैकत्रिंशे स कामिनमिति । कामिनम् अधिककामम् । अत एव दीनम् । तथाप्यदीनसत्त्वम् । एतेन वस्तुतः अदीनसत्त्वो ऽपि दैन्यं भावयतीति गम्यते । शोकाभिपन्नं शोकं प्राप्तम् । समुदीर्णकोपम् अभिवृद्धकोपम् । अस्मिन् श्लोके नरदेवपुत्रमित्यत्र देकारो गायात्र्या एकादशाक्षरम् ।
- [32 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/32-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह । लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ।। 4.32.1 ।। अथ हनुमता हितोपदेशो द्वात्रिंशे अङ्गदस्येत्यादि । अङ्गदस्य प्राधान्यादङ्गदस्य वचः श्रुत्वेत्युक्तम् । आसनं मुमोच भयेनासनादुदतिष्ठदित्यर्थः ।। 4.32.1 ।। सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् । मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ।। 4.32.2 ।। सचवानिति । मन्त्रकुशलः मन्त्रप्रयोगकुशलः ।। 4.32.2 ।। न
- [33 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/33-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा । प्रविवेष गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ।। 4.33.1 ।। द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः । बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ।। 4.33.2 ।। अथान्तःपुरं प्रविष्टस्य लक्ष्मणस्य तारया प्रसादनं त्रयस्त्रिंशे अथेत्यादि । प्रतिसमादिष्टः प्रत्याहूतः, अङ्गदेनेति शेषः ।। 4.33.1,2 ।। निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् । बभूवुर्हरयस्त्रस्ता
- [34 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/34-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् । सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः ।। 4.34.1 ।। अथ सुग्रीवं प्रति रामसन्देशकथनं चतुस्त्रिंशे तमप्रतिहतमित्यादि ।। 4.34.1 ।। क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा । भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् ।। 4.34.2 ।। उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम् । महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः ।। 4.34.3 ।। क्रुद्धमित्यादि ।
- [35 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/35-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा । अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना ।। 4.35.1 ।। अथ पुनस्तारया लक्ष्मणसान्त्वनं पञ्चत्रिंशे तथा ब्रुवाणमित्यादि ।। 4.35.1 ।। नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति । हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विषेषतः ।। 4.35.2 ।। वक्तव्यः, परुषमिति शेषः ।। 4.35.2 ।। नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः । नैवानृतकथो वीर
- [36 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/36-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः ।। 4.36.1 ।। अथ लक्ष्मणसुग्रीवसौहृदभाषणं षट्त्रिंशे इत्युक्त इत्यादि ।। 4.36.1 ।। तस्मिन् प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः । लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत् ।। 4.36.2 ।। तस्मिन्निति । सुमहत्त्रासमिति "आन्महतः" इत्याकाराभाव आर्षः । क्लिन्नम् आर्द्रम् ।। 4.36.2 ।। ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं
- [37 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/37-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । हनुमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवं त्विदमब्रवीत् ।। 4.37.1 ।। अथ सर्ववानरसमानयनं सप्तत्रिंशे एवमित्यादि ।। 4.37.1 ।। महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च । मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ।। 4.37.2 ।। महेन्द्रादय एव पञ्च शैलाः ।। 4.37.2 ।। तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः । पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां तु ये दिशि ।।
- [38 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/38-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपायनमुपाहृतम् । वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ।। 4.38.1 ।। विसर्जयित्वा स हनीन् शूरांस्तान्कृतकर्मणः । मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ।। 4.38.2 ।। स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् । किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।। 4.38.3 ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम्
- [39 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/39-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः । बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ।। 4.39.1 ।। अथ सर्ववानरसेनासमागम एकोनचत्वारिंशे इति ब्रुवाणमित्यादि ।। 4.39.1 ।। यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेत्क्विचित् । आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ।। 4.39.2 ।। चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् । त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परन्तप ।। 4.39.3
- [40 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/40-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ।। 4.40.1 ।।अथ सीतान्वेषणाय पूर्वस्यां दिशि सुग्रीवेण विनतप्रेषणं चत्वारिंशे अथ राजेत्यादि ।। 4.40.1 ।।आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः ।वानरा वारणेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ।। 4.40.2 ।।त इमे बहुविक्रान्तैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः ।आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसन्ननिभाः ।। 4.40.3 ।।आगता इति । मद्विषयवासिनः मदवगतदेशवासिनः । "विषयो यस्य
- [41 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/41-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् । दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ।। 4.41.1 ।। अथ दक्षिणदिशि वानरप्रेषणमेकचत्वारिंशे ततः प्रस्थाप्येत्यादि । अभिलक्षितान् दृष्टापदानान् ।। 4.41.1 ।। नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् । पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम् ।। 4.41.2 ।। सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च । गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ।।
- [42 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/42-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः अथ प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान् हरीन् दक्षिणां दिशम् । अब्रवीन्मेघसङ्काशं सुषेणं नाम यूथपम् ।। 4.42.1 ।। अथ पश्चिमदिशि वानरयोजनं द्विचत्वारिंशे अथेत्यादि ।। 4.42.1 ।। तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ।। 4.42.2 ।। ताराया इति । प्राञ्जलित्वादिकथनार्थमब्रवीदिति अतो न पौनरुक्त्यम् ।। 4.42.2 ।। मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम् । वृतं
- [43 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/43-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ततः सन्दिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् । वीरं शतवलिं नाम वानरं वानरर्षभः ।। 4.43.1 ।। उवाच राजा धर्मज्ञः सर्ववानरसत्तमम् । वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तथा ।। 4.43.2 ।। वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् । वैवस्वसुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ।। 4.43.3 ।। अतोत्तरदिशि शतवलिप्रेषणं त्रिचत्वारिंशे ततः सन्दिश्येत्यादि ।। 4.43.13 ।।
- [44 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/44-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः विशेषेण तु सुग्रीवो हनुमत्यर्थमुक्तवान् । स हि तस्मिन् हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थो ऽर्थसाधने ।। 4.44.1 ।। अथ निश्चितकार्यसाधनसमार्थ्याय हमुमते अङ्गुलीयकदानं चतुश्चत्वारिंशे विशेषेण त्वित्यादि । हनुमति विषये अर्थं वक्ष्यमाणार्थम् उक्तवान् । विशेषार्थकथने हेतुमाह स हीति । अर्थसाधने विषये निश्चितार्थः ।। 4.44.1 ।। अब्रवीच्च हनूमन्तं विक्रान्तमनिलात्मजम् । सुग्रीवः परमप्रीतः प्रभुः सर्ववनौकसाम् ।। 4.44.2
- [45 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/45-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः सर्वांश्चाहूय सुग्रीवः प्लवगान् प्लवगर्षभः । समस्तानब्रवीद्भूयो रामकार्यार्थसिद्धये । एवमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।। 4.45.1 ।। अथ प्रेषितानां वानराणां सन्नाह उच्यते पञ्चचत्वारिंशे सर्वांश्चेत्यादि । सर्वानाहूय ततः समस्तान् सङ्घीभूतान् प्लवगान् अब्रवीत् । यद्वा सम इतिच्छेदः । समः सर्वत्र पक्षपातरहितः । एतत्पूर्वोक्तं एवम् अस्मदुक्तप्रकारेण इत्यब्रवीदिति सम्बन्धः ।। 4.45.1 ।। तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुङ्गवाः ।
- [46 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/46-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत् । कथं भवान् विजानीते सर्वं वै मण्डलं भुवः ।। 4.46.1 ।। अथ रामाय सुग्रीवेण स्वस्य सर्वभूमण्डलज्ञानमूलकथनं षट्चत्वारिंशे गतेष्वित्यादि ।। 4.46.1 ।। सुग्रीवस्तु ततो राममुवाच प्रणतात्मवान् । श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये विस्तरेण नरर्षभ ।। 4.46.2 ।। प्रणतात्मवान् प्रणतदेहवान् ।। 4.46.2 ।। यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम् ।
- [47 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/47-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः र्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपियूथपाः । व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा ।। 4.47.1 ।। अथ दक्षिणेतरदिग्गतवानरागमनं सप्तचत्वारिंशे दर्शनार्थं त्वित्यादि । यथोक्तं देशम् ।। 4.47.1 ।। सरांसि सरितः कक्षानाकाशं नगराणि च । नदीदुर्गांस्तथा शैलान् विचिन्वन्ति समन्ततः ।। 4.47.2 ।। सुग्रीवेण समाख्याताः सर्वे वानरयूथपाः । प्रदेशान् प्रविचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ।। 4.47.3 ।। तदेव
- [48 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/48-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः सह ताराङ्गदाभ्यां तु गत्वा स हनुमान् कपिः । सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं तं देशमुपचक्रमे ।। 4.48.1 ।। अथ सीतान्वेषणाय दक्षिणां दिशं गतानामसुरनिरसनपर्यन्तो वृत्तान्तो ऽष्टचत्वारिंशे सह ताराङ्गदाभ्यामित्यादि ।। 4.48.1 ।। स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः । विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ।। 4.48.2 ।। पर्वताग्रान्नदीदुर्गान् सरांसि विपुलान् द्रुमान् । वृक्षषण्डांश्च विविधान्
- [49 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/49-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः अेथाङ्गदस्तदा सर्वान् वानरानिदमब्रवीत् । परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वस्य शनैर्वचः ।। 4.49.1 ।। वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च । दर्यो गिरिगुहाश्चैव विचितानि समन्ततः ।। 4.49.2 ।। तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते । तद्वा रक्षो हृता येन सीता सुरसुतोपमा ।। 4.49.3 ।। कालश्च वो महान् यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः । तस्माद्भवन्तः सहिता
- [50 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/50-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान् कपिः । विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ।। 4.50.1 ।। सिंहशार्दूलजुष्टेषु शिलाश्च सरितस्तथा । विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ।। 4.50.2 ।। अथ ऋक्षबिले स्वयम्प्रभादर्शनं पञ्चाशे सहेत्यादि । नगेन्द्रस्य शार्दूलजुष्टेषु विषमेषु विषमप्रदेशु शिलाः महाप्रस्रवणेषु सरितश्च विचिनोतिस्मेति पूर्वेणान्वयः ।। 4.50.1,2 ।। आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्
- [51 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/51-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम् । त्ित्र त्त्र अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ।। 4.51.1 ।। अथ स्वयम्प्रभया ऋक्षबिलवृत्तान्तोक्तिरेकपञ्चाशे इत्युक्त्वेत्यादि ।। 4.51.1 ।। इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् । क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः ।। 4.51.2 ।। परिखिन्नाः अध्वश्रमखिन्नाः ।। 4.51.2 ।। महद्धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः । इमास्त्वेवंविधान् भावान् विविधानद्भुतोपमान् ।। 4.51.3
- [52 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/52-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः अथ तानब्रवीत्सर्वान् विक्रान्तात् हरिपुङ्गवान् । इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ।। 4.52.1 ।। वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् । यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।। 4.52.2 ।। अथ हनुमता स्वागमनहेतुरुच्यते द्विपञ्चाशे अथेत्यादि ।। 4.52.1,2 ।। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः । आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।। 4.52.3 ।। राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः
- [53 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/53-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् । उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ।। 4.53.1 ।। अथ बिलादुत्तीर्णानां वानराणां निर्वेदः त्रिपञ्चाशे एवमुक्त इत्यादि ।। 4.53.1 ।। शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणि । यः कृतः समयो ऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ।। 4.53.2 ।। स च कालो ह्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् । सा
- [54 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/54-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुष्पञ्चाशः सर्गः तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि । अथ मेने हृतं राज्यं हनुमानङ्गदेन तत् ।। 4.54.1 ।। अथ हनुमता अङ्गदमतभेदनपूर्वकमङ्गदस्य सुग्रीवसमीपगमनाय नियोजनं चतुष्पञ्चाशे तथेत्यादि । राज्यं हृतं मेने राज्यं कर्तुं सामर्थ्यमस्तीति मेन इत्यर्थः ।। 4.54.1 ।। बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् । चतुर्दशगुणं मेने हनुमान् वालिनः सुतम् ।। 4.54.2 ।। अष्टाङ्गया "ग्रहणं
- [55 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/55-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रुत्वा हमुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ।। 4.55.1 ।। अथ हरीणां प्रायोपवेशः पञ्चपश्चाशे श्रुत्वेत्यादि ।। 4.55.1 ।। स्तैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथार्जवम् । विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ।। 4.55.2 ।। स्थैर्यं स्थिरबुद्धिता । आत्ममनःशौचम् आत्मशुद्धिः मनसः शैचम्, अन्तःकरणशुद्धिश्चेत्यर्थः । धैर्यं गाम्भीर्यम् ।। 4.55.2 ।। भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम्
- [56 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/56-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन् प्रायं गिरिस्थले । हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ।। 4.56.1 ।। अथ सम्पातिसंवनादः षट्पञ्चाशे उपविष्टा इत्यादि । उपचक्रमे प्राप्तुमुपक्रान्तः ।। 4.56.1 ।। सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरञ्चीवी विहङ्गमः । भ्राता जटायुषः श्रीमान् प्रख्यातबलपौरुषः ।। 4.56.2 ।। कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः । उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ।।
- [57 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/57-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः शोकाद् भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः । श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः ।। 4.57.1 ।। अथ सम्पातिप्रश्नोत्तरं सप्तपञ्चाशे शोकादित्यादि । कर्मणा हिंसाकर्मणा ।। 4.57.1 ।। ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवङ्गमाः । चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान् नो भक्षयिष्यति ।। 4.57.2 ।। सर्वथा प्रायमासीनान् यदि नो भक्षयिष्यति । कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो
- [58 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/58-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः ।सबाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ।। 4.58.1 ।।अथ सम्पातिना सीतास्थानकथनमष्टपञ्चाशे इत्युक्त इत्यादि ।। 4.58.1 ।।यवीयान् मम स भ्राता जटायुर्नाम वानराः ।यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ।। 4.58.2 ।।वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये ।नहि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ।। 4.58.3 ।।यवीयानिति । आख्यात भूते लोट् ।। 4.58.2,3 ।।पुरा वृत्रवधे वृत्ते
- [59 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/59-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम् । निशम्य मुदिता हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः ।। 4.59.1 ।। जाम्बवान् वानरश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवङ्गमैः । भूतलात्सहसोत्थाय गृध्रराजमथाभ्रवीत् ।। 4.59.2 ।। क्क सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् । तदाख्यातु भवान् सर्वं गतिर्भव वनौकसाम् ।। 4.59.3 ।। को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम् । स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति
- [60 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/60-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षष्टितमः सर्गः ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः । उपविष्टा गिरौ दुर्गे परिवार्य समन्ततः ।। 4.60.1 ।। ततः कृतोदकमित्यादि ।। 4.60.1 ।। तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम् । जनितप्रत्ययो हर्षात्सम्पातिः पुनरब्रवीत् ।। 4.60.2 ।। कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम । तत्त्वं सङ्कीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ।। 4.60.3 ।। अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितो ऽस्मि
- [61 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/61-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं साहसात्कृतम् । आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तदा ।। 4.61.1 ।। भगवन् व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया व्यकुलोन्द्रियः । परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं प्रतिभाषितुम् ।। 4.61.2 ।। ततस्तदित्यादि ।। 4.61.1,2 ।। अहं चैव जटायुश्च सङ्घर्षाद्दर्पमोहितौ । आकाशं पतितौ वीरौ जिज्ञासन्तौ पराक्रमम् ।। 4.61.3 ।। कैलासशिखरे बध्वा मुनीनामग्रतः पणम् । रविः स्यादनुयातव्यो
- [62 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/62-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठमरुदं दुःखितो भृशम् । अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवानिदमब्रवीत् ।। 4.62.1 ।। पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः । प्राणाश्च चक्षुषी चैव विक्रमश्च बलं च ते ।। 4.62.2 ।। पुराणे सुमहत्कार्यं भविष्यति मया श्रुतम् । दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम ।। 4.62.3 ।। राजा
- [63 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/63-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविदां वरः । मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टाः स स्वमाश्रमम् ।। 4.63.1 ।। कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैःशनैः । अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ।। 4.63.2 ।। एतैरित्यादि ।। 4.63.1,2 ।। अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् । देशकालप्रतीक्षो ऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ।। 4.63.3 ।। अद्य त्विति । पूर्वं निशाकरमुनिप्रयाणानन्तरम्
- [64 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/64-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः आख्याता गृध्रराजेन समुत्पत्य प्लवङ्गमाः । सङ्गम्य प्रीतिसंयुक्ताः विनेदुः सिंहविक्रमाः ।। 4.64.1 ।। एवं प्रक्षिप्ताः पञ्च सर्गाः गताः ।। एवं कृतोदकं सम्पातिं स्वस्थानमानीय प्रकृतकार्याय वानरा गता इत्याह आख्याता इति । समुत्पत्य हर्षेण तत्र लङ्घनं कृत्वा सङ्गम्य पुनरन्योन्यं समेत्य विनेदुः ।। 4.64.1 ।। सम्पातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् । हृष्टाः सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः
- [65 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/65-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ततो ऽङ्गदवचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः । स्वं स्वं गतौ समुत्साहमाहुस्तत्र यथाक्रमम् ।। 4.65.1 ।। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा ।। 4.65.2 ।। आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् । गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ।। 4.65.3 ।। गवयो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह । त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां
- [66 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/66-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्ठितमः सर्गः अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् । जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनुमन्तमथाब्रवीत् ।। 4.66.1 ।। वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविशारद । तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनुमान् किं न जल्पसि ।। 4.66.2 ।। हनुमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि । रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ।। 4.66.3 ।। अनेकेत्यादि ।। 4.66.13 ।। अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः । गरुत्मानिति विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम्
- [67 Sarga किष्किन्धाकाण्डः](https://srivaishnavan.com/67-sarga-किष्किन्धाकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमद्वाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशत्सहस्रिकायां संहितायां श्रीमत्किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः।।67।। तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम् । वीर्येणापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम् ।। 4.67.1 ।। सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहेर्षेण समन्वताः । विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनुमन्तं महाबलम् ।। 4.67.2 ।। प्रहृष्टा विस्मिताश्चैव वीक्षन्ते स्म समन्ततः । त्रिविक्रमकृतोत्साहं नारायणमिव प्रजाः ।। 4.67.3 ।। संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः । समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाच्च बलमोयिवान्
- [01 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/01-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - ।। श्रीमते रामानुजाय नमः ।। || सुन्दरकाण्डः || श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः तत्त्वज्ञानसमुच्चयो घनदयासारस्य सारो महान्निष्कर्षः कमलानिवासचरणद्वन्द्वानुरागस्मृतेः । अक्लेशः परिपाक एष जगतामक्षय्यपुण्यावलेरस्माकं निधिरक्षयो विजयते श्रीमान् शठारिर्गुरुः ।।1 ।। श्रीरामायणभूषायै प्रवृत्तो रामभक्तितः । व्याख्यां सुन्दरकाण्डस्य तिलकं कलयाम्यहम् ।।2 ।। ततो रावणनीतायास्सीतायाश्शत्रुकर्शनः । इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ।। 5.1.1 ।। उक्तं परत्वासाधारणं समस्तकल्याणगुणाकरत्वं किष्किन्धाकाण्डे ।
- [02 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/02-sarga-सुन्दरकाण्डः-2/)
- [02 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/02-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्वितायः सर्गः स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः । त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ।। 5.2.1 ।। ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् । अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ।। 5.2.2 ।। योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः । अनिश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ।। 5.2.3।। स सागरमित्यादि ।। 5.1.1,2,3।। शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि । किं पुनः सागरस्यान्तं सङ्ख्यातं
- [03 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/03-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रारामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे तृतीयः सर्गः स लम्बसिखरे लम्बे लम्बतोयदसन्निभे । सत्त्वमास्ताय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः ।। 5.3.1।। निशि लङ्कां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः । रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम् ।। 5.3.2।। शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम् । सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम् ।। 5.3.3।। स लम्बेत्यादि । लम्बे लम्बाख्ये । लम्बशिखरे लम्बगिरिशिखरे इति चाहुः । यद्वा लम्बे लम्बमान इव स्थिते । लम्बशिखरे त्रिकूटशिखरे । सत्त्वं व्यवसायम्
- [04 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/04-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्माकीये आदिकाव्ये श्रीमन्सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः स निर्जित्य पुरीं श्रेष्ठां लङ्कां तां कामरूपिणीम् । विक्रमेण महातेजा हनूमान् कपिसत्तमः । अद्वारेण महाबाहुः प्राकारमभिपुप्लुवे ।। 5.4.1।। स निर्जित्येत्यादि । अद्वारेणेत्यनेन लङ्कापरिभवो राक्षसैर्न ज्ञातुं शक्य इति द्योत्यते ।। 5.4.1।। प्रविश्य नगरीं लङ्कां कपिराजहितङ्करः । चक्रे ऽथ पादं सव्यं च शत्रूणां स तु मूर्धनि ।। 5.4.2।। प्रविष्टः सत्त्वसंपन्नो निशायां
- [05 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/05-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चमः सर्गः ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम् । ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ।। 5.5.1 ।। ततः स मध्यमित्यादि । दिवि आकाशे मध्यं गतम् आकाशमध्यगतमित्यर्थः । लङ्काप्रवेशे चन्द्रोदयोक्तेः रावणनगरप्रवेशे अर्धरात्र इति सूच्यते । उत्तरश्लोके अभियान्तमित्यनेन नाभिगमनमुच्यते । दक्षिणां दिशं गच्छतो ऽभिमुखत्वासंभवात्, किन्तु गमनमात्रम् । सप्तदेशे सर्गेपि "प्रजगाम
- [06 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/06-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः स निकामं विमानेषु विषण्णः कामरूपधृक् । विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ।। 5.6.1।। आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम् । प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम् ।। 5.6.2।। स निकाममित्यादि विमानेषु विषण्णः विमानेषु सीतामदृष्ट्वा विषण्ण इत्यर्थः । लाघवेन वेगेन ।। 5.6.1,2।। रक्षितं राक्षसैर्घोरैः सिंहैरिव महद्वनम् । समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः ।। 5.6.3।। रक्षितमिति । चकाशे जहर्षेत्यर्थः ।।
- [07 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/07-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तमः सर्गः स वेश्मजालं बलवान् ददर्श व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम् । यथा महत् प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम् ।। 5.7.1 ।। स वेश्मजालमित्यादि । व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालं वैडूर्यघटितसुवर्णमयजालकरन्ध्रम् ।। 5.7.1 ।। निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः । मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ।। 5.7.2 ।। निवेशनानां शालाः गृहान्तःशालाः । प्रधानैर्मुख्यैः शङ्खायुधचापैः शालन्ते प्रकाशन्त इति प्रधानशङ्खायुधचापशालाः । पचाद्यच् । वेश्मादिषु हर्म्यप्रासादादिषु
- [08 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/08-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टमः सर्गः स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितं महद्विमानं मणिवज्रचित्रितम् । प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं ददर्श वीरः पवनात्मजः कपिः ।। 5.8.1 ।। पूर्वोक्तविमानवर्णनं विस्तृणीते-- स तस्येत्यादि । प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं निष्टप्तस्वर्णविशेषकृतकृत्रिमपक्ष्यादिकम् ।। 5.8.1 ।। तदप्रमेया ऽप्रतिकारकृत्रिमं कृतं स्वयं साध्विति विश्वकर्मणा । दिवं गतं वायुपथप्रतिष्ठितं व्यराजतादित्यपथस्य लक्ष्मवत् ।। 5.8.2 ।। तदिति । अप्रतिमेया ऽप्रतिकारकृत्रिमम् अपरिच्छेद्याप्रतिक्रियकृत्रिमम् । तत्र हेतुमाह
- [09 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/09-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमद्वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे नवमः सर्गः तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् । ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान् मारुतात्मजः ।। 5.9.1 ।। तस्येत्यादि । आलयवरिष्ठस्य पुष्पकस्य ।। 5.9.1 ।। अर्द्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत् । भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसङ्कुलम् ।। 5.9.2 ।। तद्भवनं कियत्प्रमाणमित्यत्राह अर्द्धयोजनेति ।। 5.9.2 ।। मार्गमाणस्तु वैदेहीं सातामायतलोचनाम् । सर्वतः परिचक्राम हनुमानरिनूदनः ।। 5.9.3।। सर्वतः पुष्पकादन्यत्र सर्वत्र । पुष्पकारोहणस्य
- [10 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/10-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमद्वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् । अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम् ।। 5.10.1।। दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः ।। 5.10.2।। तत्र दिव्योपममित्यादि । शयनासनं शयनस्यासनं खट्वामित्यर्थः । दान्तानि दन्तविकारभूतानि । काञ्चनानि काञ्चनमयानि च । अत एव चित्राणि नानावर्णानि अङ्गानि येषां तैः । प्रान्ते दन्तमयैः ततः परं काञ्चनमयैः । सर्वत्र वैडुर्यनिर्मितैरित्यर्थः
- [11 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/11-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा । जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ।। 5.11.1 ।। अवधूयेत्यादि । तां बुद्धिं मन्दोदर्यां सीताबुद्धिम् । अवस्थितौ बभूव स्वस्थचित्तो बभूव ।। 5.11.1 ।। न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भमिनी । न भोक्तुं नाप्यलङ्कर्तुं न पानमुसेवितुम् ।। 5.11.2 ।। नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
- [12 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/12-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमद्वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिर्लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् । जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ।। 5.12.1 ।। स तस्येत्यादि । निशागृहान् । रात्रिनिवासयोग्यगृहान् । "गृहाः पुंसि च भूम्न्येव" इति पुँल्लिङ्गत्वम् । पश्यति अपश्यत् ।। 5.12.1 ।। स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् । ध्रुवं हि सीता म्रियते
- [13 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/13-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः विमानात्तु सुसंक्रम्य प्राकारं हरियूथपः । हनुमान् वेगवानासीद्यथा विद्युद् घनान्तरे ।। 5.13.1 ।। विमानादित्यादि । इदानीं विमानादवतरणोक्त्या मध्ये विमानमधिरुढ इत्यवगम्यते । वेगवत्त्वे दृष्टान्तमाहविद्युदिति ।। 5.13.1 ।। सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनात् । अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ।। 5.13.2 ।। सम्परिक्रम्येति । सम्परिक्रम्य, प्राकारमिति शेषः । अब्रवीत्, स्वयमिति शेषः ।। 5.13.2 ।।
- [14 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/14-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः स मूहर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम् । अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ।। 5.14.1 ।। सु मुहूर्तमित्यादि । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे । प्राकारम् अशोकवनिकाप्राकारम् । तस्य वेश्मनः रावणस्य गृहात् । अवलुप्तः प्राप्तः ।। 5.14.1 ।। स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः । पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान् ।। 5.14.2 ।। स
- [15 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/15-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पुञ्चदशः सर्गः स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम् । अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ।। 5.15.1।। सन्तानकलताभिश्च पादपैरुशोभिताम् । दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलङ्कृताम् ।। 5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम् । हर्म्यप्रासादसंवाधां कोकिलाकुलनिस्वनाम् । 4.15.3 ।। स वीक्षमाण इत्यादि । सः तत्रस्थः शिंशुपास्थः । मैथिलीं मार्गमाणः मैथिलीमार्गणाद्धेतोः । "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः"इति शानच् । वीक्षमाणः विविधं चक्षुर्विक्षपन् महीं
- [16 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/16-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः । गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरो ऽभवत् ।। 5.16.1।। प्रशस्य त्वित्यादि । प्रशस्तव्यां प्रशंसितव्याम् । रामं सीतां च प्रशस्येति । अस्या देव्या इत्यादिनोभयोरपि प्रशंसितत्वात् ।। 5.16.1।। स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः । सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ।। 5.16.2।। स इति । सीतामाश्रित्य सीतां विषयीकृत्य
- [17 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/17-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तदशः सर्गः ततः कुमुदषण्डाभो निर्मलो निर्मलं स्वयम् । प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम् ।। 5.17.1।। साचिव्यमिव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः । चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम् ।। 5.17.2।। तत इत्यादि । प्रजगाम प्रकर्षेण जगाम, आकाशपरभागं प्राप्त इत्यर्थः ।। 5.17.12।। स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि ।। 5.17.3।। स इति
- [18 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/18-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टादशः सर्गः तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम् । विचिन्वतश्च वैदेहीं किंचिच्छेषा निशा ऽभवत् ।। 5.18.1।। तथेत्यादि । विप्रेक्षमाणस्य विचिन्वतश्च । विप्रेक्षमाणे विचिन्वति च तस्मिन्नित्यर्थः । " यस्य च भावेन." इत्यर्थे षष्ठी ।। 5.18.1।। षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम् । शुश्राव ब्रह्मघोषांश्च विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम् ।। 5.18.2।। अथ मङ्गलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः । प्राबुध्यत महाबाहुर्दशग्रीवो महाबलः ।। 5.18.3।।
- [19 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/19-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकोनविंश सर्गः तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता । रूपयौवनसम्पन्नं भूषणोत्तमभूषितम् ।। 5.19.1।। ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् । प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ।। 5.19.2।। आच्छाद्योदरमूरुभ्यां बाहुभ्यां च पयोधरौ । उपविष्टा विशालाक्षी रुदन्ती वरवर्णिनी ।। 5.19.3।। दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः । ददर्श सीतां दुःखार्तां नावं सन्नामिवार्णवे ।। 5.19.4।। असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम्
- [20 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/20-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे विंशः सर्गः स तां पतिव्रतां दीनांनिरानन्दां तपस्विनीम् । साकारैर्मधुरैर्वाक्यैर्न्यदर्शयत रावणः ।। 5.20.1।। स तामित्यादि । साकारैः सेङ्गितैः । "आकाराविङ्गिताकृती " इत्यमरः । न्यदर्शयत, स्वाभिप्रायमिति शेषः । सीतायै स्वाभिप्रायं प्रकाशितवानित्यर्थः ।। 5.20.1।। मां दृष्ट्वा नागनासोरु गूहमाना स्तनोदरम् । अदर्शनमिवात्मानं भयान्नेतुं त्वमिच्छसि ।। 5.20.2।। अदर्शनं अदृश्यत्वम् ।। 5.20.2।। कामये त्वां विशालाक्षि बहु मन्यस्व
- [21 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/21-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकविंशः सर्गः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः । आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर्वचः ।। 5.21.1।। तस्येत्यादि ।। 5.21.1।। दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी । चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेव पतिव्रता । तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।। 5.21.2।। निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः । न मां प्रार्थयितुं युक्तं सुसिद्धिमिव पापकृत् ।। 5.21.3।।
- [22 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/22-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः । प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ।। 5.22.1।। सीताया इत्यादि ।। 5.22.1।। यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा । यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ।। 5.22.2।। सान्त्वयिता अनुनेताः ।। 5.22.2।। सन्नियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः । द्रवतो ऽमार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ।।
- [23 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/23-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः । संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर्निर्जगाम ह ।। 5.23.1।। निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनरन्तःपुरं गते । राक्षस्यो भीमरूपास्ताः सीतां समभिदुद्रुवुः ।। 5.23.2।। ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः । परं परुषया वाचा वैदेहीमिदमब्रुवन् ।। 5.23.3।। पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः । दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे ।।
- [24 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/24-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो विकृताननाः । परुषं परुषा नार्य ऊचुस्तां वाक्यमप्रियम् ।। 5.24.1।। किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोहरे । महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे ।। 5.24.2।। तत इत्यादि ।। 5.24.12।। मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे । प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि ।। 5.24.3।। त्रैलोक्यवसुभोक्तारं रावणं राक्षसेश्वरम् । भर्तारमुपसङ्गम्य विहरस्व यथासुखम् ।। 5.24.4।।
- [25 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/25-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः तथा तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु ।राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ।। 5.25.1।।तथा तासां वदन्तीनामित्यादि । तासां वदन्तीनां तासु वदन्तीषु ।। 5.25.1।।एवमुक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर्मनस्विनी ।उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद्गदया गिरा ।। 5.25.2।।एवमुक्तेति । मनस्विनी पातिव्रत्ये दृढमनाः ।। 5.25.2।।न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति ।कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ।। 5.25.3।।खादत
- [26 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/26-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा । अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ।। 5.26.1।। उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती । उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ।। 5.26.2।। प्रसक्तेत्यादि । उन्मत्ता चित्तविभ्रमवती । "उन्मादश्चित्तविभ्रमः" इत्युक्तेः । प्रमत्ता अनवधाना । "प्रमादो ऽनवधानता" इत्यमरः । भ्रान्तचित्ता अनवस्थितचित्ता । उपावृत्ता श्रमापनोदनार्थं वेष्टिता । किशोरीव बडवेव ।। 5.26.12।। राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा
- [27 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/27-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः इत्युक्ताः सीतया घोरा राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः । काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ।। 5.27.1।। इत्यक्ता इत्यादि । तत् मरणाध्यवसायम् ।। 5.27.1।। ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः । पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ।। 5.27.2।। तत इत्यादि । एकार्थं पूर्वोक्तवचनैरेकाभिधेयम् । अनर्थार्थम् अनर्थफलकम् । एकाक्ष्यादयः पूर्वोक्तार्थमेव परुषवचनं पुनरब्रुवन्नित्यर्थः ।। 5.27.2।। अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये । राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति
- [28 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/28-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता । सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ।। 5.28.1।। सा राक्षसीमध्यगता च भीरुर्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च । कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता ।। 5.28.2।। सा राक्षसेन्द्रस्येत्यादि ।। 5.28.12।। सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः । यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमाना जीवामि किंचित्क्षणमप्यपुण्या ।। 5.28.3।। सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं
- [29 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/29-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां व्यपेतहर्षां परिदीनमानसाम् । शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे नरं श्रिया जुष्टमिवोपजीविनः ।। 5.29.1।। तथागतामित्यादि । तथागतां "रहस्यं च प्रकाशं च" इत्युक्तरीत्या सर्वं यथावत्साक्षात्कृतवतो मुनेरपि तथाशब्दप्रयोगादित्थमिति परिच्छिद्य वक्तुमशक्यदुःखाम् । तां धर्मिस्वरूपातिरिक्तयत्किंचिदतिशयरहिताम् । व्यथिताम् । "आशंसायां भूतवच्च" इति निष्ठा । तथा च पूर्वोक्तं सर्वं धर्मिस्वरूपमात्रम् । इतः परमेव व्यसनानि
- [30 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/30-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमद्वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः हनुमानपि विश्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः । सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ।। 5.30.1।। हनुमानपीत्यादि । विक्रान्तः पराक्रमशाली । सीतायास्त्रिजटायाश्च सर्वं सर्ववृत्तान्तम् । तर्जनं तर्जनवचनम् ।। 5.30.1।। अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने । ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ।। 5.30.2।। अवेक्षमाण इति । चिन्तां चिन्तयामास चिन्तां चकार ।। 5.30.2।। यां कपीनां सहस्राणि
- [31 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/31-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरीमायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महाकपिः । संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ।। 5.31.1।। एवमित्यादि । चिन्तां चिन्तयित्वा चिन्तां कृत्वा, कर्तव्यमर्थं निश्चित्येत्यर्थः । संश्रवे सम्यक् श्रूचते ऽस्मिन्निति संश्रवः समीपम्, समीपे व्याजहार । यद्वा "पाठ्ये गेये च मधुरम्" इति संश्रवे श्रवणे मधुरं ज्ञानप्रसरणद्वारा इन्द्रियेभ्यो निस्सृत्य विषयान् गृहीत्वा तदनन्तरं हि रसो
- [32 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/32-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ततः शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा । वेष्टितार्जुनवस्त्रं तं विद्युत्सङ्घातपिङ्गलम् ।। 5.32.1।। सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम् । फुल्लाशोकोत्कराभासं तप्तचामीकरेक्षणम् ।। 5.32.2।। [साथ दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवदवस्थितम् ।] मैथिली चिन्तयामास विस्मयं परमं गता । अहो भीममिदं रूपं वानरस्य दुरासदम् । दुर्निरीक्ष्यमिति ज्ञात्वा पुनरेव मुमोह सा ।। 5.32.3।। विललाप भृशं सीता
- [33 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/33-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रामत्सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः सो ऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः । विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च ।। 5.33.1।। तामब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः । शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ।। 5.33.2।। कानु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि । द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते ।। 5.33.3।। सो ऽवतीर्येत्यादि । सः राक्षसीषु सुप्तासु लब्धावसर इत्यर्थः । कृपणः सीतादौस्थ्यदर्शनेन दीनः । जानन्नपि वैदेह्यैव वाचयितुमब्रवीत् ।। 5.33.13।। किमर्थं
- [34 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/34-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान् हरियूथपः । दुःखाद्दुःखाभिभूतायाः सान्त्वमुत्तरमब्रवीत् ।। 5.34.1।। तस्या इत्यादि । दुःखात् दुःखाभिभूतायाः उत्तरोत्तरं दुःखं प्राप्तायाः ।। 5.34.1।। अहं रामस्य सन्देशाद्देवि दूतस्तवागतः । वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत् ।। 5.34.2।। अहमिति । तव दुतः प्रति प्रेषितो दुतः ।। 5.34.2।। यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः । स त्वां
- [35 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/35-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरार्षभात् । उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ।। 5.35.1।। क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् । वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः ।। 5.35.2।। तान्त्वित्यादि ।। 5.35.12।।. यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर । तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ।। 5.35.3।। यानीति
- [36 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/36-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः भूय एव महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ।। 5.36.1।। भूय इत्यादि ।। 5.36.1।। वानरो ऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः । रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् ।। 5.36.2।। प्रत्ययार्थं तवानीतं तेन दत्तं महात्मना । समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ।। 5.36.3।। इत्थं सन्देशकथनादिना देवीं विश्वास्याभिज्ञानाङ्गुलीयकदानेन दृढं विश्वासयति वानरो
- [37 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/37-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना । हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ।। 5.37.1।। सीतेत्यादि ।। 5.37.1।। अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् । यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ।। 5.37.2।। अमृतमिति । यच्च नान्यमना इत्यमृतत्वे हेतुः । यच्च शोकपरायण इति विषसंसृष्टत्वे ।। 5.37.2।। ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे । रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति
- [38 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/38-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः ततः सकपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः । सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वक्यविशारदः ।। 5.38.1।। ततः स इत्यादि । तच्छ्रुत्वा तेन वाक्येन हर्षितः वाक्युमुवाच ।। 5.38.1।। युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने । सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ।। 5.38.2।। युक्तरूपं युक्ततरमित्यर्थः । "प्रशंसायां रूपम्" । प्राशस्त्यं चात्र प्रकृत्यर्थवैशिष्ट्यम् । स्त्रीस्वभावस्य भीरुत्वादेः । साध्वीनां
- [39 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/39-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंश सर्गः मणिं दत्त्वा ततः सीता हनुमन्तमथाब्रवीति । अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः ।। 5.39.1।। मणिमित्यादि । अभिज्ञातं सम्यक् ज्ञातम् ।। 5.39.1।। मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति । वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ।। 5.39.2।। स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम । अस्मिन् कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ।। 5.39.3।। त्रयाणामिति "अधीगर्थदयोशां कर्मणि" इति
- [40 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/40-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर्महात्मनः । उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा ।। 5.40.1।। श्रुत्वेत्यादि ।। 5.40.1।। त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं संप्रहृष्यामि वानर । अर्धसञ्जातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुन्धरा ।। 5.40.2।। यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः । संस्पृशेयं सकामा ऽहं तथा कुरु दयां मयि ।। 5.40.3।। त्वामिति । अर्धसञ्जातसस्या अर्धोत्पन्नसस्या ।। 5.40.23।। अभिज्ञानं
- [41 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/41-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः स च वाग्भिः प्रशन्ताभिर्गमिष्यन् पूजितस्तया । तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ।। 5.41.1।। स चेत्यादि ।। 5.41.1।। अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा । त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ।। 5.41.2।। अल्पेति । "अभिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च" इत्युक्तकार्यद्वये सीतादर्शनरूपं कार्यं जातम् । इदं कार्यं रावणनिलयपरिज्ञानरूपम् । अल्पशेषम् अल्पावशिष्टम् । सान्तःपुरलङ्कायाः सम्यक् परिज्ञातत्वे ऽपि
- [42 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/42-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च । बभूवुस्त्राससंभ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ।। 5.42.1।। विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर्मृगपक्षिणः । रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे ।। 5.42.2।। ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः । तद्वनं ददृशुर्भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ।। 5.42.3।। स ता दृष्ट्वा महाबाहूर्महासत्त्वो महाबलः । चकार सुमहद्रूपं राक्षसीनां भयावहम् ।। 5.42.4।। ततः पक्षीत्यादि
- [43 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/43-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ततः स किङ्करान् हत्वा हनुमान् स्थानमास्थितः ।। 5.43.1।। ततः स किङ्करानित्यादि ।। 5.43.1।। वनं भग्नं मया चैत्यप्रसादो न विनाशितः । तस्मात् प्रासादमप्येव भीमं विध्वंसयाम्यहम् । इति स़ञ्चिन्त्य मनसा हनुमान् दर्शयन् बलम् ।। 5.43.2।। वनमित्यादि । ध्वंसनफलमाह दर्शयन् बलमिति । बलदर्शनार्थमित्यर्थः ।। 5.43.2।। चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम् । आरुरोह हरिश्रेष्ठो हनुमान् मारुतात्मजः
- [44 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/44-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः सन्दिष्टो राक्षसेन्द्रेण प्रहस्तस्य सुतो बली । जम्बुमाली महादंष्ट्रो निर्जगाम धनुर्धरः ।। 5.44.1।। संदिष्ट इत्यादि ।। 5.44.1।। रक्तमाल्याम्बरधरः स्रग्वी रुचिरगुण्डलः । महान् विवृत्तनयनश्चण्डः समरदुर्जयः ।। 5.44.2।। विवृत्तनयनः मण्डलीकृतनयनः ।। 5.44.2।। धनुः शक्रधनुः प्रख्यं महद्रुचिरसायकम् । विस्फारयानो वेगेन वज्राशनिसमस्वनम् ।। 5.44.3।। रुचिरसायकं रुचिरसायकार्हम् । विस्फारयानः विस्फारयमाणः, ज्याकर्षणं कुर्वन्नित्यर्थः । वज्राशनिसमस्वनमिति विस्फारणक्रियाविशेषणम्
- [45 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/45-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः । निर्युयुर्भवनात्तस्मात् सप्त सप्तार्चिवर्चसः ।। 5.45.1।। ततस्त इत्यादि । भवनात् तस्मात् रावणभवनात् । सप्तार्चिवर्चस इत्यत्र सप्तार्चीति इकारान्तत्वमार्षम् ।। 5.45.1।।३ महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः । कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः ।। 5.45.2।। कृतास्त्राः शिक्षिताश्त्राः । आर्षः सन्धिः । कृतास्त्राणामस्त्रविदां च श्रेष्ठा इति वा । ज्ञानसिक्षे उभे अप्येषां स्त
- [46 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/46-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ।। 5.46.1।। हतानित्यादि । संवृताकारः अन्तर्मनाः । मतिं चिन्ताम् ।। 5.46.1।। स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् । प्रघसं भारकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ।। 5.46.2।। सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् । हनुमद्ग्रहणव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ।। 5.46.3।। स इति ।। 5.6.23।। यात सेनाग्रगाः सर्वे
- [47 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/47-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान् सवाहनान् । समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः ।। 5.47.1।। सेनापतीनित्यादि । समीक्ष्य विज्ञाय ।। 5.47.1।। स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः । समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ।। 5.47.2।। ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् । रतं समास्थाय ययौ स वीर्यवान् महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः ।। 5.47.3।।
- [48 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/48-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - इत्यार्षे श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमता ऽक्षे निहते कुमारे । मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषम् ।। 5.48.1।। ततस्त्वित्यादि । मनः समाधाय धैर्यं कृत्वेत्यर्थः ।। 5.48.1।। त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता । सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनस़ञ्चितास्त्रः ।। 5.48.2।। त्वमिति । अस्त्रवित् ब्रह्मास्त्रवित् । सञ्चितास्त्रः सञ्चितास्त्रविशेषः ।। 5.48.2।। तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः
- [49 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/49-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः । हनुमान् रोषताम्राक्षो रक्षोधिपमवैक्षत ।। 5.49.1।। ततः स इत्यादि । कर्मणा तस्य विस्मितः, युद्धार्थं रावणेनागन्तवन्यमिति यत्नः कृतः । स तु नीतिज्ञ आसनस्थ एव इन्द्रजिन्मुखेन मां निबध्यानीतवानित्यानयनकर्मणा जातविस्मय इत्यर्थः ।। 5.49.1।। भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता । मुक्ताजालावृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ।। 5.49.2।। वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः । हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव
- [50 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/50-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः तमुद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम् । कोपेन महताऽविष्टो रावणो लोकरावणः ।। 5.50.1।। शङ्काहतात्मा दध्यौ स कपान्द्रं तेजसावृतम् । किमेष भगवान्नन्दी भवेत् साक्षादिहागतः ।। 5.50.2।। तमुद्वीक्ष्येत्यादि ।। 5.50.1,2।। येन शप्तो ऽस्मि कैलासे मया सञ्चालिते पुरा । सो ऽयं वानरमूर्तिः स्यात् किंस्विद्बाणोपि वा ऽसुरः ।। 5.50.3।। स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम्
- [51 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/51-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः । वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ।। 5.51.1।। तं समीक्ष्येत्यादि । समीक्षणोक्तिक्रियाभेदात्तच्छब्दद्वयम् ।। 5.51.1।। अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवालयम् । राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ।। 5.51.2।। अहं रामदूत एव, सन्देशास्तु सुग्रीवस्येति भावः । सुग्रीवसन्देशात् सुग्रीवसन्देशाद्धेतोः, सन्देशप्रापणार्थमित्यर्थः । "सन्देशवाग्वाचिकं स्यात्" इत्यमरः । इह लङ्कायाम् । भ्राता भ्रातृवद्धितकरः । अब्रवीत् अप्राक्षीत्
- [52 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/52-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः । आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।। 5.52.1।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वेति श्लोकस्सर्गस्य प्रथमः ।। 5.52.1।। वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना । निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ।। 5.52.2।। दौत्यं दूतकर्म । ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् ष्यञ् । तन्निवेदितवतः उक्तवतः । नानुमेने, वधमित्यनुवर्तनीयम् । निवेदितमतौ दूत्यमिति पाठान्तरम् । मन्यत इति
- [53 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/53-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः ।देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ।। 5.53.1।।तस्येत्यादि । देशकालहितं देशकालोचितमिति विभीषणवचनविशेषणम् ।। 5.53.1।।सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ।। 5.53.2।।कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ।। 5.53.3।।दूतवध्या दूतवधः ।। 5.53.2,3।।ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।समित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ।।
- [54 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/54-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे चतुष्पञ्चाशः सर्गः वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः । वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ।। 5.54.1 ।। किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् । यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ।। 5.54.2 ।। वीक्षमाण इत्यादि । कृतमनोरथः पर्याप्तमनोरथः ।। 5.54.1,2 ।। वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः । बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ।। 5.54.3 ।। बलैकदेशः सेनैकदेशः
- [55 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/55-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लाङ्गूलाग्निं महाबलः । निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ।। 5.55.1 ।। सन्दीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् । अवेक्ष्य हनुमान् लङ्कां चिन्तयामास वानरः ।। 5.55.2 ।। लङ्कामित्यादि । लाङ्गूलाग्नि समुद्रे निर्वापयामासेत्यन्वयः ।। 5.55.1,2 ।। तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत । लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ।। 5.55.3 ।। धन्यास्ते
- [56 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/56-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ततस्तु शिंशुपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् । अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ।। 5.56.1 ।। ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनुमन्तमभाषत ।। 5.56.2 ।। प्रस्थितं प्रस्थानोद्युक्तम् ।। 5.56.2 ।। काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ।। 5.56.3 ।। वनभङ्गाक्षवधादिना हनुमतश्शक्तिं विज्ञाय असौ रामाय निवेद्य स्वयमेव सकलराक्षससंहारपूर्वकं
- [57 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/57-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे श्रीमद्वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः [आप्लुत्य च महावेगः पक्षवानिव पर्वतः ।] सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम् ।। 5.57.1 ।। 'उत्पपात नभो हरिः' इत्युक्तम् । तल्लङ्घनं रूपकेण चतुर्भिर्वर्णयति सचन्द्रेत्यादिना । कारण्डवः जलकुक्कुटः । कादम्बः कलहंसः । "कादम्बः कलहंसः स्यात्" इत्यमरः । अभ्रशैवालशाद्वल मेघस्य शैवालत्वेन पर्यन्तस्थशाद्वलत्वेन च रूपणम् ।। 5.57.1 ।। पुलर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् । ऐरावतमहाद्वीपं
- [58 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/58-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः । हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ।। 5.58.1 ।। ततस्तस्येत्यादि ।। 5.58.1 ।। तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् । जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमष्टच्छदनिलात्मजम् ।। 5.58.2 ।। तमिति । कार्यवृत्तान्तं कार्यविषयवृत्तान्तम्, सीतादर्शनविषयवृत्तान्तम् ।। 5.58.2 ।। कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते । तस्यां वा स कथंवृत्तः
- [59 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/59-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः एतदाख्याय तत्सर्वं हनुमान् मारुतात्मजः । भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम् ।। 5.59.1 ।। एतदिति । तदेतदाख्याय उत्तरं वचनं वक्तुमुपचक्रामेत्यन्वयः ।। 5.59.1 ।। सफलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च संभ्रमः । शीलमासाद्य सीताया मम च प्रवणं मनः ।। [आर्यायाः सदृशं शीलं सीतायाः प्लवगर्षभाः ।] ।। 5.59.2 ।। अथ संप्रत्येव रावणं जित्वा सीतया सहैवास्माभिः
- [60 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/60-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षष्टितमः सर्गः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत ।। 5.60.1 ।। तस्येत्यादि ।। 5.60.1 ।। अयुक्तं तु विना देवीं दृष्टवद्भिश्च वानराः । समीपं गन्तुमस्माभी राघवस्य महात्मनः ।। 5.60.2 ।। दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदनम् । अयुक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातविक्रमैः ।। 5.60.3 ।। न हि नः प्लवने कश्चिन्नापि कश्चित्पराक्रमे । तुल्यः सामरदैत्येषु
- [61 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/61-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः । अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश्च महाकपिः ।। 5.61.1 ।। तत इत्यादि ।। 5.61.1 ।। प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपुरस्सराः । महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ।। 5.61.2 ।। मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः । छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ।। 5.61.3 ।। प्रीतिमन्त इत्यादि ।। 5.61.2,3 ।। सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् ।
- [62 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/62-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान् वानरर्षभः । अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः । अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।। 5.62.1 ।। श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरो ऽङ्गदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।। 5.62.2 ।। तानित्यादि । तान् दधिमुखकलहव्याकुलितान् । अन्ये तु तानुवाचेत्यादिना पूर्वसर्गोक्तं संक्षोपेणानूद्य उपरि गच्छतीत्याचक्षते । अपरे तु सर्गमुखे केचिच्छ्लोकाः
- [63 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/63-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः । दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ।। 5.63.1 ।। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम । अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम् ।। 5.63.2 ।। [किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्रं ब्रूहि यद्वक्तुमर्हसि । कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर ।। ] स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना । उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखो ऽब्रवीत्
- [64 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/64-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमित्सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ।। 5.64.1 ।। स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ । वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ।। 5.64.2 ।। स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः । निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह ।। 5.64.3 ।। सुग्रीवेणेत्यादि । सहितैः स्नेहातिरेकेणान्योन्यं युक्तै ।
- [65 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/65-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् । प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ।। 5.65.1 ।। तत इति ।। 5.65.1 ।। युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च । प्रवृत्तिमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः ।। 5.65.2 ।। प्रवृत्तिं वार्ताभ् ।। 5.65.2 ।। रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम् । रामे समनुरागं च यश्चायं समयः कृतः ।
- [66 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/66-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः । तं मणिं हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ।। 5.66.1 ।। तं तु दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं राघवः शोककर्शितः । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।। 5.66.2 ।। एवमित्यादि ।। 5.66.1,2 ।। यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद्वत्सस्य वत्सला । तथा ममापि हृदयं मणिरत्नस्य दर्शनात् ।। 5.66.3 ।। यथा वत्सला वत्से स्नेहवती धेनुः
- [67 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/67-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमत्सुन्दरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः एवमुक्तस्तु हनुमान् राघवेण महात्मना । सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे ।। 5.67.1 ।। इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ । पूर्ववृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथातथम् ।। 5.67.2 ।। एवमित्यादि ।। 5.67.1,2 ।। सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता । वायसः सहसोत्पत्य विरराद स्तनान्तरे ।। 5.67.3 ।। पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज । पुनश्च किल
- [68 Sarga सुन्दरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/68-sarga-सुन्दरकाण्डः/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशत्सहस्रिकायां संहितायां श्रीमत्सुन्दरकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः अथाहमुत्तरं देव्या पुनरुक्तः ससम्भ्रमः । तव स्नेहान्नरव्याघ्र सौहार्दादनुमान्य वै ।। 5.68.1 ।। एवं बहुविधं वाच्यो रामो दाशरथिस्त्वया । यथा मामाप्नुयाच्छीघ्रं हत्वा रावणमाहवे ।। 5.68.2 ।। अथेत्यादि । हे नरव्याघ्र तव स्नेहात्, मयीति शेषः । सौहार्दात् सुहृद्भावात्, आप्तत्वादिति यावत् । अनुमान्य सम्यान्य । उत्तरं ततः परम् उत्तरं कार्यं
- [01 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/01-sarga-युद्धकाण्डः/) - ।। श्रीः ।। श्रीमद्वाल्मीकियरामायणम् । श्रीमद्गोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् श्रीरामचन्द्राय नमः ॥ युद्धकाण्डः॥ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रथमः सर्गः हनुमन्मुखादवगतसीतावृत्तान्तेनश्रीरामेणहनुमन्तंप्रतिप्रशंसनपूर्वकं तस्कृतसीतान्वेषणा -युपकारप्रत्युपकारतयासर्वस्वदानप्रतिनिधिभूत स्वात्मप्रदानरूपपरिष्वङ्ग करणम् ॥ १ ॥ तथा सुग्रीवसंनिधौहनुमन्तंप्रति सागरस्यदुस्तरतयासीताम्वेषणा दिप्रयासस्यनिष्फलत्योत्त्या सागरतरणोपायानधिगमेनपरिचिन्तनम् ॥ २ ॥ श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् यथावदभिभाषितम् । रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ १ ॥ श्रीरामचन्द्राय नमः ॥ आचार्यं शठकोपदेशिकवरं प्राचार्यपारंपरीमप्यानम्य सनारदं कुशलवाचार्यं । मुनीनां वरम् । पूर्वाचार्यकृता
- [02 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/02-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः सुग्रीवेणरामंप्रति समाश्वासनपूर्वकंमध्ये समुद्रं सेतुबन्धनिर्धारण पूर्वकंतदुपायचिन्तन -प्रार्थना ॥ १ ॥ तथातंप्रति वानरपराक्रमादिप्रशंसनपूर्वकं शुभशकुन निवेदनेनशत्रुजय -निर्धारणोक्तिः ॥ २ ॥ तं तु शोकपरिद्यूनम् रामम् दशरथात्मजम् । उवाच वचनम् श्रीमान् सुग्रीवः शोकनाशनम् ॥ १ ॥ एवं शोकसंभ्रान्तं राममवलोक्य समदुःखतया सच्छोकमसहमानः सुग्रीव : आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोपि हितान्वेषी ब्रूयात्कल्याणभाषितं इति नीतिशास्त्रमनुस्मरन् शोकनिवारकंवचनमुवाचेत्याह- तंत्विति
- [03 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/03-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रीरामेणहनुमन्तंप्रति स्वस्यसेतुबन्धाद्यन्यतमोपायेनवानराणांसागरतारणसामर्थ्योक्ति -पूर्वकं लङ्कायादुर्गादिभिः परिरक्षणप्रकारप्रश्नः ॥ १॥ हनुमता तंप्रति विस्तरेणतत्प्रकारनिवेदनेन सहस्वकृतसंक्रमादि विध्वंसन निवेदनपूर्वकं स्वस्याङ्गदादिकतिपय वीरसाहित्येन बाहुप्लवनेनैव लङ्कागमनपूर्वकं सर्वराक्षसविध्वंसनशक्तिनिवेदनेन तदर्थमाज्ञाप्रार्थनम् ॥ २ ॥ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवित् ।प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥ १ ॥ एवं मानुषभावनानुसारेण समुद्रस्य दुस्तरत्वेन शोकापन्नोपि सुहृदुपदेशेन प्रतिष्ठापितधैर्यो रामः नीतिशास्त्रानुसारेण संहार्यशत्रुदुर्गस्वरूपशोधनाय पृच्छति — सुग्रीवस्येत्यादिना ॥ सारग्राहित्वमाह - -
- [04 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/04-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः सुग्रीवेणरामचोदनयातदुक्तप्रकारेणवानर सैन्यानांसुमुहूर्तेलङ्कांप्रतिप्रस्थानायाज्ञापनम् ॥ १ ॥ सुग्रीवादिभिर्हनुमदङ्गदारूढाभ्यांरामलक्ष्मणाभ्यांसहरामोक्तप्रकारेण सर्वतः सेनारक्षण- पूर्वकंलङ्कांप्रतिप्रस्थानम् ॥ २ ॥ प्रयाणसमयेलक्ष्मणेनरामंप्रति स्वपरजयापजयसूचक -शुभाशुभशकुनप्रदर्शनपूर्वकंसमाश्वासनम् ॥ ३ ॥ रामेणसुग्रीवादिभिःसह क्रमेणमलयाद्यति -क्रमेण महेन्द्रगिरिमेत्यतच्छिखरारोहणेनसागरावलोकनम् ॥ ४ ॥ हनुमदंसादवतीर्यसमुद्र -वेलावनमुपगतेनरामेणसुग्रीवं प्रतिसेनासंनिवेशन नियोजनपूर्वकं -सागरतरणोपाय निर्धारणायमन्त्रचोदना ॥ ५ ॥ श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः । ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।। १ ।। एवं लङ्काया दुर्गकर्मबलपरिमाणादौ हनुमता
- [05 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/05-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः समुद्रवेलावलोकनाद्युद्दीपकसमुद्दीपित विरहशोकेनरामेण लक्ष्मणप्रति सीतामुद्दिश्य -सपरिशोचनंबहुधाविलापः ॥ १ ॥ तथा लक्ष्मणसमाश्वासितेनतेन सायंसन्ध्योपासनम् ॥ २ ॥ सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ।। १ ।। एवं कृतज्ञत्वमित्रानुरोधित्वपरीक्ष्यकारित्वमहोत्सा हत्वादयः शरण्यत्वौपयिका रामगुणा दर्शिताः । अथ रामस्य कारुण्यरूपं प्रधानगुणं दर्शयितुं सर्गान्तरमारभते – सा त्विति ॥ स्वारक्षा आसमन्ताद्रक्षन्तीत्यारक्षा: शोभना: आरक्षाः
- [06 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/06-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्ठः सर्गः रावणेन मन्त्रिणः प्रति हनुमत्कृतलकादहनादिदुष्करकर्मानुवाद पूर्वकं सैन्यैस्सहरा -मागमन -संभावनया तत्प्रतीकाराय मन्त्रिनियोजनम् ॥ १ ॥ लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भवावहम् । राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणेव महात्मना । अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्ह्रिया किं चिदवाङ्मुखः ।। १ ।। एवं रामवृत्तान्तमुक्त्वा हनुमन्निर्गमकालानन्तरकालिकं रावणवृत्तान्तं वक्तुमुपक्रमते-लङ्कायामिति ॥ घोरं दुर्दर्शम् । शक्रेणेव शक्रतुल्येन । इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं
- [07 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/07-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तमः सर्गः राक्षसैरावणंप्रति कुबेरविजयादितदपादानप्रशंसनपूर्वकं रामस्यततोप्यल्पबलत्वोक्त्या कैमुत्येनतत्पराजयस्यसुकरत्वोक्तिः ॥ १ ॥ तथेन्द्रजिदपादानप्रशंसनपूर्वकं रामविजयाय -तन्नियोजनोक्त्त्या समाश्वासनम् ॥ २ ॥ इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् । द्विषत्पक्षमविज्ञाय नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।। १ ।। एवं रावणवचनमाकर्ण्य अविदितरघुनाथप्रभावा । मदोद्धता राक्षसास्तद्बलवर्णनपूर्वकं रावणं प्रशंसन्ति - इत्युक्ता इत्यादिना । सार्धश्लोक एकान्वयः । द्विषत्पक्षं द्विषद्बलं । पक्षो
- [08 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/08-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः प्रहस्तादिभीरावणंप्रत्यास्मश्लाघनपूर्वकं रामादिवधप्रतिज्ञानेन समाश्वासनम् ॥ १ ॥ ततो नीलाम्बुदनिभः प्रहस्तो नाम राक्षसः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा ।। १ ।। देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः । न त्वां धर्षयितुं शक्ताः किं पुनर्वानरा रणे ।। २ ।। एवं मन्त्रिभिः सहसंमन्त्र्य भूयोभिहिते सकलसचिवप्रधानः प्रहस्तः स्वाभिमतमर्थं राज्ञे निवेदयति - तत इति ॥ १-२ ।। सर्वे प्रमत्ता
- [09 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/09-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवमः सर्गः विभीषणेनरावणंप्रति रामवधप्रतिज्ञानेनसायुधग्रहणंसरभससमुत्थित निकुंभा दिनिवारणपूर्वकं रामपराक्रमप्रशंसनेन तस्मिन्दण्डस्यदुष्करत्वोक्त्या वैपरीत्येऽनर्थ -प्राप्तिकथनपूर्वकं रामायसीताप्रत्यर्पणचोदना ॥ १ ॥ ततःसायंरावणेन विभीषणादिसर्वजन विसर्जनपूर्वकं स्वगृहप्रतिगमनम् ॥ २ ॥ ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर्महाबलः । सुप्तघ्नो यज्ञहारक्षो महापार्श्वो महोदरः ।। १ ।। अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान्रावणात्मजः ।। २ ।। प्रहस्तोऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः । धूम्राक्षश्चातिकायश्च दुर्मुखश्चैव
- [10 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/10-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशमः सर्गः विभीषणेन रावणगृहमेत्यतंप्रति सीतानयनकालप्रभृतिलङ्कायामनर्थसूचकदुर्निमित्त -प्रादुर्भावनिवेदनपूर्वकं तत्प्रायश्चित्त त्वेन रामायसीताप्रत्यर्पणचोदना ॥ १ ॥ रावणेन विभीषणंप्रति रामस्यालक्ष्यत्वोक्त्या तद्वचनानादरणेनगृहंप्रति तद्विसर्जनम् ॥ २ ॥ ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः । राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः ॥ १ ॥ शैलाग्रचयसंकाशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् । सुविभक्तमहाकक्ष्यं महाजनपरिग्रहम् ॥ २ ॥ मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम् । राक्षसैश्चाप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम् ॥ ३ ॥ मत्तमातङ्गनिश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम् ॥ शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यनादानुनादितम्
- [11 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/11-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशः सर्गः रावणेन मन्त्रकरणाय सभाप्रवेशः ॥ १ ॥ रावणाज्ञयादूता हूतैराक्षसैर्नानायानैरावण सभाप्रवेशः ॥ २ ॥ रथारोहणेनसभामागतेनविभीषणेन रावणप्रणामपूर्वकं तन्नियोगेनपरमासने समुपवेशनम् ॥ ३ ॥ स बभुव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः । असंमानाच्च सुहृदां पापः पापेन कर्मणाः ॥ १ ॥ अथ परेद्युर्विभीषणाद्युपदेशेतिचिन्ताव्याकुलस्य रावणस्य निर्णयहेतुमन्त्रकरणाय सभाप्राप्तिं दर्शयति —स बभूवेत्यादि ॥ पापः पापी । गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ट:
- [12 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/12-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः कुंभकर्णादिषुसभामागतेषु रावणेन प्रहस्तंप्रति विशेषतोनगररक्षाचोदना ॥ १ ॥ तथा स्वकृतसीतानयनाद्यनुवादेनसह रामस्य सेनाभिः सहसागरतीरागमन निवेदनपूर्वकं तद्वधोचितमन्त्रकरणचोदना ॥ २ ॥ कुंभकर्णेन सक्रोधंरावणप्रति सुहृद्भिः सहमन्त्र पूर्वकं सीताहरणस्य कर्तव्यस्वोक्त्या तद्वैपरीत्यस्यानौचित्योक्ति पूर्वकं दर्पाद्रामवधप्रतिज्ञानेनसमाश्वासनम् ॥ ३ ॥ स तां परिषदं कृत्स्नाम् समीक्ष्य समितिञ्जयः । प्रचोदयामास तदा प्रहस्तम् वाहिनीपतिम् ॥ १ ॥ सेनापते यथा ते स्युः कृतविद्याश्चतुर्विधाः
- [13 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/13-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशः सर्गः महापार्थेन कुंभकर्णवचनाकर्णन कुपितरावणप्रहर्षणाय सदृष्टान्तोपन्यासं बलात्कारेणसीतोपभोगचोदना ॥ १ ॥ रावणेन सश्लाघंतंप्रति स्वकृत पुञ्जकस्थलीहठोपभोग लब्धब्रह्मशापस्यहठोपभोगप्रतिबन्धकस्वनिवेदनपूर्वकं रामजयेकुंभकर्णादिनियोजनसूचकत द्वचनोत्तरतयास्वपराक्रमवर्णन पूर्वक मितरनैरपेक्ष्येण स्वस्यरामादिपराजयसामर्थ्योक्तिः ॥ २ ॥ रावणं क्रुद्धमाज्ञाय महापार्श्वो महाबलः । मुहूर्त मनुसंचिन्त्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥ अथ रावणस्य दुर्मन्त्रिमतानुसारित्वमाह-रावण- मित्यादि ॥ क्रुद्धं कुम्भकर्णोक्तनयापरिज्ञानवचनेनेत्यर्थः । मुहूर्तमनुसंचिन्त्य रावणक्रोधनिवारणोपायं विचार्येत्यर्थः ॥ १ ॥ यः खल्वपि
- [14 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/14-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशः सर्गः विभीषणेन रावणंप्रति कुंभकर्णादीनां युधिरामाग्रेऽवस्थानस्यापिदुश्शकत्वोक्तिपूर्वकं रामायसीताप्रत्यर्पणचोदना ॥ १ ॥ निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यम् स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि । विभीषणो राक्षसराजमुख्य मुवाच वाक्यम् हितमर्थयुक्तम् ॥ १ ॥ एवं दुर्मन्त्रिभिः प्रभुचित्तानुसारेण कथिते तदसहमानो विभीषणः परमार्थं हितमुपदिशति-निशेति ॥ स कुम्भकर्णस्येत्यत्र स इति च्छेदः । गर्जितानि निरर्थकवचनानि । अर्थयुक्तं कर्तव्यार्थबोधयुक्तं ॥ १ ॥ वृतो
- [15 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/15-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशः सर्गः इन्द्रजिता विभीषणभाषणाधिक्षेपेणस्वात्मश्लाघनपूर्वकं कैमुत्येनरामपराजयस्य सुशकत्वोक्तिः ॥ १ ॥ विभीषणेन तद्गर्हणपूर्वकं रामायसोपायनंसीताप्रत्यर्पणेन तत्प्रसादसंपादनचोदना ॥ २ ॥ बृहस्पतेस्तुल्यमतेर्वचस्त न्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य । ततो महात्मा वचनम् बभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋतयोधमुख्यः ॥ १ ॥ अथेन्द्रजितो दुर्बुद्धिमुपन्यस्य दूषयति- बृहस्पतेरिति ॥ ततो विभीषणवचनानन्तरं । तत्र राक्षसेषु यत्नेन निशम्य । असह्यतयेति भावः ॥ १ ॥ किम् नाम
- [16 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/16-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः रावणेन विभीषणप्रतिसगर्हणंभ्रातृत्वाभावेवधार्हत्वोक्तिः ॥ १ ॥ विभीषणेनतदसहिष्णुतयागदा पाणिनासतासचिवचतुष्टयेनसहगगनोत्पतनेनरावणंप्रतिशोचन पूर्वकंरामसमीपगमनम् ॥ २ ॥ सुनिविष्टम् हितम् वाक्यम् उक्तवन्तम् विभीषणम् । अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् रावणः काल चोदितः ॥ १ ॥ इत्थं हितमुक्तवन्तं विभीषणं प्रति रावणस्य परुषभाषणं षोडशे-सुनिविष्टमिति ।। सुसन्निवेशं अर्थानुसंधानविरहेपि श्रवणमात्रेणात्यन्तप्रीतिजनकं । तेनार्थस्याननुकूलत्वेपि श्रवणस्यापरित्याज्यत्वमुक्तं । सुनिविष्टं उक्तवन्तमिति क्रियाविशेषणं वा । तेन मनस्यलग्नं
- [17 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/17-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशः सर्गः मन्त्रिचतुष्टयेनसहगगनेऽभ्यागच्छन्तंगदापाणिविभीषणंदृष्टवतासुग्रीवेण हनुमदादीन्प्रति तत्प्रदर्शनपूर्वकं तदागमनस्यरामादिहननेच्छामूलकत्वोक्तिः ॥ १ ॥ सागरोत्तरतीरमागतवता -विभीषणेन सुग्रीवादीन्प्रति स्ववृत्तान्तनिवेदनेन सह स्वागमननिदा ननिवेदनपूर्वकं श्रीरामेतन्निवेदनप्रार्थना ॥ २ ॥ सुग्रीवेणरामंप्रति तन्निवेदनपूर्वकंविभीषणेदोष निर्धारणेन तस्यवधार्हत्वोक्तिः ॥ ३ ॥ रामेणविभीषणस्वीकरणे स्वस्वाभिप्राय निवेदनं चोदितैरङ्गदादिभिर्विभीषणेदोषसंभावनया परीक्षामन्तराग्रहणनिषेधे हनुमताऽङ्गदादिपक्ष -प्रतिक्षेपपूर्वकं तस्यनिर्दोषत्व निर्धारणेनग्राह्यत्वोक्तिः ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः । आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥
- [18 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/18-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टादशः सर्गः रामेणसुग्रीवंप्रति विभीषणस्यमित्र भावेनप्राप्तत्वरूपहेतुना त्यागानर्हत्वोक्तौ सुग्रीवेणतंप्रतिसप्रणामंतस्मिन्दोषोद्भावनेन प्रिहप्रार्थना ॥ १ ॥ रामेणतंप्रति विभीषणस्य निर्दोषत्वसमर्थनपूर्वकं शरणागतरक्षणस्यावश्यंकर्तव्यत्वे कपोतोपाख्यानस्यदृष्टान्तीकरणेनसह कण्डुमुनिवचनस्यप्रमाणीकरणेन शत्रुत्वेपिशरणागतरक्षणस्य स्वव्रतत्वोत्या तस्माअभयप्रदानोक्तिपूर्वकं तदानयनचोदना ॥ २ ॥ अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह । प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ।। १ ।। एवं सुग्रीवादिभिः स्वस्वमते प्रतिपादिते स्वाभिमतमपि रामो वक्तुं प्रारभते - अथेति ॥ वायुसुतस्य वचनमिति
- [19 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/19-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः विभीषणेन मन्त्रिभिः सहगगनादवतीर्य श्रीरामचरणप्रणामपूर्वकं तंप्रति स्ववृत्तान्तनिषेदनेनस हस्वशरणागतिनिवेदनम् ॥ १ ॥ विभीषणेन रामचोदनयातंप्रतिरावण -कुंभकर्णादिपराक्रम निवेदनपूर्वकं यथाशक्तियुद्ध साहाय्यकरणप्रतिज्ञानम् ॥ २ ॥ रामेण विभीषणपरिष्वङ्ग पूर्वकंतस्य लक्ष्मणकरेणलङ्काराज्येऽभिषेचनम् ॥ ३ ॥ हनुमत्सुग्रीवाभ्यांसागरतरणोपायंपृष्टेनविभीषणेन तौप्रति रामेणसमुद्रंप्रतिशरणागतिकरणोक्तिः ॥ ४ ॥ रामेण लक्ष्मणसुग्रीवाद्यनुमत्यासमुद्रोपासनाय तत्तीरेसमास्तृतकुशोपरिशयनम् ॥ ५ ॥ राघवेणाभये दत्ते सन्नता रावणानुजः । विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयन् । खात्पपातावनीं
- [20 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/20-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशः सर्गः रावणचोदनयासागरोत्तरतीरमेत्य रामादिवृत्तान्तावगमनपूर्वकं लङ्कांपुनरागते नशार्दूलनाम्नाचारेणशवणे रामवृत्तान्तनिवेदनम् ॥ १ ॥ रावणप्रेषितेनपक्षिरूपधारिणाशुकनाम्नाराक्षसते नान्तरिक्षस्थेनैवसता सुग्रावे रावणसंदेशनिवेदनम् ॥ २ ॥ गगन मुद्गत्तैर्वानरैर्भूप्रापणपूर्वकंपीडितेनशुकेन स्वप्रार्थित रामनियोगात्तैर्विमोक्षणे पुनरन्तरिक्षमेत्यसुग्रीवंप्रति संदेशप्रार्थनम् ॥ ३ ॥ शुकंप्रतिसुग्रीवेणरावणे रामापराधात्पुत्रमित्रादिभिस्सहमारणप्रतिज्ञानरूपप्रतिसंदेश निवेदनचोदना ॥ ४ ॥ अङ्गदेन शुकेदूतत्व निषेधेनचारत्वसमर्थने वानरैः पुनर्ग्रहणेनबन्धनपूर्वकं तत्पीडनम् ॥५॥ शुकप्रार्थितेनरामेण तेभ्यस्तनिवारणम् ॥ ६॥ ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम् ।ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम
- [21 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/21-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः रामेण समुद्रप्रसादनायतत्तीरेसमास्तृतदर्भेषु निजभुजोपधानेननियमाच्छयनम् ॥ १॥ रामे दिवसत्रयमनवारतंकुशशयनेशयानेपि समुद्रेस्वशरीरमदर्शयति कोपाद्रामेण लक्ष्मणकराद्धनुरानयनेनकतिपयशरप्रक्षेपेण जलधिजलविक्षोभपूर्वकंजलधिजिघांसया शरान्तरसन्धानायधनुराकर्पणे लक्ष्मणेन सप्रतिषेधनंधनुरालंबनम् ॥ २ ॥ ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः ।अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः ।बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः ।। १ ।। एवं प्रासङ्गिकं परिसमाप्य एकान्तरितपूर्वसर्गान्तोदितकथाशेषमुपक्षिपति-तत इत्यादि सार्धश्लोक एकान्वयः ॥ ततः शुकमोक्षणानन्तरं । सागरवेलायां शर्कराप्रचुरायां । दर्भान् शिताग्रकुशान् । आस्तीर्य
- [22 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/22-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः रामेण सप्रतिज्ञानसागरशोषणायब्रह्मास्त्राभिमन्त्रितशरसन्धानपूर्वकंधनुराकर्षणे घोरतरोत्पातप्रादुर्भावेभीतेनसागरेण गङ्गादिभिःसह नानाभूषणभूषितनिजरूपप्रकटन पूर्वकं समुद्रमध्यादुद्गमनेन श्रीराममेत्य साञ्जलिबन्धंक्षमापणम् ॥ १ ॥ रामेण धनुस्संहित निजशरस्यामोघत्वोक्त्यालक्ष्यप्रदर्शनंचोदितेनसागरेण स्वान्तर्वर्तिमरुकान्तार -वासिपापतराभीरेषुशरमोक्षणचोदने शराग्निनातद्वध पूर्वकंतरप्रदेशस्य मरुत्व दोषनिरसनम् ॥ २ ॥ सागरेणरामंप्रति कपिकुलमध्यवर्तिनलगुणप्रशंसनपूर्वकं तत्करेणसेतुरचनाचोदनेन -पुनरन्तर्धानम् ॥ ३ ॥ नलेनरामचोदनया कपिगणाहृतनानागिरितरुभिरद्भुतसेतुरचना ॥ ४ ॥ हनुमदङ्गदांससमारूढाभ्यांराघवाभ्यां सुग्रीवादिभिस्सहसेतुमार्गेण परपारमेत्यतत्र सेनासंनिवेशनम् ॥ ५ ॥ अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः ।अद्य
- [23 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/23-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः तीर्णार्णवेनरामेण लक्ष्मणंप्रति घोरतरसमरसूचकोत्पातप्रदर्शन पूर्वकमुत्साहेन सेनयाविभीषण सुग्रीवादिभिस्सहलङ्कांप्रति प्रस्थानम् ॥ १ ॥ निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।सौमित्रं सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥ एवं रामो नलसेतुना तीर्णमहार्णवो महासमरसूचकान्महोत्पातान्दृष्ट्वा चिरप्रार्थिताभीष्टसिद्धिर्भविष्यतीति सन्तुष्टो दृष्टानि निमित्तानि निमित्तज्ञाय लक्ष्मणाय दर्शयति — निमित्तानीति निमित्तज्ञत्वे लक्ष्मणादप्याधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्मणपूर्वज इत्युक्तं । संपरिष्वङ्गश्चिरप्रार्थितसमरस्यासन्नत्वात् । निमित्तापेक्षणस्यावश्यकत्वमुक्तं कामन्दके - निमित्तान्येव शंसन्ति शुभाशुभफलोदयम्
- [24 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/24-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः लङ्कासमीपंगतैरन्तर्गतराक्षस सेनाक्रोश मसहमानैर्वानरैरुच्चैरुद्घोषणम् ॥ १ ॥ रामेणलक्ष्मणप्रति लङ्कावर्णनम् ॥ २ ॥ तथा सुरक्षितंसेनासंनिवेशनपूर्वकं वानरेभ्योबन्धाच्छु - राक्षसमोक्षणम् ॥ ३ ॥ शुकेन रावणमेत्यतंप्रति वानरकृतस्वबन्धादिनिवेदनपूर्वकं रामपराक्रमप्रशंसनेन तस्मैसीताप्रत्यर्पणस्य रणस्यवा करणचोदना ॥ ४ ॥ तेन शुकंप्रत्यात्मश्लाघनपूर्वकं रामेणस्वस्याजय्यत्वादिप्रलपनम् ॥ ५ ॥ सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता । शशिना शुभिनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी ॥ १ ॥
- [25 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/25-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः विभीषणेन रावणप्रेरणया रामसेनागणनाद्यर्थंप्रहितयोः कपिरूपधारणेनकपिसेना -प्रविष्टयोः शुकसारणनाम्नो राक्षसयोग्रहणेन रामेप्रत्यर्पणम् ॥ १ ॥ स्वप्रार्थनया रावणे संदेशनिवेदनचोदन पूर्वकं राममोचिताभ्यांशुकसारणाभ्यां रावणमेत्य तंप्रति विभीषणकृतस्वग्रहणादिनिवेदनम् ॥ २ ॥ तथा वानरसेनाया अपरिच्छेद्यत्व निवेदन पूर्वकं रामप्रभाववर्णनेनसीताप्रदानपूर्वकं तेनसन्धिविधानम् ॥ ३ ॥ सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे । अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ।। १ ।। अथ शुकसारणप्रेषणं पञ्चविंशे – सबल
- [26 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/26-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः वानरबलावलोकनाय शुकसारणाभ्यांसहोच्चप्रासाद मारूढंरावणंप्रति सारणेन पृथक्पृथङ्गामनिर्देशेनतत्तद्बलपराक्रमवर्णमपूर्वकं नीलाङ्गदादिप्रधानयूथनाथप्रदर्शनम् ॥ १ ॥ तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् । निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ।। १ ।। अथ रावणाय सारणेन वानरयूथपतीनां वीर्यादिकथनपूर्वकं तत्प्रदर्शनं षड्विंशे-तदिति अक्वीबं अकातरं । प्रत्यभाषत अनिन्ददित्यर्थः ॥ १ ॥ यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः । नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ।। २ ।। अभियुञ्जीरन् युद्ध्येरन्
- [27 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/27-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशः सर्गः रावणंप्रतिसारणेनपृथक्पृथङ्नामनिर्देशेनतत्तस्पराक्रमादिप्रशंसनपूर्वकमृक्षवानरादियूथाध्यक्षप्रदर्शनम् ॥ १ ॥ तांस्तु तेऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् । राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ।। १ ।। पुनरुक्तेभ्योप्युत्कृष्टान्प्रधानयूथपतीन्वक्तुं प्रतिजानीते – तांस्त्वित्यादि । ये राघवार्थे पराक्रान्ताः सन्तः जीवितं न रक्षन्ति तान् यूथपान् ते तुभ्यं प्रवक्ष्यामीयन्वयः ॥ १ ॥ स्निग्धा यस्य बहुश्यामा बाला लाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः
- [28 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/28-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः शुकेनरावणंप्रति सारणानुक्तानांहनुमदादिवानरवीराणां रामलक्ष्मणादीनांच प्रभावादिप्रशंसनपूर्वकं पृथङ्गामनिर्देशन प्रदर्शनम् ॥ १ ॥ तथा लक्षकोढ्यादिसर्वसंख्यालक्षणकथनपूर्वकं वानरसेनासु तावसंख्या पर्याप्तिनिवेदनम् ॥ २ ॥ सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् । बलमालोकयन्सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत् ।। १ ।। एवं सारणेनोक्तं श्रुत्वाशुकस्तेन कार्त्स्न्येनानुक्ते: स्वयं तत्सर्वं दर्शयत्यष्टाविंशे सर्गे-सारणस्येति ॥ शुकः सारणस्य वचः श्रुत्वा तेन कार्त्स्न्येनानुक्तेः स्वयं तत्सर्वं बलं आदिश्य अङ्गुल्या
- [29 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/29-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः शुकसारणकृतशत्रुपक्षप्रशंसनमसहमानेनरावणेन सभर्त्सनं तद्विसर्जनपूर्वकं यथावच्छयनासनादिरामाचरणावगमाय शार्दूलादिचारवरप्रेषणम् ॥ १ ॥ वेषान्तरधारणेनवानर सेनामध्यप्रविष्टैर्विभीषणदृष्टनिवेदितैर्वानरमुष्टिपिष्टैः कृपयारामविमोचितैः शार्दूलादिभिः पुनारावणसमीपगमनम् ॥ २ ॥ शुकेन तु समाख्यातांस्तान्दृष्ट्वा हरियूथपान् । समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ।। १ ।। लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् । सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ।। २ ।। [गजं गवाक्षं गवयं मैन्दं द्विविदमेव
- [30 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/30-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशः सर्गः शार्दूलेनरायणप्रति निजबलेगरुडव्यूहरचनयारामस्वसु वेलाचल समीपेऽवस्थान निवेदनपूर्वकं प्रविष्टमात्रस्य स्वस्यविभीषणेन निवेदनेवानरैर्बलाद्ग्रहणेनसर्वतः संचारणपूर्वकं रामसमीपप्रापणादिनिवेदनम् ॥ १ ॥ तथारावणचोदनया सुग्रीवस्य जांबवदादियूथनाथानांच पृथक्पितृनामादिनिवेदनम् ॥ २ ॥ ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्काधिपतये चराः । सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ।। १ ।। अथ शार्दूलादिचारवचनं त्रिशे-तत इति ॥ सुवेले सुवेलसमीपे । सामीप्ये सप्तमी । सुवेलस्य समीप इति पूर्वमुक्तत्वात् ॥ १
- [31 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/31-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः रावणेनमन्त्रिमुखात्ससैन्यरामस्य सुवेलाचलागमनश्रवणान्मन्त्रिभिस्सहालोच्यकर्तव्य निर्धारणेन तद्विसर्जनम् ॥ १ ॥ तथा स्वचोदनया विद्युजिह्वेनमायानिर्मितरामशिरश्शरासनसदृश -शिरश्शरासनप्रदर्शनेन सीताविमोहनम् ॥ २ ॥ ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्काधिपतये चराः ।सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ।। १ ।। अथ सीतामोहनमेकत्रिंशे । कथासंघटनाय पूर्व सर्गोक्तमनुवदति – तत इति ॥ स्पष्टः ॥ १ ॥ चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किंचित्सचिवानिदमब्रवीत् ।।
- [32 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/32-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः सीतया मायानिर्मितशिरसि सादृश्याद्रामशिरस्त्वप्रत्यभिज्ञानेन शोकाद्वहुधाविलापः ॥ १ ॥ अत्रान्तरे प्रहस्तप्रहितदूतान्हानेन रावणापयाने मायाशिरसोऽन्तर्धानम् ॥ २ ॥ राक्षसैरावणप्रेरणया रणभेरीवादनेन सेनासंनाहनम् ॥ ३ ॥ सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम् । सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता ।। १ ।। अथ सीताप्रलापो द्वात्रिंशे–सा सीतेत्यादिश्लोकत्रयमेकं वाक्यं ॥ हनुमता पूर्वं कथितं । सुग्रीवप्रतिसंसर्ग रामस्य सुग्रीवप्रतिसंबन्धं । रावणमुखाच्छ्रुत्वेतिशेषः ।
- [33 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/33-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः माया कल्पितशिरोदर्शनेनदूयमानांसीतांप्रति विभीषणभार्ययासरमया हेतूपन्यासेनसमाश्वासनम् ॥ १ ॥ सीतां तु मोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी । आससादाथ वैदेहीं प्रियां प्रणयिनी सखी ।। १ ।। मोहितां राक्षसेन्द्रेण सीतां परमदुःखिताम् । आश्वासयामास तदा सरमा मृदुभाषिणी ।। २ ।। अथ सरमा सीतां समाश्वासयति त्रयस्त्रिंशे सीतामिति ॥ मोहितां रामविषयविपरीतज्ञानवतीं । सरमा विभीषणभार्या । प्रणयिनीं
- [34 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/34-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः सरमयासीतांप्रति रामे स्वेनसंदेशप्रापणप्रार्थने सीतयातस्यानौचित्यबुद्ध्या स्वविषयेरावणाध्यवसायावगतयेतत्प्रेषणं ॥ १ ॥ रावणाध्यवसायाधिगमेन पुनरागतयासरमया सीतांप्रति रावणमात्राऽविन्ध्यनाम्नामंत्रिणाचतंप्रति बहुधारामायसीताप्रत्यर्पणचोदनेपि तस्य तदनर्पणेदृढाध्यवसायनिवेदनम् ॥ २ ॥ तथा रामेण रावणहननपूर्वकमयोध्यांप्रतितदानयन -निवेदने तन्त्रोपश्रुतितयावानरसेनासंनाहभेरीशङ्खरवप्रादुर्भावः ॥ ३॥ अथ तां जातसन्तापां तेन वाक्येन मोहिताम् । सरमा ह्लादयामास पृतिवीं द्यौरिवाम्भसा ।। १ ।। अथ सरमया रावणाशयपरिज्ञानं चतुत्रिंशे–अथ तामित्यादि । अथेति प्रथमश्लोकेन पूर्वसर्गोक्तानुवादः ।
- [35 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/35-sarga-युद्धकाण्डः/) - अथ पञ्चत्रिशः सर्गः ।। ३५ ।। रामसेनारणभेरीशङ्खरवश्रवणखिन्नेनरावणेन सभायांमन्त्रिणःप्रति तदानीमपितेषा मौदासीन्यस्यानौचित्योक्त्यागर्हणम् ॥ १ ॥ माल्यवतारावणंप्रति शास्त्रोदितनीतिप्रदर्शनपूर्वकं विपत्सूचकापशकुननिवेदनेन रामेणसंधानविधानम् ॥ २ ॥ तेन शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन राघवः ।उपयाति महाबाहू रामः परपुरञ्जयः ।। १ ।। अथ माल्यवदुपदेशः पञ्चत्रिंशे–तेनेति ॥ शङ्खविमिश्रेण शङ्खशब्दविमिश्रेण । उपयाति उपाययौ ।। १ ॥ तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः ।मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत ।। २
- [36 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/36-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्स्त्रिंशः सर्गः रावणेनात्मश्लाघनेनरामवधप्रतिज्ञानपूर्वकं सोपालंभंमाल्यवद्विसर्जनम् ॥ १ ॥ तथा मन्त्रिभिस्सहमन्त्रपूर्वकं प्राच्यादिदिक्षु पुररक्षणायसैन्यैःसहप्रहस्तादिप्रेषणेनान्तःपुरप्रवेशः ॥ २ ॥ तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः । न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः ।। १ ।। अथ लङ्कागुप्तिकरणं षट्त्रिंशे - तत्विति ॥ हितमुक्तं हितं यथा भवति तथा उक्तं । न मर्षयति नामर्षयत् ॥ १ ॥ स बद्ध्वा भ्रुकुटिं
- [37 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/37-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः सुग्रीवादिभिः सहमन्त्रयमाणंश्रीरामंप्रति विभीषणेन लङ्कामेत्यरावणवृत्तान्ता -वगमेनपुनरागतनिजामात्यनिवेदितरावणकृतङ्कारक्षणसंविधानप्रकारनिवेदनम् ॥ १ ॥ रामेण लङ्कायाः प्रागादिद्वारत्रये क्रमेणयुद्धाय नीलाङ्गदहनुमन्नियोजनपूर्वकं स्वेनरावणाधिष्ठितो -त्तरभागेलक्ष्मणेनसहावस्थान निर्धारणेन सेनयासहलङ्काभियानम् ॥ २ ॥ नरवानरराजौ तौ स च वायुसुतः कपिः । जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः ।। १ ।। अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शलभः कपिः । सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च ।। २ ।। गजो
- [38 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/38-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः सूर्येणास्ताचलारोहणे रामेण सुग्रीवादिभिः सह लङ्कावलोकनाय सुवेलाचलारोहणम् ॥ १ ॥ स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिमारोहणं प्रति । लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।। १ ।। विभीषणं च धर्मज्ञमनुरक्तं निशाचरम् । मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा ।। २ ।। अथ लङ्कादर्शनार्थं सुवेलारोहणमष्टत्रिंशे–स त्वित्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ।। धर्मज्ञत्वादि सुग्रीवस्यापि विशेषणं । सुवेलो नाम लङ्कासमतुङ्गताको
- [39 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/39-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः रात्रौसुग्रीवादिभिःसहसुवेले सुखोषितेनरामेण प्रातलंङ्कावलोकनम् ॥ १ ॥ तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरिपुङ्गवाः । लङ्कायां ददृशुर्वीर वनान्युपवनानि च ।। १ ।। अथ लङ्कादर्शनमेकोनचत्वारिंशे — तामिति ॥ ता रात्रिमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ददृशुः प्रातरिति सिद्धं । वनानि अकृत्रिमाणि । उपवनानि कृत्रिमाणि ॥ १ ॥ समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च । दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः
- [40 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/40-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः सुबेला चलस्थित्यालङ्कामवलोकमानेरामे पार्श्वस्थेनसुग्रीवेण लङ्कागोपुरराजोपचारै रामाभिमुखावस्थितरावणावलोकनम् ॥ १ ॥ तथाकोपादुत्प्लवेनरावणनिकटमेत्य तत्किरीट -पातनपूर्वकं तेनसहचिरंनियुद्धकरणम् ॥ २ ॥ तथा श्रान्तेनतेनमायोपक्रमे लाघवात्पुनाराम -पार्श्वगमनम् ॥ ३ ॥ ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलम् ।उपारोह ससुग्रीवो हरियूथपसंवृतः ।। १ ।। अथ सुग्रीवरावणयोर्द्वन्द्व युद्धकथनं चत्वारिंशे । अत्र प्रथमश्लोकः पूर्वोक्तानुवादः - तत इति ॥ योजनद्वयमण्डलं योजनद्वय विस्तारमण्डलं ॥ १
- [41 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/41-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः रामेण रावणकरग्रहणविमोचनेनपुनरागतंसुग्रीवंप्रत्यालिङ्गनपूर्वकं पुनरपितादृशसाहस करणप्रतिषेधनम् ॥ १ ॥ तथालक्ष्मणंप्रति युद्धादिसूचकदुर्निमित्तप्रदर्शनपूर्वकं सुवेलादवतरणेन -सुग्रीवेणसह रणायसेनासंनाहपूर्वकं लङ्कांप्रत्यभियानम् ॥ २ ॥ लङ्कांगतेनरामेण -नीलाङ्गदहनुमतां क्रमेण प्रागादिद्वारनिरोधनचोदनपूर्वकं स्वयंलक्ष्मणेन -सहरावणाधिष्ठितोत्तरद्वारमिरोधनम् ॥ ३ ॥ तथा राजनीत्यनुसारेणसंदेशनिवेदनाय रावणंप्रत्यङ्गदप्रेषणम् ॥ ४ ॥ अङ्गदेनरावणमेत्यराम संदेश निवेदने तन्नियोगेन राक्षसैरङ्गदग्रहणम् ॥ ५ ॥ तदुद्वहनेनैवगगनमुलुतेनाङ्गदेन स्वाङ्गविधूननेनरक्षसामधः पातनपूर्वकं पादाभिघातात्प्रासादभञ्जनेन पुनारामपार्श्वगमनम् ॥ ६ ॥ अथ तस्मिन्निमित्तानि
- [49 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/49-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः नागपाशबद्धेनापिदिष्ट्याप्रबुद्धेनरामेण लक्ष्मणदुरवस्थावलोकनेनतस्य चरमावस्था -शङ्कया तंप्रतिशोचनपूर्वकंबहुधा विलापः ॥ १ ॥ घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ । निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ १ ॥ सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः । परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ २ ।। अथ रामप्रबोधनमेकोनपञ्चाशे – घोरेणेत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ॥ नागौ यथा नागाविव निश्वसन्तावित्यन्वयः । शोकपरिप्लुता: शोकपूर्णाः ।। १-२
- [50 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/50-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशः सर्गः सुग्रीवचोदितेनजांबवता रामसमीपमागच्छतिगदापणौविभीषणे इन्द्रजिद्रामेणविद्रवतां -वानराणां तस्यविभीषणत्वभाषणेनसमाश्वासनपूर्वकं प्रतिनिवर्तनम् ॥ १ ॥ रामलक्ष्मण -समीपमेत्य सलिलेनतन्नयनपरिमार्जनपूर्वकंविलपतोविभीषणस्यसुग्रीवेणसमाश्वासनम् ॥ २ ॥ सुग्रीवेण स्वयंरावणवधप्रतिज्ञानपूर्वकं राघवयोः किष्किन्धाप्रापणं -चोदितेनसुषेणेन तंप्रति संजीव करण्यादिमहौषधिसमानयनाय क्षीरोदंप्रतिहनुमच्चोदनचोदना ॥ ३ ॥ अत्रान्तरेस्वय -मेव सत्वरसमागतेन गरुडेनरामलक्ष्मणयोनांगपाशविध्वंसनपूर्वकं परिष्वङ्गः ॥ ४ ॥ राम प्रश्नेननिजस्वरूपनिवेदनपूर्वकं सप्रदक्षिणंगतेगरुडे वानरैर्हर्षादुच्चैरुद्धोषणम् ॥ ५ ॥ अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः । किमियं व्यथिता
- [51 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/51-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः वानराणांविषादसमयेतदीयहर्षोद्धोषश्रवणविषण्णेनरावणेन राक्षसान्प्रति तद्धर्षकारणा -वगमचोदना ॥ १ ॥ राक्षसै रणाङ्गणमेत्यतदवगमेन रावणंप्रति राघवयोर्नागास्त्रविमोक्षणस्य तत्कारणत्वनिवेदनम् ॥ २ ॥ धूम्राक्षेण रावणचोदनया राक्षसैस्सहपश्चिमद्वारगमनम् ॥ ३ ॥ तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरंस्विनाम् । नदतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥ १ ॥ अथ धूम्राक्षनिर्गम एफपञ्चाशे – तेषामित्यादि राक्षसैः सह शुश्रावेत्यन्वयः ॥ १ ॥
- [52 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/52-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः धूत्राक्षसेनाभिस्सह वानराणांमहायुद्धम् ॥ १ ॥ हनुमता गिरिशृङ्गेणधूम्राक्षहननम् ॥ २ ॥ धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम् । विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥ तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे हरिरक्षसाम् । अन्योन्यं पादपैर्घोरं निघ्नतां शूलमुद्गरैः ॥ २ ॥ अथ धूम्राक्षवधो द्विपञ्चाशे – धूम्राक्षमित्यादि ।। १-२ ॥ घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संहतैः । राक्षसैर्वानरा
- [53 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/53-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः रावणाज्ञया ससैन्येनवज्रदंष्ट्रेण रणायाङ्गदाधिष्ठितदक्षिणद्वारगमनम् ॥ १ ॥ अङ्गदवज्रदंष्ट्रयो राक्षसवानरसेनाभ्यां सैन्ययोः परस्परंच युद्धम् ॥ २ ॥ धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । क्रोधेन महताऽऽविष्टो निश्वसन्नुरगो यथा ॥ १ ॥ दीर्घसृष्णं विनिश्वस्य क्रोधेन कलुषीकृतः । अब्रवीद्राक्षसं शूरं वज्रदंष्ट्रं महाबलम् ॥ २ ॥ अथ वज्रदंष्ट्रयुद्धं त्रिपञ्चाशे - धूम्राक्षमित्यादि ।। आविष्टः अभूदिति शेषः
- [54 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/54-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः अङ्गदेनवज्रदंष्ट्रवधः ॥ १ ॥ बलस्य च निघातेन अङ्गदस्य जयेन च । राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ॥ १ ॥ स विस्फार्य धनुर्घोरं शक्राशनिसमस्वनम् । वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः ॥ २ ॥ राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः । नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे ॥ ३ ॥ अथ वज्रदंष्ट्रवधश्चतुःपञ्चाशे - बलस्य चेत्यादिलोकद्वयमेकान्वयं ॥ १-३
- [55 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/55-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः रावणप्रेरणयाऽकंपने नरणायनिर्याणम् ॥ १ ॥ वानरराक्षससेनयोर्महायुद्धम् ॥ २ ॥ वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः । बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमवस्थितम् ॥ १ ॥ शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः । अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम् ॥ २ ॥ अथाकम्पनयुद्धं पञ्चपञ्चाशे - वज्रदंष्ट्रमित्यादि ॥ बलाध्यक्ष प्रहस्तं ॥ १ – २ ।। एष शास्ता च
- [56 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/56-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पट्पञ्चाशस्सर्गः हनुमताऽकंपनवधः ॥ १ ॥ तेनरामादिभिर्हनुमानमच्छालाघनम् ॥ २ ॥ तद्दृष्ट्वा सुमहत्कर्म कृतं वानरसत्तमैः । क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥ १ ॥ क्रोधमूर्च्छितरूपस्तु धून्वन्परमकार्मुकम् । दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमत्रवीत् ॥ २ ॥ तत्रैव तावत्त्वरितं रथं प्रापय सारथे । यत्रैते बहवो घ्नन्ति सुबहून्राक्षसान्रणे ॥ ३ ॥ अथाकम्पनवधः षट्पञ्चाशे–तद्दृष्ट्वेत्यादि ॥ १-३ ॥
- [57 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/57-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः रावणचोदनयाग्रहस्तेन नरान्तकादिसचिवचतुष्टयसाहित्येन पूर्वद्वाराद्रणायनिर्याणम् ॥ १ ॥ अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः । किंचिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ १ ॥ अथ युद्धाय प्रहस्तनिर्याणं सप्तपञ्चाशे – अकम्पनवधमित्यादि ॥ १ ॥ स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च । ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः । पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान्गुल्मानवेक्षितुम् ॥ २ ॥
- [58 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/58-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः विभीषणेनरामंप्रति तत्प्रश्नेनरणायाभ्यागच्छतः प्रहस्तस्य याथात्म्यनिवेदनम् ॥ १ ॥ द्विविददुर्मुखजांबवत्तारैः क्रमेण नरान्तकसमुन्नतमहानादकुंभहनुनाम्नां प्रहस्तसचिवानांचतुर्णां हननम् ॥ २ ॥ नीलेन महतायुद्धेन प्रहस्तवधः ॥ ३ ॥ ततः ग्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् । उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिन्दमः ॥ १ ॥ अथ प्रहस्तवधोष्टपञ्चाशे - ततः प्रहस्तमित्यादि । सस्मितमिति । बलवच्छत्रुदर्शनहर्षेणेतिभावः । तदेव व्यञ्जयति - अरिन्दम
- [प्रक्षिप्तसर्गः युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/प्रक्षिप्तसर्गः-युद्धका/) - प्रक्षिप्तसर्गः ॥ १ ॥ प्रहस्तवधश्रवणविषण्णेनरायणेनस्वस्यैवरणायनिर्याणनिर्धारणम् ॥ १ ॥ तच्छ्रावणेन -मन्दोदर्या सभामेत्यरावणंप्रतिश्रीरा मप्रभावप्रशंसनपूर्वकं तेनसहसंधिकरणप्रार्थना ॥ २ ॥ [ प्रहस्तस्य वधं श्रुत्वा रावणो भ्रान्तमानसः । राक्षसानादिदेशाथ राक्षसेन्द्रो महाबलः ॥ १ ॥ कार्या शत्रुषु नावज्ञा यैरिन्द्रबलसूदनः । सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ २ ॥ सोहं रिपुविनाशाय विजयस्याभिवृद्धये । स्वयमेवाभियास्यामि रणशीर्षमभित्वरन् ॥ ३ ॥ अद्य तद्वानरानीकं सरामं
- [59 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/59-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः प्रहस्तनिधनश्रवणविहस्तेनरावणेन स्वयमेव महत्यासेनयासह रणायनिर्याणं ॥ १ ॥ विभीषणेनरामंप्रतिरावणानुयायि नांप्रधानरक्षसां तदीयचिह्न प्रदर्शन पूर्वकंतत्तन्नामनिर्देश: ॥ २ ॥ रावणेन स्वानुयायिनां नगररक्षणनियोजनेनविसर्जनपूर्वकं शरनिकरैः सुग्रीवादिविदारणं ॥ ३ ॥ रामेसमरोद्योगिनिसति लक्ष्मणेन प्रार्थनयातदनुज्ञासंपादनेन रावणाभियानं ॥ ४ ॥ अत्रान्तरे हनुमता रावणनिरोधनं ॥ ५॥ रावणकरतलाभिहतेनहनुमता स्वकरतलेन तदुरसि -ताडनं ॥ ६ ॥ तेन सश्लाधं मुष्ट्या हनुमत्ताडनं ॥ ७ ॥
- [60 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/60-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पष्टितमः सर्गः श्रीरामपराभूतभीतेनरावणेन सभायांमन्त्रिमध्ये स्वस्थनानाशापप्राप्तिनिवेदनेनशोचन -पूर्वकं राक्षसान्प्रति कुंभकर्णप्रबोधननियोजनम् ॥ १ ॥ राक्षसैर्महताप्रयासेन कुंभकर्णप्रबोधनम् ॥ २ ॥ राक्षसैर्विनिवेदितनिखिलवृत्तान्तेनतेन रावणाज्ञयातदबलोकनायातिविपुल निजशरीराव -लोकनजभयविद्रुतकपिकुलेनसता राजमार्गेनिर्गमनम् ॥ ३ ॥ स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः । भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ १ ॥ अथ कुम्भकर्णप्रबोधनं षष्टौ - स प्रविश्येत्यादि ॥ रामाबाणभयार्दितः किमिदानीमपि रामबाणा: पतेयुरिति भयपीडितः ।
- [61 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/61-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः लङ्कायांराजमार्गेगच्छन्तंकुंभकर्णमवलोकयतारामेण विभीषणंप्रति तत्स्वरूपप्रश्नः ॥ १ ॥ विभीषणेन रामंप्रति कुंभकर्णस्वरूपनिरूपणम् ॥ २ ॥ रामेणनीलंप्रति रणायसेनासज्जी -करणनियोजनम् ॥ ३ ॥ ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ १ ॥ तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् । क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ।। सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ॥ २ ॥ अथ रामेण
- [62 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/62-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः कुंभकर्णेन रावणगृहमेत्यतच्चरणप्रणामपूर्वकं सपरिष्वङ्गतद्दत्तवरासने समुपवेशनम् ॥ १ ॥ रावणेनतंप्रति प्रकृतनिस्त्रिलवृत्तान्तनिवेदनपूर्वकं रामादिविजयेननिजरक्षणप्रार्थना ॥ २ ॥ स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः । राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः ॥ १ ॥ राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः । गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणस्तदा ययौ ॥ २ ॥ अथ कुम्भकर्णं प्रति रावणस्य सान्त्ववचनं द्विषष्टितमे - स त्वित्यादि निद्रामदसमाकुल:
- [63 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/63-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः कुंभकर्णेन रावणंप्रति नीतिशास्त्रार्थानुवादपूर्वकंप्रकृतापत्प्राप्तेस्तदनालोचनहेतुक -त्वोक्तिः ॥ १ ॥ रावणेनकुंभकर्णंप्रति सकोपंगतार्थानुशोचनस्यानौचित्योक्तिपूर्वकं विपन्नार्थसमीकरणस्य सुहृल्लक्षणत्वोत्तक्त्या शत्रुजयायनिजपराक्रमोपयोजननियोजनम् ॥ २ ॥ कुंभकर्णेन रावणंप्रति ससान्त्वनंयुद्धेरामादिवधप्रतिज्ञानम् ॥ ३ ॥ तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् । कुंभकर्णो वभाषेदं वचनं प्रजहास च ॥ १ ॥ अथ कुम्भकर्णबुद्धिस्त्रिषष्टितमे-तस्येत्यादि । परिदेवितं पूर्वोक्तवचनानां परिदेवनतुल्यत्वात् परिदेवितत्वं । कुम्भकर्णो वचनं वभाषे जहास चेत्यत्र व्यत्ययः
- [64 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/64-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः महोदरेणकुंभकर्णंप्रति व्यभिचारप्रदर्शनेनसुकृतदुष्कृतयोः सुखदुःखहेतुत्वनियम -निरसनेन मन्त्रिभिःसहालोचनपूर्वकत्वोक्त्याचसीताहरणस्य न्याय्यत्वसमर्थनम् ॥ १ ॥ तथा रामस्य -युद्धेनदुर्जयत्वसमर्थनेन रावणंप्रति स्वबुद्धिपरिकल्पितकपटोपायप्रदर्शनपूर्वकं तेनैवसीतावशी -करणस्यसुकरस्वोक्तिः ॥ २ ॥ तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः । कुंभकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ १ ॥ अथ मन्त्रिकृतानयमसहमानो महोदरः कुम्भकर्णं निर्भर्त्सयति तदुक्तमित्यादिना ॥ उक्तं सूचनं विना कण्ठरवेण दर्शितं । अतिकायस्य महाशरीरस्य । प्रतिवचनानर्हत्वद्योतनाय विशेषणानि
- [65 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/65-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः कुंभकर्णेन महोदरभर्त्सनपूर्वकंरावणंप्रतिरामवधप्रतिज्ञानेन रणायनिर्याणोक्तिः ॥ १ ॥ रावणेन कुंभकर्णस्यनानाभरणैरलङ्कारपूर्वकं रणायप्रेषणम् ॥ २ ॥ कुंभकर्णेन स्वप्रस्थान- समयप्रादुर्भूतदुर्निमित्तालक्षीकारेणैव रणायनिर्याणम् ॥ ३ ॥ स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुंभकर्णो महोदरम् । अब्रवीद्राक्षश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः ॥ १ ॥ अथ युद्धाय कुम्भकर्णनिर्याणं पञ्चषष्टितमे-स तथोक्तस्त्वित्यादि ।। निर्भर्त्य गर्जन्तीत्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेणेति शेषः ॥ १ ॥ सोहं तव भयं
- [66 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/66-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पट्षष्टितमः सर्गः लङ्काप्राकारोल्लङ्घनेनरणायाभ्यागच्छतःकुंभकर्णस्य गिरिसदृशपृथुतरशरीरा -वलोकनमात्रेण नीलनलादिभिर्भयात्पलायनम् ॥ १ ॥ अङ्गदेन नानाप्रकारैः परिसान्वितेस्तैः पुनःप्रत्यावर्तनेन तरुशिलादिपरिग्रहणेन कुंभकर्णंप्रत्यभियानम् ॥ २॥ स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान् । निर्ययौ नगरात्तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः ॥ १ ॥ अथ कुम्भकर्णयुद्धप्रवृत्तिः - स इत्यादि ॥ १ ॥ स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन् । जनयन्निव निर्धातान्विधमन्निव पर्वतान् ॥ २ ॥
- [67 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/67-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः कुंभकर्णे वानरसेनामध्येकेषांचिद्भक्षणेनकेषांचित्पाणितलाभिघातेन विक्षोभपूर्वकंसंच -रमाणे हनुमता शैलशृङ्गेणतत्ताडनम् ॥ १ ॥ तत्प्रहारक्षुभितेनकुंभकर्णेन हनुमतोवक्षसि शूलाभिघातेनविह्वलताप्रापणपूर्वकं नीलादिभिरायोधनम् ॥ २ ॥ तेषु कुंभकर्णपीडामसहमानेष्वङ्गदेन गिरिशिखरेणकुंभकर्णशिरस्ताडनम् ॥ ३ ॥ तेन मुष्टिघातेनाङ्गदस्यमोहप्रापणपूर्वकंसुग्रीवंप्रत्यभियानम् ॥ ४ ॥ सुग्रीवेण शैलशृङ्गताडितेन कुंभकर्णेन तद्वधायशूलेसमुत्सृष्टे हनुमता तच्छूलस्यनिजजानुस मारोपणेनभञ्जनम् ॥ ५ ॥ कुंभकर्णेन स्वपातितशैलशृङ्गप्रहारेणपतितमूर्च्छितस्यसुग्रीवस्यग्रहणेन लङ्काप्रवेशः ॥ ६ ॥ लङ्काजनैः कुंभकर्णोपरिहर्षेणपुष्पगन्धोदादिवर्षणे तत्सेकेनप्रबुद्धाप्यायितेनसुग्रीवेण खरनखरकराग्रैर्दन्तैश्च कुंभकर्णकर्णनासच्छेदनपूर्वक वियतिसमुत्पतनेन
- [68 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/68-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः कुंभकर्णश्रवणमात्रेण पतितमूच्छितेन रावणेन संज्ञाधिगमानन्तरं तंप्रतिशोचनपूर्वकं बहुधा -विलापः ॥ १ ॥ कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना । राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ १ ॥ कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणस्य प्रलापः- कुम्भकर्णमित्यादि ॥ अत्र रावणायेत्यत्र यकारो गायत्र्या अष्टादशाक्षरं । सप्तदशसहस्रश्लोका गताः ॥ १ ॥ राजन्स कालसंकाशः संयुक्तः कालकर्मणा । विद्राव्य वानरीं सेनां
- [69 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/69-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः कुंभकर्णनिधनाकर्णनेनविषीदन्तंरावणंप्रति त्रिशिरोनाम्नातस्सुतेन रामादिवधप्रतिज्ञानेन -समाश्वासनपूर्वकमतिकायादिभिर्भ्रातृभिः सह रणायनिर्याणम् ॥ १ ॥ वानरकृतराक्षस -क्षपणरुष्टेन तुरगाधिष्ठितेननरान्तकेन वानरवाहिनीविध्वंसने सुग्रीवनियोगादङ्गदेन सतुरगनरान्तकहननम् ॥ २ ॥ एवं बिलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥ अथातिकायनिर्गमः – एवमित्यादि ॥ १ ॥ एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः । न तु सत्पुरुषा राजन्विलपन्ति यथा भवान् ॥
- [70 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/70-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः हनुमन्नीलाभ्यांक्रमेणदेवान्तकयुद्धोन्मत्तयोर्वधः ॥ १ ॥ त्रिशिरसामुष्ट्यभिहतेनहनुमता -तदीय खङ्गाक्षेपेणतच्छित्स्त्र्ययकर्तनम् ॥ २ ॥ ऋषभनाम्नावानरवरेणमत्तनाम्नोराक्षसस्य -वधः ॥ ३ ॥ नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः । देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ १ ॥ आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः । वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ २ ॥ पौलस्त्य इति त्रिमूर्धविशेषणं । न तु महोदरस्य । देवान्तकादयस्त्रयश्चुक्रुशुरिति संबन्धः
- [71 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/71-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः भ्रातृनिधनरुष्टे अतिकायेसेनामध्यप्रविष्टे तस्मिन्कुंभकर्णत्वभ्रमेण वानरेषुभयाद्विद्रव -माणेषु रामेण तद्रथायुधादिवर्णनपूर्वकं विभीषणंप्रति तत्स्वरूपप्रश्नः ॥ १ ॥ विभीषणेनरामंप्रति विस्तरेणतत्पराक्रमादिनिवेदनम् ॥ २ ॥ अतिकायेनरामंप्रति गर्वोक्त्यायुद्धप्रार्थने लक्ष्मणेन तत्प्रतिरोधनम् ॥ ३ ॥ ततस्तयोर्वीरवादपुरस्सरंसमारंभः ॥ ४ ॥ लक्ष्मणेनास्त्रप्रत्यस्त्रप्रयोग -पूर्वकं निशिततरशरगणप्रयोगेपि ब्रह्मवरादभेद्यकवचएवसत्यतिकाये अन्तरिक्षेऽन्तर्हितवायु -वचनाद्ब्रह्मास्त्रेण तच्छिरश्छेदनम् ॥ ५ ॥ स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं रोमहर्षणम् । भ्रातृश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥
- [72 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/72-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः अतिकायनिधनश्रवणविषण्णेनरावणेन धूम्राक्षप्रभृतिबन्धुजनस्मरणेनतच्छोचनपूर्वकं राक्षसान्प्रतिविशेषतो नगरादिरक्षणनियोजनपूर्वकं भवनप्रवेशः ॥ १ ॥ अतिकायं हतं श्रुत्वा लक्ष्मणेन महौजसा । उद्वेगमगमद्राजा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥ धूम्राक्षः परमामर्षी धन्वी शस्त्रभृतां वरः । अकम्पनः प्रहस्तश्च कुम्भकर्णस्तथैव च ॥ २ ॥ एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः । जेतारः परसैन्यानां परैर्नित्यापराजिताः ॥ ३ ॥ निहतास्ते महावीर्या रामेणाक्लिष्टकर्मणा
- [73 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/73-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकी आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः देवान्तकादिवधश्रवणेनविषीदतिदशानने तंप्रतीन्द्रजिता रामादिवधप्रतिज्ञानेनसमा -श्वासनपूर्वकं रथारोहणेनरणायनिर्याणम् ॥ १ ॥ तथा रणाङ्गणेहुतवहेहवनपूर्वकं रथारोहणेना -न्तरिक्षेऽन्तर्हितेनसता नानाप्रहरणगणैः कपिकुलशकलीकरणपूर्वकं ब्रह्मास्त्रप्रयोगेण सकलवानरवाहिन्यासहरामलक्ष्मणयोर्मोहप्रापणम् ॥ २ ॥ ततो हतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान्देवान्त कादित्रिशिरोतिकायान् । रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास्ते रावणाय त्वरितं शशंसुः ॥ १ ॥ अथ ब्रह्मास्त्रबन्धस्त्रिसप्ततितमे - ततो हतानित्यादि ॥ १ ॥ ततो हतांस्तान्सहसा निशम्य राजा मुमोहाश्रुपरिप्लुताक्षः । पुत्रक्षयं भ्रातृवधं
- [74 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/74-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः विभीषणेनेन्द्रजिदस्त्रबद्धमुग्धसेनासमाश्वासनपूर्वकं हनुमतासहोल्कापाणिनासता सेनामध्येऽन्वेषणेनजांबवदन्तिकोपसर्पणम् ॥ १ ॥ विभीषणेनकुशलंपृष्टेनजांबवता तंप्रति मन्दस्वरेणहनुमत्कुशलप्रश्ने हनुमताजांबवन्तंप्रति सप्रणाममात्मनोऽभिमतकरणेनियोजन -प्रार्थना ॥ २ ॥ तेन तंप्रति सराघवहरिसेनासमुज्जीवनाय हिमवद्गिरिसंनिकृष्टमहौषधिपर्वता -न्मृतसंजीवन्यादिदिव्यौषधिसमानयनचोदना ॥ ३ ॥ हनुमताहिमवन्तमेत्य तत्रनानापुण्यस्थाना -वलोकनपूर्वकमोषधिगिरिमेत्य तदोषधिगवेषणम् ॥ ४ ॥ हनुमता स्वावलोकनेनौषधि -भिस्तिरोधाने क्रोधादोषधिगिरेरेवसमुत्पाटनेन वेगालङ्कांप्रत्यागमनम् ॥ ५ ॥ पर्वतपाणौहनुमति संनिकृष्टमात्रेणदिव्यौषधिगन्धाघ्राणनमात्रेणराघवाभ्यांसहविगतमोहै र्विशल्यैश्च वानरगणैस्तदोषधिगन्धमारुतसंस्पर्शमात्रेणसमुज्जीवितैर्हतपूर्ववानरैः सह हर्षासमु -द्धोषणम् ॥ ६ ॥ हनुमता
- [75 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/75-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः सुग्रीवनियोगेन वानरैरात्रौलङ्कादहनम् ॥ १ ॥ ततोरावणाज्ञयाकुंभकर्णात्मजाभ्यां -कुंभनिकुंभाभ्यां यूपाक्षादिभिः सेनयाचसह वानरान्प्रतिरणायनिर्याणम् ॥ २ ॥ वानरराक्षस सैन्ययोर्महायुद्धम् ॥ ३ ॥ ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः । अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनुमन्तमिदं वचः ॥ १ ॥ एवं हनुमदानीतौषधिपर्वतगन्धमात्रेण समागतप्राणेषु सर्वेषु विशल्येषु समुत्थितेषु सुग्रीवः स्वातिसन्धानजनितकोपातिरेकेण सद्यो निःशेषं लङ्कानिर्दहनं हनुमते नियमयति – तत इत्यादि । अर्थ्यं अर्थादनपेतं
- [76 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/76-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः अङ्गदेन कंपनप्रजङ्घयोर्वधः ॥ १ ॥ मैन्दद्विविदाभ्यां यूपाक्षशोणिताक्षयोर्वधः ॥ २ ॥ सुग्रीवेणकुंभवधः ॥ ३ ॥ प्रवृत्ते संकुले तस्मिन्घोरे वीरजनक्षये । अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ १ ॥ अथ कुम्भवधः षट्सप्ततितमे - प्रवृत्त इत्यादि ॥ संकुले निरन्तरे ॥ १ ॥ आहूय सोङ्गदं कोपात्ताडयामास वेगितः । गदया कम्पनः पूर्वं स
- [77 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/77-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः हनुमता निकुंभहननम् ॥ १ ॥ निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम् । प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमवैक्षत ॥ १॥ अथ निकुम्भवधः सप्तसप्ततितमे- निकुम्भ इत्यादि ॥ १ ॥ ततः स्रग्दामसन्नद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम् । आददे परिघं वीरो नगेन्द्रशिखरोपमम् ॥ २ ॥ हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम् । यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम् ॥ ३ ॥ तमाविध्य
- [78 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/78-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टसप्ततितमः सर्गः रावणप्रेरणया समरायनिस्सरतिमकराक्षे राक्षसैस्तत्समयसमुद्भूतदुर्निमित्तनिरीक्षणेपि तदलक्षीकरणेनरणाय तदनुसरणम् ॥ १ ॥ निकुम्भं च हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् । रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ १ ॥ अथ मकराक्षनिर्गमोष्टसप्ततितमे, प्रथमपक्षे अयं दशम्यां प्रातः, द्वितीयपक्षे तु दशम्यां प्रातरारभ्य कम्पनवधप्रहस्तवधरावणमुकुटभङ्गकुम्भकर्णप्रबोधतद्वधाः, अथापराह्ने ब्रह्मास्त्र -बन्धः रात्रौ तन्मोक्षलङ्कादहनकुम्भनिकुम्भयूपाक्षशोणिताक्षप्रजङ्घ कम्पनमकराक्षवधा:- निकुम्भं चेत्यादि ॥ १ ॥ नैऋतः क्रोधशोकाभ्यां
- [79 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/79-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः राममकराक्षयोर्वीरवादपुरस्सरंसमरारंभः ॥ १ ॥ रामेणमकराक्षक्षपणम् ॥ २ ॥ निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरयूथपाः । आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ १ ॥ ततः प्रवृत्तं सुमहत्तद्युद्धं रोमहर्षणम् । निशाचरैः प्लवङ्गानां देवानां दानवैरिव ॥ २ ॥ वृक्षशूलनिपातैश्च शिलापरिघपातनैः । अन्योन्यं मर्दयन्ति स्स तदा कपिनिशाचराः ॥ ३ ॥ अथ मकराक्षवध एकोनाशीतौ
- [80 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/80-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अशीतितमः सर्गः मकराक्षक्षयश्रवणविषण्णरावणचोदितेनेन्द्रजिता हुतभुजिहवनपूर्वकं सायुधरथा -रोहणेनान्तरिक्षेऽन्तर्हितेनसता रामादिषुशरवर्षणम् ॥ १ ।। लक्ष्मणेन रामंप्रति ब्रह्मास्त्रप्रयोगेणसकलरक्षः कुलक्षपणप्रतिज्ञानपूर्वकमभ्यनुज्ञानयाचने रामेण सान्त्वनेनतंप्रतिषेधनपूर्वकं यत्रकुत्रगतस्यापितस्यवधप्रतिज्ञानपूर्वकमुपायपर्यालोचनम् ॥ २ ॥ मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः । क्रोधेन महताऽऽविष्टो दन्तान्कटकटापयन् ॥ १ ॥ कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन् । आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ।। २ ।। जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ
- [81 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/81-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः इन्द्रजिताऽन्तर्हितस्यापिस्वस्यवधनिर्धारणरूपरामभावविज्ञानेन भयालङ्काप्रवेशः ॥ १ ॥ तथा शत्रुवधाययजननिर्धारणेन तदन्तरायपरिहृतये रामव्यामोहनायस्वनिर्मितमायासीता- यारथारोपणपूर्वकं पश्चिमद्वारान्निर्गतेन हनुमदग्रे खङ्गेनमायासीताच्छेदनम् ॥ २ ॥ विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः । सनिवृत्याहवात्तस्मात्संविवेश पुरं ततः ॥ १ ॥ अथ मायासीतावध एकाशीतितमे - विज्ञाय त्वित्यादि । अत्र तृतीयाक्षरभूतो यकारो गायत्र्या एकोनविंशतितमाक्षरं । अष्टादशसहस्रश्लोकागताः ॥ १ ॥ सोनुस्मृत्य वधं
- [82 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/82-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यशीतितमः ॥ ८२ ॥ इन्द्रजिता मायासीताच्छेदनानन्तरं हनुमतावानरान्प्रति सीतानिधनाद्युद्धस्यवैफल्यो -क्त्त्या प्रतिनिवर्तनपूर्वकं तैस्सह रामसमीपगमनम् ॥ १ ॥ अत्रान्तरेलब्धावकाशेनेन्द्रजिता निकुंभिलामेत्ययागारंभः ॥ २ ॥ श्रुत्वा तु भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमवनम् । वीक्षमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥ १ ॥ तानुवाच ततः सर्वान्हनुमान्मारुतात्मजः । विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतः पृथक् ॥ २ ॥ अथेन्द्रजितो निकुम्भिलायां होमारम्भः – श्रुत्वेत्यादि । शक्राशनिसमस्वनं शक्राशनिस्वनसममित्यर्थः ॥
- [83 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/83-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः हनुमन्मुखादिन्द्रजित्कृतमायासीतामारणश्रवणजशोकेनपतितमूर्च्छितं-सुरभिसलिलसे -कसमुद्बोधितंरामंप्रति लक्ष्मणेन नास्तिक्यवादाश्रयणेन धर्मादिनिरसनेनपौरुषप्रशंसनपूर्वकं पुनः क्षमापणेनरिपुवधप्रतिज्ञानेन समाश्वासनम् ॥ १ ॥ राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् । श्रुत्वा सङ्घामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ १ ॥ अथ मायासीतावधमूर्च्छितरामसान्त्वनं त्र्यशीतितमे — राघवश्चापीत्यादि । जाम्बवन्तं यदृच्छया सन्निहितं ॥ १ ।। सौम्य नूनं हनुमता क्रियते कर्म दुष्करम् । श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः
- [84 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/84-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः रामसमीपमुपागतवता लक्ष्मणमुखाद्रामशोककारणमवगतवताचविभीषणेन रामंप्रति इन्द्रजिन्निहतसीतायामायामयत्वोक्त्या समाश्वासनम् ॥ १ ॥ तथेन्द्रजिता निकुंभिलायांहोमारं -भस्य होमसमाप्तौतस्यदुर्जयत्वस्यच निवेदनेन तद्वधाय लक्ष्मणप्रेषणप्रार्थना ॥ २ ॥ राममाश्वासयाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले । निक्षिप्य गुल्मान्स्वस्थाने तत्रागच्छद्विभीषणः ॥ १ ॥ नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिः सचिवैर्वृतः । नीलाञ्जनचयाकारैर्मातङ्गैरिव यूथपः ॥ २ ॥ अथेन्द्रजिद्वधोपायदर्शनं - राममाश्वासयान इत्यादि ।। आश्वासयाने आश्वासयमाने । आगमशासनस्यानित्यत्वान्मुगभावः । अनेन
- [85 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/85-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे बाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः सीताशोकाकुलतयाविभीषणभाषितमनवधारितवतोरामस्यचोदनया पुनर्विभीषणेन तंप्रति इन्द्रजितं प्रतिनिकुंभिलायां होमसमाप्तौ सर्वदुर्जयत्वरूपब्रह्मवरदानप्रकारस्य ब्रह्मणैवोक्तस्य -होमापरिसमाप्तेस्तद्वधहेतुत्वस्य च निवेदनेन तद्वधायानुजनि योजनप्रार्थना ॥ १ ॥ रामचो -दनया लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधायविभीषणादिभिःसह निकुंभिलांप्रतिप्रस्थानम् ॥ २ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः । नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा ॥ १ ॥ ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरञ्जयः । विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसन्निधौ ॥ २ ॥ अथेन्द्रजिद्वधाय
- [86 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/86-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः निकुंभिलासमीपगमनावसरेलक्ष्मणंप्रतिविभीषणेन समीपस्थराक्षससैन्यप्रदर्शनपूर्वकं वानरैस्सहतद्विक्षोभे यागापरिसमाप्तावेवेन्द्रजिन्निर्गमनोक्तिः ॥ १ ॥ लक्ष्मणेन वानरैस्सह राक्षससेनाविक्षोभारंभे कुपितेनेन्द्रजिता यागापरिसमाप्तावेवनिकुंभिलात्त्रोनिर्गमनेन वानरैस्सहयुद्धारंभः ॥ २ ॥ हनुमता विशेषतोराक्षससेनाविध्वंसने क्रोधादिन्द्रजितातद -भिद्रवणम् ॥ ३ ॥ अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः । परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ॥ १ ॥ अथेन्द्रजिद्युद्धारम्भः – अथ तस्यामित्यादि ।। तस्यामवस्थायां निकुम्भिलासमीपगमना -वसरे । अर्थसाधकं । स्वानामिति शेषः ।। १
- [87 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/87-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः विभीषणेनलक्ष्मणंप्रतिनिकुंभिलायांन्यग्रोधतरुप्रदर्शनपूर्वकंतत्रहोमसमाप्ताविन्द्रजितोदुर्जयत्वोक्त्यान्यग्रोधतलप्रवेशात्प्रागेवतद्वधचोदना ॥ १ ॥ लक्ष्मणेनरणायसमाहूतेनेन्द्रजिता -तत्पार्श्वस्थंविभीषणप्रतिभ्रातृपक्षपरित्यागेनपरपक्षसमाश्रयणादिदोषोत्कीर्तनपूर्वकं गर्हणम् ॥ २ ॥ विभीषणेनतंप्रतिरावणदोषोद्घाटनपूर्वकं तत्त्यागस्यन्याय्यत्वोक्त्यातद्गर्हणम् ॥ ३ ॥ एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः । धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम ह ॥ १ ॥ अथेन्द्रजिद्विभीषणसंवादः – एवमुक्त्वेत्यादि ॥ धनुष्पाणिनमिति नकारान्तत्वमार्षम् ॥ १ ॥ अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् । दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय
- [88 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/88-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः लक्ष्मणेन्द्रजितोर्वीरवादपुरस्सरंसमरप्रवर्तनम् ॥ १ ॥ विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ॥ १ ॥ अथेन्द्रजिल्लक्ष्मणयुद्धं - विभीषणवच इत्यादि । अभ्युत्पपात अभिमुखमुज्जगाम ॥ १ ॥ उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलंकृते । कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ २ ॥ महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवदृढम् । धनुर्भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रशातनान् ॥ ३ ॥ कीदृग्भूतोभ्युज्जगामेत्यत्राह
- [89 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/89-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः लक्ष्मणेन्द्रजितोर्महायुद्धम् ॥ १ ॥ ततः शरं दाशरथिः संधायामित्रकर्शनः । ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ १ ॥ तस्य ज्यातलनिर्घोषं सं श्रुत्वा रावणात्मजः । विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ २ ॥ अथ लक्ष्मणेन्द्रजितोः सुमहान्संप्रहारः - ततः शरमित्यादि ॥ १-२ ॥ तं विवर्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् । सौमित्रिं
- [90 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/90-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः विभीषणेन्द्रजितोर्युद्धम् ॥ १ ॥ हनुमदादीनांराक्षसैस्सहमहायुद्धम् ॥ २ ॥ पुनर्लक्ष्मणेन्द्र -जितोर्युद्धम् ॥ ३ ॥ लक्ष्मणेनेन्द्रजिरसारथिवधः ॥ ४ ॥ प्रमाथिप्रमुखवानरैर्हयहननपूर्वकमिन्द्र जिद्रथविमथनम् ॥ ५ ॥ युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ । प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परवधैषिणौ ॥ १ ॥ तौ द्रष्टुकामः संग्रामे परस्परगतौ बली । शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ २
- [91 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/91-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधः ॥ १ ॥ स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः । इन्द्रजित्परमक्रुद्धः संप्रजज्वाल तेजसा ॥ १ ॥ अथेन्द्रजितद्वध:-स हताश्व इत्यादि ॥ १ ॥ तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् । विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ २ ॥ विजयेनेति प्रयोजने तृतीया । विजयायेत्यर्थः । अभिनिष्क्रान्तौ बभूवतुरिति शेषः । गजवृषाविव गजश्रेष्ठाविव । यद्वा किंचिद्धीनबलत्वादिन्द्रजितो वृषभतुल्यत्वं
- [92 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/92-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः इन्द्रजिद्विजयहृष्टेनलक्ष्मणेन विभीषणादिभिः सह रामसमीपमेत्य तच्चरणयोः प्रणामः ॥ १॥ विभीषणमुखाल्लक्ष्मणकृतेन्द्रजिद्वधश्रवणहृष्टेनरामेण लक्ष्मणस्यनिजाङ्कारोपणेन -परिष्वङ्गपूर्वकं प्रशंसनम् ॥ २ ॥ रामप्रेरणयासुषेणेनेन्द्रजिद्बाणविशकलीकृतानांल -क्ष्मणादीनां समुचितचिकित्सयाविशल्यीकरणम् ॥ ३ ॥ रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः । बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे ॥ १ ॥ अथ लक्ष्मणश्लाघनं– रुधिरक्लिन्नगात्रेत्यादि ॥ १ ॥ ततः स जाम्बवन्तं च हनुमन्तं च वीर्यवान् । सन्निहत्य महातेजास्तांश्च
- [93 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/93-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः लक्ष्मणकृतेन्द्रजिद्वधश्रवणमुग्धेनरावणेनेन्द्रजितंप्रति शोचनपूर्वकं बहुधाविलापः ॥ १ ॥ तथामन्त्रिणःप्रति स्वप्रतापप्रशंसनेन रामादिवधप्रतिज्ञानम् ॥ २ ॥ तथा सीतावधप्रतिज्ञा -नेनाशोकवनिकांप्रतिजवादभिधावनम् ॥ ३ ॥ तदवलोकनभीतयासीतया बहुधाविलापः ॥ ४ ॥ अत्रान्तरे सुपार्श्वनाम्नासचिवेन युक्त्युपन्यासेनसान्त्वनपूर्वकं सीताबधोद्यमात्प्रतिनिवर्तनेन गृहंप्रतियापनम् ॥ ५ ॥ ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् । आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥ १ ॥ अथ सीतावधोद्योगपर्यन्तो रावणस्य पुत्रशोकातिशय उच्यते —
- [94 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/94-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः रामेण रावणमूलबलवधः ॥ १ ॥ स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः । निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ १ ॥ अथ मूलबलयुद्धं–स प्रविश्येत्यादि ॥ १ ॥ अब्रवीच्च स तान्सर्वान्बलमुख्यान्महाबलः । रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्षितः ॥ २ ॥ सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः । निर्यान्तु रथसङ्घैच पादातैश्चोपशोभिताः ॥ ३
- [95 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/95-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः तत्रतत्रराक्षसीभिस्सङ्घीभूय बन्धुनिधनशोकेन रावणगर्हणपूर्वकंविलापः ॥ १ ॥ तानि तानि सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् । रथानां त्वग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः ॥ १ ॥ राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम् । काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम् ॥ २ ॥ निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३ ॥ दृष्ट्वा श्रुत्वा च संभ्रान्ता हतशेषा निशाचराः । राक्षसीश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः
- [96 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/96-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः राक्षसीगणविलापश्रवणरुष्टेनरावणेन राक्षसान्प्रतिसंनाहनचोदनपूर्वकं स्वप्रतापप्रशंस -नेन रामादिवधप्रतिज्ञानम् ॥ १ ॥ तथा महापार्श्वादिभिःसह रथाधिरोहणेनरणधरणिंगतेनतेन बाणगणैर्वानरगणविदारणम् ॥ २ ॥ आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले । रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम् ॥ १ ॥ स तु दीर्घं विनिश्वस मुहूर्तं ध्यानमास्थितः । बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥ २ ॥ अथ रावणिनिर्याणं - आर्तानामित्यादि
- [97 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/97-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे बाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः सुग्रीवेण विरूपाक्षवधः ॥ १ ॥ तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः । बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिस्तदा ॥ १ ॥ अथ विरूपाक्षवधः - तथा तैरित्यादि ॥ १ ॥ रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातमेकतः । न शेकुः सहितुं दीप्तं पतङ्गो ज्वलनं यथा ॥ २ ॥ तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः । पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना
- [98 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/98-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः सुग्रीवेण महोदरवधः ॥ १ ॥ हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे । सरसीव महाघर्मे सोपक्षीणे बभूवतुः ॥ १ ॥ स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च । बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ २ ॥ प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः । बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम् । उवाच च समीपस्थं महोदरमरिंदमम्
- [99 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/99-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनशततमः सर्गः अङ्गदेनमहापार्श्वभङ्गः ॥ १ ॥ महोदरे तु निहते महापार्श्वो महाबलः । सुग्रीवेण समीक्ष्याथ क्रोधात्संरक्तलोचनः । अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोभयामास सायकैः ॥ १ ॥ स वानराणां मुख्यानामुत्तमाङ्गानि सर्वशः । पातयामास कायेभ्यः फलं वृन्तादिवानिलः ॥ २ ॥ केषांचिदिषुर्भिर्बाहून्स्कन्धांश्चिच्छेद राक्षसः । वानराणां सुसंक्रुद्धः पार्श्वं केषां व्यदारयत् ॥ ३ ॥ तेऽर्दिता बाणवर्षेण महापार्श्वेन
- [100 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/100-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः महोदरादिनिधनक्रुद्धेनरावणेन सूतंप्रति रामवधप्रतिज्ञानेनरथतुरगचोदनचोदनापूर्वकं लक्ष्मणातिक्रमणेनरामंप्रत्यभियानम् ॥ १ ॥ रामरावणाभ्यां विचित्रास्त्रनिकरप्रयोगेण समरप्रवर्तनम् ॥ २ ॥ महोदरमहापार्श्वो हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ । तस्मिंश्च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले । आविवेश महान्क्रोधो रावणं तं महामृधे ॥ १ ॥ सूतं संचोदयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २ ॥ निहतानाममात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च । दुःखमेषोपनेष्यामि हत्वा
- [101 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/101-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोत्तरशततमः सर्गः रामरावणयोर्युद्धावसरे मध्येलब्धावकाशेनलक्ष्मणेन रावणंप्रतियोधनम् ॥ १ ॥ तत्रलक्ष्मणेन रावणस्यध्वजसारथिधनुवांछेदनम् ॥ २ ॥ विभीषणेन गदया रावणरथहयहननम् ॥ ३ ॥ लक्ष्मणेन रावणेनविभीषणजिघांसया क्षिप्तायाः शक्तेः शरैः शकलीकरणम् ॥ ४ ॥ ततो रावणक्षिप्तयामहत्याशक्त्या वक्षसिगाढाभिहतेनलक्ष्मणेन मूर्च्छयाभूमौपतनम् ॥ ५ ॥ ततः कोपाद्रामेणशरगणवर्षणे पुरस्स्थातुमशक्नुवतारावणेन पलायनम् ॥ ६ ॥ तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधं च द्विगुणं
- [102 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/102-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्युत्तरशततमः सर्गः रामेणसुषेणंप्रति रावणशक्तिघातपतितलक्ष्मणप्रदर्शनपूर्वकं तस्यनिधनशङ्कया विषादेनबहुधाविलापः ॥ १ ॥ सुषेणेनरामंप्रति हेतूपन्यासेनलक्ष्मणप्राणधारणनिर्धारणो -क्त्त्यासमाश्वासनपूर्वकं हनुमन्तंप्रति विशल्यकरण्याद्योषधिसमानयनचोदना ॥ २ ॥ ओषधिगिरिंगतेनहनुमता ओषधीनामन्तर्धानेकोपादुत्पाटनेनतच्छिखरस्यैव समानयनम् ॥ ३ ॥ सुषेणेननासान्यस्तमहौषधिक्षोद समाघ्राणनमात्राद्विशल्येनलक्ष्मणेन स्वापादिव समुत्थानम् ॥ ४ ॥ सहर्षबाष्पंरामपरिष्वक्तेनलक्ष्मणेन तंप्रति सत्वरं रावणवधप्रार्थना ॥ ५ ॥ शक्त्या विनिहतं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा । लक्ष्मणं समरे शूरं रुधिरौघपरिप्लुतम् ।। १ ।। स
- [103 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/103-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्युत्तरशततमः सर्गः रथान्तरारोहणेनपुनस्समरायसमागच्छतिरावणे इन्द्रेण रामाय मातलिसनाथनिजरथ -प्रेषणम् ॥ १ ॥ रथस्थाभ्यां रामरावणाभ्यामद्भुतयुद्धप्रवर्तनम् ॥ २ ॥ तदा लोकभयावहमहो -त्पातप्रादुर्भावः ॥ ३ ॥ लक्ष्मणेन तु तद्वाक्यमुक्तं श्रुत्वा स राघवः । संदधे परवीरघ्नो धनुरादाय वीर्यवान् । रावणाय शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे ॥ १ ॥ अथान्यं रथमारुह्य रावणो राक्षसाधिपः । अभ्यद्रवत काकुत्स्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥ २
- [104 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/104-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरुत्तरशततमः सर्गः रामेण मातलिसमानीतेन्द्रशक्त्या रावणविसृष्टशूलविभेदनपूर्वकं रावणललाटोरसि -बाणैः प्रहरणम् ॥ १ ॥ तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः । सर्वभूतानि वित्रेसुः प्राकम्पत च मेदिनी ॥ १ ॥ सिंहशार्दूलवाञ्शैलः संचचाल चलद्रुमः । बभूव चातिक्षुभितः समुद्रः सरितांपतिः ॥ २ ॥ अथ रावणस्य शूलोद्धरणं चतुःशततमे - तस्येत्यादि ॥ १-२ ॥ खगाश्च खरनिर्घोषा गगने
- [105 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/105-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः रामेणरावणंप्रति सीताहरणरूपकुकर्मानुव्याहरणेनगर्हणपूर्वकं बाणगणाभिवर्षणम् ॥ १ ॥ रामबाणगणाभिघातनिर्विण्णतया कर्तव्यमूढेसतिरावणे तत्सारथिना रणाङ्गणादन्यतोरथाप -वाहनम् ॥ २ ॥ स तेन तु तथा क्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितो रणे । रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ १ ॥ स दीप्तनयनो रोषाच्चापमायम्य वीर्यवान् । अभ्यर्दयत्सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥ २ ॥ अथ श्रान्तस्य रावणस्य सूतेन रथापवाहनं पञ्चशततमे - स तु तेनेत्यादि
- [106 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/106-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पडुत्तरशततमः सर्गः अपवाहितरथंसारथिंप्रति क्रूद्धेनरावणेनभर्त्सनम् ॥ १ ॥ सारथिना तंप्रति रथापवहनस्य सहेतुकत्वोक्त्त्यासमाश्वासनपूर्वकं तदाज्ञया पुनारामाग्रतोरथानयनम् ॥ २ ॥ स तु मोहात्सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः । क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सुतमब्रवीत् ॥ १ ॥ अथ रावणरथप्रत्यानयनं षट्शततमे स तु मोहादित्यादि ।। मोहात् अविवेकात् ॥ १ ॥ हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् । भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ २
- [107 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/107-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तोत्तरशततमः सर्गः अगस्त्यर्षिणा श्रीरामायरावणवध सौकर्यायादित्यहृदयस्तोत्रोपदेशः ॥ १ ॥ श्रीराम -कृतादित्यहृदयजपतुष्टेनसूर्येण तंप्रति रावणवधत्वरणम् ॥ २ ॥ आदित्यहृदयप्रारम्भः ॥ ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् । रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ १ ॥ दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् । उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः ॥ २ ॥ अथादित्यहृदयोपदेशः ॥ ततो युद्धपरिश्रान्तमित्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ॥ रणं द्रष्टुं दैवतैः समागम्य
- [108 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/108-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टोत्तरशततमः सर्गः स्वाभिमुख समागच्छद्दशमुखरथावलोकिनादाशरथिना चोदितेनमातलिना दशमुख -मुखाभिमुखतया निजरथचोदना ॥ १ ॥ ततोनिजसमरसमालोकनकुतूहलेन गगनाङ्गणमलं -कुर्वाणेसुरमुख सुजनगणे निजविजयपरपराजयसूचकनिमित्तोदयदर्शिना दाशरथिना हर्षेणसमरोद्यमनम् ॥ २ ॥ स रथं सारथिर्हृष्टः परसैन्यप्रधर्पणम् । गन्धर्वनगराकारं समुच्छ्रितपताकिनम् ॥ १ ॥ युक्तं परमसंपन्नैर्वाजिभिर्हेममालिभिः । युद्धोपकरणैः पूर्णं पताकाध्वजमालिनम् ॥ २ ॥ ग्रसन्तमिव चाकाशं नादयन्तं वसुन्धराम् । प्रणाशं परसैन्यानां स्वसैन्यानां प्रहर्षणम् ॥
- [109 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/109-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवोत्तरशततमः सर्गः रामरावणयोः समसमरः ॥ १ ॥ ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा । सुमहद्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ १ ॥ द्वैरथं द्वाभ्यां रथाभ्यां प्रवृत्तं युद्धं प्रवृत्तमिति योजना ॥ १ ॥ ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् । प्रगृहीतमहरणं निश्रेष्टं समतिष्ठत ॥ २ ॥ निश्चेष्टं समतिष्ठत । युद्धाद्भुतदर्शनकुतूहलादिति भावः ॥ २ ॥
- [110 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/110-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशोत्तरशततमः सर्गः रामेण रावणस्यैकैकशिरश्छेदे पुनः पुनः शिरोन्तरप्ररोहे एकोत्तरशतवारं तावच्छिरसांछेदनम् ॥ १ ॥ तौ तदा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ । ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ॥ १ ॥ अथ रावणशिरश्छेदः - तौ तदेत्यादि ॥ समरे युद्धभूमौ । तदा उत्पातकाले । अन्तरात्मना अन्तःकरणेन उपलक्षितानि ॥ १ ॥ अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
- [111 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/111-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः रावणस्य पूर्वपूर्वस्मिन्शिरसिछिन्नेछिन्नेपि पुनः पुनः शिरोन्तरप्ररोहेसति मातलिसमु -द्बोधितेन रामेण ब्रह्मास्त्रेण रावणहृदयविभेदनम् ॥ १ ॥ रावणेहते हर्षादिन्द्रादिभी रामरथोपरिपुष्पवर्षणम् ॥ २ ॥ सुग्रीव विभीषणादिभिर्हर्षाच्छ्रीरामाभिपूजनम् ॥ ३ ॥ अथ संस्मारयामास राघवं मातलिस्तदा । अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तते ॥ १ ॥ विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो । विनाशकालः कथितो यः सुरैः सोद्य वर्तते
- [112 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/112-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः दुःखाद्रावणंप्रतिशोचनपूर्वकं विलपन्तंविभीषणंप्रति रामेणसमाश्वासनपूर्वकं रावणस्यौर्ध्वदैहिककरणाभ्यनुज्ञानम् ॥ १ ॥ भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं रामनिर्जितम् । शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः ॥ १ ॥ अथ भ्रातृवधदर्शनेन हठात्प्रवृत्तं प्रकृतिसंबन्धकृतं शोकं सोढुमशक्नुवन्विभीषणो विलपति - भ्रातरमित्यादि शयानं शयानमिव स्थितं । शोकवेगपरीतात्मा शोकवेगेन परीतमनस्क: । वेगशब्देन हठकृतः शोक इति द्योत्यते ।। १ ।। वीर विक्रान्तविख्यात विनीत
- [113 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/113-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः रावणान्तः पुराङ्गनाभीरणाङ्गणमेत्य तदङ्गपरिष्वङ्गेणबहुधाविलापः ॥ १ ॥ रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना । अन्तःपुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ १ ॥ वार्यमाणाः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु । विमुक्तकेश्यो दुःखार्ता गावो वत्सहता इव ॥ २ ॥ अथ रावणान्तः पुरस्त्रीविलापःरावणमित्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ॥ वत्सहताः हृतवत्साः ॥ १-२ ॥ उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः । प्रविश्यायोधनं
- [114 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/114-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः मण्डोदर्या रणाङ्गणेरावणानुशोचनपूर्वकं शोकेनबहुधाविलापः ॥ १ ॥ विभीषणेन रामाज्ञया यथाविधिरावणसंस्करणम् ॥ २ ॥ तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम् । ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ १ ॥ अथ मण्डोदरीप्रलापादि- तासामित्यादि ॥ विलपमानानां विलपन्तीनां । तथा विलपमानानामित्यन्वयः । दीना सती समुदैक्षत ॥ १ ॥ दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा ।
- [115 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/115-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः लक्ष्मणेन रामाज्ञया विभीषणस्यलङ्काराज्येऽभिषेचनम् ॥ १ ॥ रामेण मैथिलींप्रति निजविजयकुशलनिवेदनाय हनुमत्प्रेषणम् ॥ २ ॥ ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः । जग्मुः स्वैःस्वैर्विमानैस्ते कथयन्तः शुभाः कथाः ॥ १ ॥ अथ विभीषणाभिषेकः – ते रावणवधमित्यादि ॥ अत्र क्रियाभेदात्तच्छब्दद्वयं ॥ १ ॥ रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम् । सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य
- [116 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/116-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशोत्तरशततमः सर्गः हनुमताऽशोकवनमेत्यसीतांप्रति रामसंदेशनिवेदनपूर्वकं कृतागसांराक्षसीनां हिंसनाभ्यनुज्ञानप्रार्थना ॥ १ ॥ सीतया तदागसां परप्रयोज्यत्वाभिधानेन ऋक्षप्रोक्तश्लोका -नुवादेनचक्षमाप्रशंसनपूर्वकं तन्निषेधनम् ॥ २ ॥ सीतया स्वस्यरामावलोकनाभिलाषं निवेदितेनहनुमता तत्समाश्वासनपूर्वकं पुनारामसमीपगमनम् ॥ ३ ॥ इति प्रतिसमादिष्टो हनुमान्मारुतात्मजः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ १ ॥ [प्रविश्य च पुरीं लङ्कामनुज्ञाप्य विभीषणम् । ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो हनुमान्वृक्षवाटिकाम् ॥ संप्रविश्य यथान्यायं सीताया
- [117 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/117-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः हनुमन्मुखात्सीतायाः स्वमुखावलोकनाभिलाषंनिवेदितेनरामेण विभीषणंप्रति स्नातालंकृतायाः सीतायाः स्वसमीपनयनचोदना ॥ १ ॥ विभीषणेन सीतायाः शिबिकारोपणेनरामसमीपप्रापणावसरे सरणिगतवानरगणदूरापसारणे तंप्रतिरामेण सरोषोपालम्भं पादचारेणसीतानयनचोदना ॥ २ ॥ तथासमागतयासीतया सुहृद्गणमध्यगत श्रीरामचन्द्रमुखावलोकनेन हर्षाधिगमः ॥ ३ ॥ स उवाच महाप्राज्ञमभिगम्य लवङ्गमः । रामं वचनमर्थज्ञो वरं सर्वधनुष्मताम् ॥ १ ॥ अथ सीतानयनं स उवाचेत्यादि ॥ १ ॥ यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां
- [118 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/118-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टादशोत्तरशततमः सर्गः रामेणसीतांप्रति रावणवधावधिप्रयासस्य निजापयशःप्रमार्जनप्रयोजकत्वोक्तिपूर्वकं तच्चारित्रशुद्धिसंदेहरूपहेतूक्त्या तत्परिग्रहानभिरोचनवचनम् ॥ १ ॥ तां तु पार्श्वस्थितां प्रह्वां रामः संप्रेक्ष्य मैथिलीम् । हृदयान्तर्गतक्रोधो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥ अथ रामपरुषोक्तिः–तां तु पार्श्वस्थितामित्यादि । प्रह्वां लज्जया नम्रां ॥ १ ॥ एषाऽसि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा मया रणे । पौरुषाद्यदनुष्ठेयं तदेतदुपपादितम् ॥ २ ॥ एषेति प्रत्यक्षेण
- [119 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/119-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशत्युत्तरशततमः सर्गः सीतयारामंप्रति स्वचारित्रशुद्धिप्रतिज्ञापूर्वकं लक्ष्मणप्रत्यग्निप्रवेशनिर्धारणो क्त्याऽग्निकुण्डनिर्माण चोदना ॥ १ ॥ ततोरामेङ्गिताभिज्ञलक्ष्मणनिर्मिताग्निकुण्डे सशपथंप्रवेशः ॥ २ ॥ एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम् । राघवेण सरोषेण भृशं प्रव्यथिताऽभवत् ॥ १ ॥ अथ सीताग्निप्रवेशः - एवमुक्त्वा त्विति ॥ १ ॥ सा तदश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली । श्रुत्वा भर्तृवचो रूक्षं लज्जया व्रीडिताऽभवत् ॥
- [120 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/120-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशत्युत्तरशततमः सर्गः सीतायामग्निंप्रविष्टायां विमानगणैर्व्योमाङ्गणमलं कुर्वाणैर्ब्रह्मरुद्रादिसुरगणैः श्रीरामंप्रति सीतायास्तस्यचक्रमेणलक्ष्मीनारा यणस्वरूपत्वनिवेदनेनानेकप्रकारैः स्तवनपूर्वकं सीतात्यागस्यायुक्तत्वकथनम् ॥ १ ॥ ततो हि दुर्मना रामः श्रुत्वैवं वदतां गिरः । दध्यौ मुहूर्तं धर्मात्मा बाष्पव्याकुललोचनः ॥ १ ॥ अथ रामस्तवः–ततो हीत्यादि । दुर्मनाः दुः खितमनाः । दध्यौ मनसा ध्यानं कृतवान् ॥ १ ॥ ततो वैश्रवणो राजा यमश्वामित्रकर्शनः । सहस्राक्षो
- [121 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/121-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशत्युत्तरशततमः सर्गः मूर्तीभूय सीतायाः स्वाङ्कारोपणपूर्वकंकुण्डादुद्गतेनाग्निना रामंप्रति सीतायानिर्दोषत्वोद्धोषणेन तत्स्वीकारचोदना ॥ १ ॥ रामेणापि सीतायाअदोपत्वोत्कीर्तन पूर्वकम् अग्निप्रवेशोपेक्षणस्य लोकापवादपरिजिहीर्षामूलकत्वोक्त्या तत्स्वीकारः ॥ २ ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामहसमीरितम् । अङ्केनादाय वैदेहीमुत्पपात विभावसुः ॥ १ ॥ विभावसुः अग्निः ॥ १ ॥ स विधूय चितां तां तु वैदेहीं हव्यवाहनः । उत्तस्थौ मूर्तिमानाशु गृहीत्वा जनकात्मजाम्
- [122 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/122-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्युत्तरशततमः सर्गः महेश्वरेण रामप्रशंसनपूर्वकंतंप्रति विमानस्थदशरथप्रशंसनेन तन्नमनचोदना ॥ १ ॥ दशरथेन स्वप्रणामिनोरामस्याङ्कारोपणेन सप्रशंसनपरिष्वङ्गमाशीर्वचनम् ॥ २ ॥ तथा रामप्रार्थनया कैकेयीशापापवदनपूर्वकं सीतालक्ष्मणौप्रति सप्रशंसनं रामसेवानुशासनेन स्वर्गगमनम् ॥ ३ ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् । इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥ १ ॥ देवकार्यस्य कृतत्वात्रिदिवमाक्रमेति ब्रह्मणोक्तत्वाल्लोके धर्मसंस्थापन परं रामहृदयं जानन् रुद्रस्तदनुमन्यते - एतच्छ्रुत्वेत्यादि ॥
- [123 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/123-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशत्युत्तरशततमः सर्गः इन्द्रेण रामप्रार्थनातंप्रति मृतविकलाङ्गवानरगणानांपुनर्जीवनावैकल्यस्वालय -वर्तिसरित्तरु सार्वकालिकसलिलफलसमृद्धिसंभवरूपवरदानपूर्वकं सुरगणैः सहस्वर्गगमनम् ॥ १ ॥ रामेण सुरपतिसमुज्जीविताविकलवानरनिकरैः सह हर्षाधिगमः ॥ २ ॥ प्रतियाते तु काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः । अब्रवीत्परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ १ ॥ अथेन्द्रानुशासनं – प्रतिप्रयात इत्यादि । काकुतस्थे दशरथे । महेन्द्र लब्धमहेन्द्रभावः ॥ १ ॥ अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं
- [124 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/124-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्युत्तरशततमः सर्गः विभीषणेन रात्रौसुखसुप्तोत्थितंरामंप्रति प्रभातेस्वीयवस्त्राभ्यङ्गाङ्गरागाद्युपचाराङ्गी करणप्रार्थना ॥ १ ॥ रामेणतंप्रति सुग्रीवादीनांत दुपचारकरणचोदनपूर्वकं भरतेनविना भोगाननुभवन रूपस्वीयव्रत निवेदनेनसहायोध्यांप्रति गमनत्वरानिवेदनम् ॥ २ ॥ विभीषणेनतंप्रति पुष्पकविमानेनसत्वरमयोध्याप्रापणप्रतिज्ञानपूर्वकं लङ्कायां द्वित्रदिनावस्थानप्रार्थनेनसह तत्समीपंप्रतिपुष्पकानयनम् ॥ ३ ॥ तां रात्रिमुषितं रामं सुखोत्थितमरिन्दमम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं जयं पृष्ट्वा विभीषणः ॥ १ ॥ अथ रामस्य विभीषणसत्कार:- तां रात्रिमित्यादि । तां रात्रिं । यस्मिन्दिने
- [125 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/125-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्युत्तरशततमः सर्गः विभीषणेनरामंप्रति स्वसमानीतपुष्पकप्रदर्शनपूर्वकं स्वकर्तव्य निवेदनप्रार्थना ॥ १ ॥ रामेणतंप्रति वानरकृतोपकारस्मारणपूर्वकं वस्त्रालंकारादिभिस्तत्संमाननचोदना ॥ २ ॥ तथा विभीषणेनपूजितेषुसत्सुतेषु सीतालक्ष्मणाभ्यांसह पुष्पकारोहणेन सुग्रीवविभीषणादीनां स्वस्वावासेषुसुखावस्थानचोदनपूर्वकं स्वस्यायोध्यागमनाभ्यनुज्ञानयाचनम् ॥ ३ ॥ तथा सुग्रीवविभीषणादिभिः स्वेषामयोध्याऽऽगमनेन स्वाभिषेकावलोकनकुतूहलनिवेदने स्वाज्ञयापुष्पकारूढैस्तैस्सहायोध्यांप्रति प्रस्थानम् ॥ ४ ॥ उपस्थितं तु तं दृष्ट्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् । अविदूरस्थितो रामं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ १॥ अथ वानरसेनासंमाननं -
- [126 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/126-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पडत्युत्तरशततमः सर्गः पुष्पकस्थेनरामेण सीतांप्रति लंकाकिष्किन्धयोर्मध्येविद्यमानयुद्धभूमिसेतुप्रभृतीनां प्रदर्शनम् ॥ १ ॥ किष्किन्धांदृष्टवत्यासीतया ताराप्रभृतिवानरनारीणांसहानयनंप्रार्थितेनरामेण सुग्रीवेणतासामानयनम् ॥ २ ॥ तथा पुनःसीतांप्रति किष्किन्धायोध्ययोर्मध्यस्थपंपादिप्रदर्शन -पूर्वकमयोध्याप्रदर्शनम् ॥ ३ ॥ सीतयासुग्रीवादिभिश्च सहर्षकौतुकमयोध्यादर्शनम् ॥ ४ ॥ अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम् । उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा ॥ १ ॥ अथ विलासेन सीतायै तत्तद्देशप्रदर्शनं - अनुज्ञातं त्वित्यादि ॥ १ ॥
- [127 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/127-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्युत्तरशततमः सर्गः रामेण भरद्वाजाश्रममेत्य तंप्रत्यभिवादनपूर्वकं भरतादिकुशलप्रश्नः ॥ १ ॥ तेन तंप्रति सकलजनकुशलनिवेदनपूर्वकं स्वस्यतपसैव तस्यपुरास्वाश्रम निर्गमप्रभृतिपुनरागमना -वधिकालमध्यवृत्तवृत्तान्तपरिज्ञाननिवेदनेनसह स्वीयातिथ्यस्वीकारेण परेद्युरयोध्यागमन -चोदना ॥ २ ॥ तथा रामप्रार्थनया वानरनिकरभोगायायोध्याध्वगततरुकुलेषु स्वतपोमहिम्ना -ऽमृतकल्पफलकुलनिष्पादनम् ॥ ३ ॥ पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां लक्ष्मणाग्रजः । भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम् ॥ १ ॥ अथ भरद्वाजाश्रमवासः– पूर्ण इति ॥ पूर्णे
- [128 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/128-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टाविंशत्युत्तरशततमः सर्गः भरद्वाजाश्रमस्थेनरामेण हनुमन्तंप्रति गुहेस्वागमननिवेदनचोदनयासह नन्दिग्रामगंभरतं -प्रति स्वागमननिवेदनादिचोदना ॥ १ ॥ हनुमता गुहभरतयोः श्रीरामसंदेशनिवेदनम् ॥ २ ॥ अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः । चिन्तयित्वा हनूमन्तमुवाच प्लवगोत्तमम् ॥ १ ॥ अथ भरतं प्रति हनुमत्प्रेषणमष्टाविंशत्युत्तरशततमे-अयोध्यां त्विति ॥ अर्धमेकं वाक्यं । समालोक्य समालोच्येत्यर्थः । आश्रमस्थस्य तदवलोकनासंभवात् । चिन्तयामास । कर्तव्यमिति शेषः ॥ १
- [129 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/129-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशदुत्तरशततमः सर्गः हनुमता भरतप्रश्नेनतंप्रति रामस्यनगरनिर्गमप्रभृतिपुनर्भरद्वाजाश्रमागमनावधिकालमध्य -वृत्ततदीयसर्ववृत्तान्त निवेदनम् ॥ १ ॥ बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम् । शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम् ॥ १ ॥ कल्याणीत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ २ ॥ बहूनीत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयं ॥ बहूनि वर्षाणि वनं गतस्येति संबन्धः । वर्षशतादपीत्यत्रेतिकरणं द्रष्टव्यं । वर्षशतात्परमिति शेषः ॥
- [130 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/130-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशदुत्तरशततमः सर्गः हनुमतोरामागमनंश्रुतवताभरतेन शत्रुघ्नंप्रत्ययोध्यामार्गशोधन नगरालंकरणगणिका गणतूर्यसेवादि सहितनागरिकजनप्रत्युद्गमनादिचोदनचोदना ॥ १ ॥ कौसल्यादिभिः सकलनागरिकैश्चसह सवाद्यघोषंप्रत्युद्गतवताभरतेन रामागमनानुपलंभखेदेन हनुमन्तंप्रति तत्रहेतुप्रश्ने तेनतंप्रति तदागमनचिह्ननिवेदनसमयसमागतविमानप्रदर्शनम् ॥ २ ॥ पुष्पकावलोकनहर्षेणसमुद्ध्रुष्यत्सुपौरनिकरेषु भरतेचदूरादभिवन्दमाने रामेण स्वाज्ञयाधरणितलमवतीर्णेपुष्पके भरतस्यसमारोपणम् ॥ ३ ॥ तथा पुनर्निजचरणप्रणामिनो -भरतस्य सहर्षपरिष्वङ्गः ॥ ४ ॥ भरतेन लक्ष्मणसमागमपूर्वकं सीताचरणप्रणामः ॥ ५ ॥ शत्रुघ्नेन सीतारामलक्ष्मणचरणप्रणामः ॥ ६ ॥ रामेण कौसल्यादिमातृप्रभृतिपादाभिवादनम् ॥ रामेण
- [131 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/131-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशतिसहस्रिकायां संहितायां युद्धकाण्डे श्रीरामपट्टाभिषेको नाम एकत्रिंशदुत्तरशततमः सर्गः भरतेनरामंप्रति हेतूक्तिपूर्वकंराज्यस्वीकारप्रार्थना ॥ १ ॥ तत्प्रार्थनांसफलीकृतवता -रामेण भरतलक्ष्मणाभ्यांसह जटाशोधनमाङ्गलिकाभ्यङ्गस्नानालंकरणादिकरणपूर्वकं भरतप्रेर्यमाणरथारोहणेन पौरनारीनरनिकरैर्मानुषवेषधारिभिर्वानरतन्नारीनिकरैरप्यनुगम्यमानेन राजोपचारैरुपचर्यमाणेनचसताऽयोध्याप्रवेशेन राजवीथी परिक्रमणेनदशरथगृहप्रवेशः ॥ २ ॥ वामदेवादिमहर्षिभिस्सहितेनवसिष्ठेन श्रीसीतयासह श्रीरामभद्रस्य भद्रतररत्नपीठोपवेशन -पूर्वकं नानामणिगणखचितसुवर्णघटपूर्णहनुमदादिसमानीतनदीसमुद्रशुभसलिलैः पट्टाभिषेकः ॥ ३ ॥ रामेण निजराज्याभिषेकोत्सवे ब्राह्मणादिभ्योनानामणिगणादिवितरणम् ॥ ४ ॥ सुग्रीवादीनां यथार्हंसंमानम् ॥ ५ ॥ सीतया हनुमते रामानुमत्यास्वकण्ठस्थहारप्रदानम् ॥ ६ ॥ श्रीरामेण
- [01 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/01-sarga-उत्तरकाण्डः/) - ।। श्रीः ।। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ।। श्रीमद्गोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । उत्तरकाण्डम् ।। ७ ।। श्रीरामचन्द्राय नमः ॥ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रथमः सर्गः रावणवधानन्तरमयोध्यायां सीतयासहराज्याभिषिक्तेश्रीरामे कदाचनसिंहासनमलङ्कु -र्वाणे अगस्त्येनदिक्चतुष्टयनिवासिमुनिगणैःसह श्रीरामसमीपंप्रत्यागमनम् ॥ १ ॥ रामेण यथार्हम -र्चितेषुमुनिगणेष्वासनोपविष्टेषु अगस्त्येनमुनिजनैःसह श्रीरामंप्रति रावणादिविजयप्रशंसन -पूर्वकं विशेषतइन्द्रजिद्विजयप्रशंसने रामेण तंप्रतीन्द्रजित्प्रतापादिप्रश्नः ॥ २ ॥ प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते । आजमुर्ऋषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥ १ ॥
- [02 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/02-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वितीयः सर्गः रामेणेन्द्रजित्प्रतापातिशयंपृष्टेनागस्त्येन तदुपोद्धाततया रावणकुलमूलानुकीर्तनारंभः ।। १ ।। पुलस्त्यविश्रवसोरुत्पत्तिः ।। २ ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । कुम्भयोनिर्महातेजा राममेतदुवाच ह ॥ १ ॥ शृणु राम कथावृत्तं तस्य तेजोबलं महत् । जघान शत्रून्येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः ॥ २ ॥ असौ रावणिः न च शत्रुभिर्वध्यः । तत्कारणं शृण्विति संबन्धः ॥
- [03 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/03-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे तृतीयः सर्गः विश्रवसोमुनिवरात्कुबेरोत्पत्तिः ॥ १ ॥ कुबेरतपस्तुष्टेनपरमेष्ठिना तस्मै दिक्पतित्वधन -पतित्ववरदानम् ॥ २ ॥ कुबेरेण स्वपितृतियोगेन राक्षसाधिष्ठितपूर्वलङ्कायां स्वजनैः सहनिवासः ॥ ३ ॥ अथ पुत्र: पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुङ्गवः । अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ॥ १ ॥ सत्यवाञ्छीलवाञ्छान्तः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ॥ २ ॥ ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महामुनिः
- [04 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/04-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्थः सर्गः अगस्त्यमुखाल्लङ्कायां कुबेरनिवासात्पूर्वमपिराक्षसस्थितिश्रवणविस्मितेनरामेण तंप्रति राक्षसमूलकथनप्रार्थना ॥ १ ॥ अगस्त्येनतंप्रति यक्षराक्षसशब्दप्रवृत्तिनिमित्तकथनपूर्वकं रक्षःकुलमूलभूतहेतिवंशकथनारंभः ॥ २ ॥ हेतिसुताद्विद्युत्केशात्सुकेशोत्पत्तिः ॥ ३ ॥ पार्वती -परमेश्वराभ्यां तस्मैवरदानम् ॥ ४ ॥ श्रुत्वाऽगस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः । कथमासीत्तु लङ्कायां संभवो रक्षसां पुरा ॥ १ ॥ लङ्कायां धनदाधिष्ठानात्पूर्वमपि रक्षसां संभवः अपःस्थानादिसंभवः इति यदुक्तं तच्छ्रुत्वा विस्मयमागत इत्यन्वयः ॥ १ ॥
- [05 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/05-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे चाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चमः सर्गः सुकेशान्माल्यवान्सुमालीमालीचेति त्रयाणांरक्षसामुत्पत्तिः ॥ १ ॥ स्वतपस्तुष्टपरमेष्ठिवर -दृप्तैस्तैः सुरासुरादिप्रबोधनपूर्वकं लङ्कायांविश्वकर्मवचनान्निवासः ॥ २ ॥ तैर्निजकलत्रेषु बहुरूक्षरक्षोपत्यसमुत्पादनम् ॥ ३ ॥ सुकेशं धार्मिक दृष्ट्वा वरलब्धं च राक्षसम् । ग्रामणीर्नाम गन्धर्वो विश्वावसुसमप्रभः ॥ १ ॥ तस्य देववती नाम द्वितीया श्रीरिवात्मजा । त्रिषु लोकेषु विख्याता रूपयौवनशालिनी । तां सुकेशाय धर्मेण ददौ रक्षः श्रियं यथा ॥
- [06 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/06-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्ठः सर्गः माल्यवदादिराक्षसपीडितैः सुरादिभीरुद्रसमीपमेत्य रक्षःपीडानिवेदनपूर्वकं तद्वधप्रार्थने तेनतान्प्रतितेषांस्वावध्यत्वकथनपूर्वकं श्रीनारायणशरणीकरणचोदना ।। १ ।। सुरादिभिः सप्रणामंप्रार्थितेनहरिणा तान्प्रति रक्षःक्षपणप्रतिज्ञानपूर्वकं तेषां स्वस्वालयान्प्रतिप्रेषणम् ।। २ ।। विदितनारायणप्रतिज्ञानेनमाल्यवता तत्प्रतिज्ञायादेवगणप्रार्थनामूलकत्वनिर्धारणेन भ्रातृभ्यां -रक्षोगणैश्चसह देवगणविध्वंसनायदेवलोकगमनेनतैः सहसमरारंभः ॥ ३ ॥ श्रीनारायणेन सुपर्णारोहणेनसुरलोकमेत्य रक्षोभिः सहयुद्धारंभः ॥ ४ ॥ तैर्वध्यमाना देवाश्च ऋषयश्च तपोधनाः । भयार्ताः शरणं जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ।। १ ॥ जगत्सृष्टन्तकर्तारमजमव्यक्तरूपिणम् । आधारं
- [07 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/07-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तमः सर्गः श्रीनारायणेन बहुराक्षससेनासंहरणपूर्वकं मालिवधः ॥ १ ॥ नारायणगिरिं ते तु गर्जन्तो राक्षसाम्बुदाः । ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः ।। १ ॥ श्यामावदातस्तैर्विष्णुर्नीलैर्नक्तंचरोत्तमैः । वृतोञ्जनगिरीवासीद्वर्षमाणैः पयोधरैः ॥ २ ॥ श्याम: सन्नवदातः शुभ्र: श्यामावदात: निर्मल इत्यर्थ: । अञ्जनगिरीवेति विभक्तिलोपश्छान्दसः ॥ २ ॥ शलभा इव केदारं मशका इव पर्वतम् । यथाऽमृतघटं दंशा मकरा इव
- [08 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/08-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टमः सर्गः श्रीनारायणेन युद्धे माल्यवत्सुमालिनोः पराजयः ॥ १ ॥ ततस्ताभ्यां विष्णुभयाल्लङ्का -त्यागेन सकलस्वजनैः सह पाताले वासः ॥ २ ॥ ततोरक्षोजनशून्यायांलङ्कायां कुबेरेणवासः ॥ ३ ॥ हन्यमाने बले तस्मिन्पद्मनाभेन पृष्ठतः । माल्यवान्त्सन्निवृत्तोथ वेलामेत्य इवार्णवः ॥ १ ॥ संरक्तनयनः कोपाच्चलन्मौलिर्निशाचर: । पद्मनाभमिदं प्राह वचनं पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥ पृष्ठतः अनुद्रुत्येति शेषः ॥ १-२ ॥
- [09 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/09-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवमः सर्गः कदाचन तनययासहरसातलाद्भूतलंगतेनसुमालिनाराक्षसेन विश्रवसोदर्शनायपुष्पक -विमानेनगच्छतः कुबेरस्य दर्शनम् ॥ १ ॥ तत्तुल्यपौत्रकामेनतेन निजकन्यायाःकैकस्या विश्रवस्समीपंप्रति प्रेषणम् ॥ २ ॥ तपःप्रभावेन कैकसीभावविदातेन तांप्रति प्रदोषसमयसमा -गमनाद्धेतो रूक्षराक्षसरूपापत्यजननोक्तिः ॥ ३ ॥ ततस्तयाप्रार्थनाप्रसादितेनतेन पुनस्तांप्रति धर्मिष्ठकनिष्ठतनयजननविषयकवरदानम् ॥ ४ ॥ ततःकैकस्यां कालक्रमेणविश्रवस्सकाशा -द्रावणकुंभकर्णशूर्पणखाविभीषणानांजननम् ॥ ५ ॥ रावणेन मातृप्रेरणयाकुंभकर्णविभीषणाभ्यां -सह गोकर्णेतपश्चरणम् ॥ ६ ॥ कस्य चित्वथ कालस्य सुमाली नाम
- [10 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/10-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशमः सर्गः रावणादितपस्तुष्टेनब्रह्मणारावणायतत्प्रार्थनानुसारेण मानुपान्यसर्वावध्यत्ववरदानपूर्वकं पुनः परितोषाच्छेदेछेदेपुनर्नवनवशिरः प्ररोहादिविषयकवरान्तरदानम् ॥ १॥ विभीषणाय तत्प्रार्थनानुरेधेनधार्मिकत्वादिवरदानपूर्वकं स्वयंचिरजीवित्ववरदानम् ॥ २ ॥ कुंभकर्णाय -वरदानप्रवृत्तेनब्रह्मणा देवगणप्रार्थनयासरस्वतींप्रति तजिह्वासंनिधानेन विपरीतवरवरणकरण -प्रेरणा ।। ३ ।। ब्रह्मणा सरस्वतीविमोहितमनस्कतयाकुंभकर्णेनचिरस्वापयाचने तस्मैतद्दानपूर्वकं -स्वलोकगमनम् ॥ ४ ॥ अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने । कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ॥ १ ॥ अगस्त्यस्त्वब्रवीन्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् । तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते
- [11 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/11-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः रावणादीनांवरलाभहृष्टेनसुमालिना प्रहस्तादिभिःसह रावणसमीपमेत्यतंप्रति लङ्कायाः पुरानिजालयत्वकथनपूर्वकं कुबेरस्य ततःप्रव्राजनचोदना ॥ १ ॥ रावणेन भ्रातृगौरवात्तद्वचनानादरणे तंप्रतिप्रहस्तेन पुनस्समयान्तरे निपुणंदुर्बोधनम् ॥ २ ॥ तदनुरोधिनारावणेन कुबेरंप्रति लङ्कात्यागे दूत्येनप्रहस्तप्रेषणम् ॥ ३ ॥ कुबेरेण पितरिविश्रवसि रावणवचननिवेदनपूर्वकं तन्नियोगेन लङ्कातः पौरैः सह कैलासगमनम् ॥ ४ ॥ ततोलङ्कांप्रविष्टैःसुमालिप्रभृतिभी रावणस्य लङ्काराज्येऽभिषेचनम् ॥ ५ ॥ सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान्निशाचरान् । उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा
- [12 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/12-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वादशः सर्गः शूर्पणखायाःकालकेयायविद्युजिह्वाय दानानन्तरं मृगयार्थमटवींपर्यटतादशकण्ठेन तत्रमयस्यानुमत्या तत्तनयायामन्दोदर्याः परिणयः ॥ १ ॥ तथा वैरोचनदौहित्र्यावज्रज्वालायाः शैलूषतनयायाः सरमायाश्च क्रमेणकुंभकर्णविभीषणाभ्यामुद्वाहनम् ॥ २ ॥ तथा मन्दोदर्यामिन्द्र जिदुत्पादनम् ॥ ३ ॥ राक्षसेन्द्रोऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥ १ ॥ स्वसारं कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् । ददौ शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥ २ ॥ अथ
- [13 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/13-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ब्रह्मोत्सृष्टनिद्वानिपीडितेनकुंभकर्णेन स्ववचनाद्रावणनिर्मापितगृहवरे चिरस्वापारंभः ।। १ ।। रावणेन देवर्ष्यादिविहिंसने तदसहमानेनकुबेरेण तन्निवर्तनायरावणंप्रति दूतप्रेषणम् ॥ २ ॥ कुबेरनिदेशश्रवणरुष्टेनरावणेन दूतशिरश्छेदनम् ॥ ३ ॥ अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् । निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ १ ॥ ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः । निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ॥ २ ॥ विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
- [14 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/14-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः त्रैलोक्यविजयप्रतिज्ञानपूर्वकं प्रहस्तादिसचिवैः सेनयाचसहनिर्गतेनरावणेन प्रथमंकुबेर -जयाय कैलासंप्रतिगमनम् ॥ १ ॥ कुबेरसेनाभिःसहयुध्यतारावणेन सूर्यभानुनामकयक्षवधे यक्षसेनाभी रावणभयात्पलायनम् ॥ २ ॥ ततस्तु सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यं बलोद्धतैः । महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥ १ ॥ धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना । संवृतः प्रययौ श्रीमान्क्रोधाल्लोकान्दहन्निव ॥ २ ॥ पुराणि स नदी: शैलान्वनान्युपवनानि च । अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमागमत्
- [15 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/15-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चदशः सर्गः रावणेन कुबेरप्रेषितमाणिभद्रनामकयक्षेन्द्रपराजयः ॥ १ ॥ ततःकुबेरेण रावणंप्रतिगर्हण -पूर्वकं मारीचादिविद्रावणम् ॥ २ ॥ रावणेन मायायुद्धेनकुबेरपराभवनपूर्वकं तदीयपुष्पकाप -हरणेन कैलासादवतरणम् ॥ ३ ॥ ततस्ता लक्ष्य वित्रस्तान्यक्षेन्द्रांच सहस्रशः । धनाध्यक्षो महायक्षं माणिचारमथाब्रवीत् ॥ १ ॥ रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम् । शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम् ॥ २ ॥ एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः ।
- [16 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/16-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षोडशः सर्गः कैलासादवतीर्यमध्येस्कन्दवनंगतेरावणे रुद्राज्ञयारुद्धसंचारेसतिपुष्पके तत्कारणंबहुधा तर्कयतिसति तंप्रतिनन्दिकेश्वरेण तस्यशंकर क्रीडास्थानत्वोक्त्या गमनप्रतिरोधनम् ॥ १ ॥ तत्ररावणे नन्दिकेश्वरंप्रति वानरमुखइतिसावज्ञमपहसतिसति तंप्रतिनन्दिना वानरैः पराभवसंभवकारकशापदानम् ॥ २ ॥ रावणेन विमानस्तंभनजरोषान्निजभुजानामधःप्रसारणेन कैलासचालनम् ॥ ३ ॥ हरेणपादाङ्गुष्ठेनशैलावष्टंभे अधस्सक्तबाहुनादशाननेन वर्षसहस्रं -महारावमाक्रोशनम् ॥ ४ ॥ मन्त्रिबोधनाद्रावणेन स्तुत्याप्रसादितेनरुद्रेण तस्मैरावणनामदान -पूर्वकं तदीप्सितवरप्रदानम् ॥ ५ ॥ स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः । महासेनप्रसूतिं
- [17 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/17-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तदशः सर्गः कदाचनहिमवत्सानौ तपस्यन्तींवेदवतींनामकांचनकाञ्चनप्रभांकन्यामवलोकितवता -रावणेन तांप्रति तस्यास्तपःप्रयोजनादिप्रश्नः ॥ १ ॥ तथा स्वस्य श्रीनारायणभार्याभावस्य स्वतपःप्रयोजनस्वाभिधानम् ॥ २ ॥ रावणेन स्वभार्यात्वस्वीकरणं याचितया तया तदनङ्गीकरणे रावणेन बलात्तत्केशपाशपरामर्शनम् ॥ ३ ॥ तथा स्वतपोमहिनाऽसीभूतेनस्वहस्तेन रावणकरपरामृष्टस्वकेशपाशच्छेदनपूर्वकं तंप्रति जन्मान्तरेस्वस्यतद्वधहेतूभवनप्रतिज्ञानपूर्वकमग्नौप्रवेशनम् ॥ ४ ॥ अगस्त्येनरामंप्रति तस्याएव पुनः सीतात्वेनप्रादुर्भावाभिधानम् ॥ ५ ॥ अथ राजन्महाबाहुर्विचरन्स महीतले । हिमवत्सानुमासाद्य परिचक्राम रावणः ॥ १
- [18 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/18-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे चाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टादशः सर्गः कदाचिदिन्द्रादिदेवगणमण्डितंमरुत्तराजयज्ञवाटंप्रविष्टेरावणे तद्भयादिन्द्रादिदेवैर्मयूर -वायसादिरूपपरिग्रहः ॥ १ ॥ रावणेनयुद्धायसमाहूतेमरुत्ते युद्धसंनद्धे संवर्तनाम्नापुरोधसा दीक्षितस्ययुद्धानौचित्योक्त्त्या तत्प्रतिनिवर्तनम् ॥ २ ॥ निवृत्तेतस्मिन्रावणेन जयघोषणपूर्वकं निर्गमनम् ॥ ३ ॥ ततोनिजनिजरूपधारिभिरिन्द्रादिभिः परितोषान्मयूरादीनां नानावरप्रदानम् ॥ ४ ॥ प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः । पुष्पकं तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ १ ॥ ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः । उशीरबीजमासाद्य
- [19 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/19-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः नानादेशगराजपराजयपूर्वकं क्रमेणायोध्यांगतेनरावणेनानरण्यनाम्न्नोराज्ञोयुद्धाय समाह्वानम् ॥ १ ॥ प्रहस्तप्रसुखराक्षसेन्द्रविद्रावणपूर्वकमात्मनासहयुध्यन्तमनरण्यं निजकरतला -भिघातेनमुमूर्षुतां नीयतारावणेन तंप्रतीक्ष्वाक्कवमाननपूर्वकमुपहसनम् ॥ २ ॥ तदसहिष्णुना -ऽनरण्येन तंप्रति स्ववंश्येनरामेण वधसंभवविषयकशापदानेन त्रिविष्टपगमनम् ॥ ३ ॥ अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः । नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ १ ॥ समासाद्य तु राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान् । अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥ २ ॥ निर्जिताः
- [20 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/20-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे विंशः सर्गः पृथिवीस्थपृथ्वीपतिपराजयपूर्वकंनिर्गतेनरावणेन गगनेमेघमण्डलवर्तिनोनारदस्या -वलोकनेन तंप्रति साभिवादनमागमनप्रयोजनप्रश्नः ॥ १ ॥ नारदेनाद्भुतयुद्धदर्शनस्यस्वागमन -प्रयोजनस्वोक्त्या मर्त्यानांदुर्बलतयातज्जयस्य कीर्त्यप्रयोजकत्वोक्त्त्याच यमस्यसर्वसंहर्तृत्वेन बलिष्ठवरिष्ठत्वोक्त्याच तज्जयचोदना ॥ २ ॥ तथा यमजयाय तल्लोकंप्रस्थितेरावणे अद्भुतरणदिदृक्षया स्वेनापितत्रगमनम् ॥ ३ ॥ ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः । आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिपुङ्गवम् ॥ १ ॥ आससाद घने तस्मिन्निति । तस्मिन्काले घने घनपृष्ठे स्थितं नारदमित्यर्थः ।। १ ।।
- [21 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/21-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकविंशः सर्गः यमेन स्वभवनमागतंनारदंप्रत्यभिवादनपूर्वकमागमनप्रयोजनप्रश्नः ॥ १ ॥ नारदेन तंप्रति रणायरावणागमननिवेदनेनसज्जीभवनचोदना ॥ २ ॥ अत्रान्तरेसंयमनींप्रविष्टेनरावणेन यमभटपीड्यमाननानानारकिजनविमोचनम् ॥ ३ ॥ ततोरुष्टैर्यभटैः सप्रतिरोधमायोधने रावणेन पाशुपतास्त्रप्रयोगेणयमसेना विध्वंसनपूर्वकमुच्चैर्गर्जनम् ॥ ४ ॥ एवं संचिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः । आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ १ ॥ अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् । विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ २
- [22 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/22-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः रावणकृत निजसेनासंक्षयक्षुभितेनयमेन मृत्युप्रभृतिभिःसह साटोपंरावणेनसहमहारण -प्रवर्तनम् ॥ १ ॥ मृत्युना प्रबलीभवतोरावणस्यमारणाय स्वनियोजनमर्थितेनयमेन तत्प्रतिषेधपूर्वकंरावणसंजिहीर्षया निजचण्डदण्डोद्यमने सत्वरमाविर्भूतेनब्रह्मणा तंप्रति दण्डरावणयोरुभयोरपिस्वदत्तवरतयाऽन्यतरपराभवे स्वस्यानृतवचनत्वोक्त्तया रावणेदण्डपातन -प्रतिषेधनम् ॥ २ ॥ यमे तद्वचनगौरवेणरथादिभिः सहान्तर्धानंगते रावणेन जयघोषणपूर्वकंपुष्पकारोहणेननिर्गमनम् ॥ ३ ॥ स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः । शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम् ॥ १ ॥ स हि
- [23 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/23-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोविंशस्सर्गः रावणेन मारीचप्रभृतिभिः सहरसातलेभोगवतीमेत्य वासुकिप्रमुखनागराजवशीकरण -पूर्वकं निवातकवचानांपुरमेय तैःसहमहासमरप्रवर्तनम् ।। १ ।। तन्त्राभ्यतरपराभवाभावेसत्वरमा -गतेनब्रह्मणा निवातकवचान्प्रत्युभयोःस्व वरमहिम्नाऽजय्यत्वकथनेन तेषांरावणेनसहाग्नि -साक्षिकंसख्यकरणम् ॥ २ ॥ ततोशमनगरंगतेनरावणेन कालकेयैः सहयुद्धे प्रमादाच्छूर्पणखा -भर्तुर्विद्युजिह्वस्य हननम् ॥ ३ ॥ ततोवरुणलोकंगतेनरावणेन रणसमाहूतेषुवरुणसुतेषु वरदृप्तेनतेनरणधरण्यांपातितेषु सारथिभिस्तेषांगृहप्रापणम् ॥ ४ ॥ रावणेन रणायवरुणाह्वाने तन्मन्त्रिणाप्रहसेन वरुणब्रह्मलोकेस्थितिनिवेदने रावणेन जयघोषणपूर्वकं सहमहस्तादिभि -र्लङ्कांप्रतिप्रस्थानम् ॥ ५ ॥ ततो जित्वा दशग्रीवो यमं
- [प्रक्षिप्तसर्गः उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/प्रक्षिप्तेषु-सर्गः/) - ॥ अथात्राधिकपाठश्लोकप्रारम्भः ॥ प्रक्षिप्तेषु प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ रावणेन वरुणलोकान्निवृत्य पुनरश्मनगरप्रवेशः ॥ १ ॥ तत्रमणिमयंमहाबलिभवनं -दृष्टवतारावणेन तत्पतिजिज्ञासयातत्रप्रहस्तप्रेषणम् ॥ २ ॥ तद्वारेज्वालामालामध्यवर्तिपुरुष दर्शनाद्भीतपरावृत्तेनप्रहस्तेन रावणंप्रति तन्निवेदनम् ॥ ३ ॥ स्वयमेवतद्भवनंप्रविष्टेन प्रहस्तदृष्टपुरुषदर्शनमात्रेणचकितकंपितेनरावणेन कथंचिद्धैर्यावलंबनेन पुरुषंप्रति तद्गृहपतिनामादिप्रश्नपूर्वकं तेनसहस्वस्ययुयुत्सानिवेदनम् ॥ ४ ॥ तद्भवनपतेर्महाबलित्वनिवेदन -पूर्वकतदनुज्ञयाऽन्तःप्रविष्टेनरावणेन महाबलिविलोकनम् ॥ ५ ॥ तेनस्वागमनकारणंपृष्टेन -रावणेन तंप्रति तंबद्धवताविष्णुनासहस्वस्ययुयुत्सानिवेदने बलिनातंप्रति विष्णुमहिमानुवर्णन -पूर्वकंस्वगृहद्वारस्थपुरुषस्यैव विष्णुत्वनिवेदनं ॥ ६ ॥ ततो
- [24 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/24-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः दिग्जयार्थंगतेनरावणेन तन्त्रतत्ररमणीयतरतरुणीगणस्यबलादपहरणेन पुष्पकारोपणे साध्वीभिस्ताभिस्तंप्रति नारीहेतुकवधप्राप्तिकारकशापदानम् ॥ १ ॥ ततस्ताभिः सहैवलङ्कां -प्रविष्टेरावणे शूर्पणखया तंप्रति स्वरमणमारणरूपदोषाविष्करणेन सगर्हणंरोदनम् ॥ २ ॥ रावणेनतांप्रति तन्मारणस्यप्रामादिकत्वोक्त्यापरिसान्त्वनपूर्वकं दानमानादिभिस्तत्परितोषण -प्रतिज्ञानेन तदर्थं चतुर्दशसदस्रसंख्याकराक्षसैर्दूषणेन शूर्पणखयाचसह दण्डकारण्यंप्रति खरस्यप्रेषणम् ॥ ३ ॥ निवर्तमानः संहृष्टो रावणः सुदुरात्मवान् । जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः ॥ १ ॥ दर्शनीयां हि रक्षः स कन्यां स्त्रीं वाऽथ पश्यति
- [25 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/25-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः दिग्विजयानन्तंरलङ्कामाविशतारावणेन प्रथमंनिकुंभिलाप्रवेशः ॥ १ ॥ तत्रयज्ञदीक्षित -मिन्द्रजितंप्रति यज्ञफलप्रश्नः ॥ २ ॥ याजकेनशुक्रेण तंप्रतितस्यमौनित्वोक्त्त्या यज्ञफलनिवेदनम् ॥ ३ ॥ रावणेनेन्द्रजितंप्रति शत्रुभूतेन्द्राद्याराधनस्यानौचित्योक्त्या तन्निवर्तनपूर्वकं तेनसहस्त्व -भवनमेत्य पुष्पकात्स्त्वापहृतपरतरुणीगणावतारणम् ॥ ४ ॥ तदसहिष्णुनाविभीषणेनतंप्रति निजभगिन्या: कुंभीनस्याः मधुनामकदैत्यकृतापहरणनिवेदनपूर्वकं तस्यपराङ्गनाहरणरूप -दुष्कर्मफलस्वकथनम् ॥ ५ ॥ रावणेनमधुवधपूर्वकसुरलोकजयप्रतिज्ञानेन कुंभकर्णादिभिः सहमधुपुरंप्रतिगमनं ॥ ६ ॥ तथाकुंभीनसीप्रार्थनया मधुवधान्निवृत्य तेनापिसहकैलासगमनम् ॥ ७ ॥ स तु
- [26 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/26-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडिशः सर्गः कैलासेवसता समुदितेचन्द्रे तत्रयदृच्छासमागतरंभावलोकनक्षुभितहृदाचरावणेन तत्करग्रहणेन तांप्रतिजिगमिपितदेशप्रश्नपूर्वकंभोगप्रार्थना ॥ १ ॥ तयातंप्रति स्वस्यनलकूबरा -भिलापनिवेदनेन स्नुषात्वोक्त्त्या स्वमोचनयाचने तेनबलात्तदुपभोगः ॥ २ ॥ तेनभुक्तमुक्तयारंभया नलकूबरमेत्य तस्मिन्रावणदुश्चेष्टितनिवेदनम् ॥ ३ ॥ तेनकोपात्तंप्रति अकामकामिनीभोगे सप्तधामूर्धस्फुटनविषयकशापदानम् ॥ ४ ॥ तच्छ्रवणेनरावणेनाकाम -कामिनीभोगानभिरोचनं तदपहृतपतिव्रताभिर्हर्षाधिगमश्च ॥ ५ ॥ स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् । अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥
- [27 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/27-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः रावणेन कैलासात्सुमालिप्रभृतिभिः सह स्वर्गलोकमेत्येन्द्रादिभिः सहमहासमरप्रवर्तनम् ॥ १ ॥ सुमालिनासुरसेनावमर्दने सावित्रनाम्नावसुना तेनसहयुद्ध्वा गदयातस्यहननम् ॥ २ ॥ कैलासं लङ्घयित्वाऽथ दशग्रीवः स रावणः । आससाद महातेजा इन्द्रलोकं निशाचरः ॥ १ ॥ तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः । देवलोकं ययौ शब्दो मथ्यमानार्णवोपमः ॥ २ ॥ श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रश्चलित आसनात् । अब्रवीत्तत्र तान्देवान्त्सर्वानेव समागतान् ॥
- [28 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/28-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः इन्द्रजिद्बाणाभिघातनिर्विण्णेजयन्ते तन्मातामहेनपुलोम्ना तस्यरणाङ्गणादपवाहन -पूर्वकं तेनसहसागरप्रवेशः ॥ १ पुत्रादर्शनरुष्टेनेन्द्रेण रणायेन्द्रजितंप्रत्यभियाने रावणेनेन्द्रजित्प्रति -निवर्तनेन स्वयमेवेन्द्रप्रत्यभियानम् ॥ २ ॥ सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् । स्वसैन्यं विद्रुतं चापि लक्षयित्वाऽर्दितं सुरैः ॥ १ ॥ ततः स बलवान्क्रुद्ध रावणस्य सुतस्तदा । निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यवस्थितः ॥ २ ॥ सुरथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः । अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव
- [29 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/29-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनत्रिंशःसर्गः ससैन्येनेन्द्रेण रावणेसमाक्रान्ते इन्द्रजिताकोपादिन्द्रेणसहयोधनम् ॥ १ ॥ तथा माययेन्द्रस्यबन्धनेन स्वसेनामध्यप्रापणम् ॥ २ ॥ रावणेनेन्द्रजितंप्रति इन्द्रस्यरथारोपणेनलङ्का -प्रापणचोदनपूर्वकं पश्चाल्लकांप्रतिगमनम् ॥ ३ ॥ ततस्तमसि संजाते सर्वे ते देवराक्षसाः । अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ १ ॥ ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद्बलम् । दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ २ ॥ तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे
- [30 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/30-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिंशः सर्गः इन्द्रजिद्बद्धेन्द्रमोचनायदेवगणप्रार्थितेनब्रह्मणा तैस्सहलङ्कामेत्य रावणंप्रतीन्द्रमोचन -चोदना ॥ १ ॥ तथेन्द्रजिते तदीप्सितावध्यस्ववरदानपूर्वकं तस्मादिन्द्रमोचनम् ॥ २ ॥ तथा बन्धनलज्जितमिन्द्रंप्रति तत्कृताहल्याधर्षणादिस्स्मारणपूर्वकं तस्यबन्धनहेतुत्वनिवेदनम् ॥ ३ ॥ इन्द्रेण ब्रह्मचोदनयायजनेन पुनरिन्द्रासनारोहणम् ॥ ४ ॥ एवमगस्त्येन रामंप्रतीन्द्रजित्पराक्रमा -दिकथनम् ॥ ५ ॥ जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै । [ प्रजापतिं सुराः सर्वे गताः परमदुःखिताः ॥ १ ॥ भगवन्पुरुहूतोऽयं निगृहीतोऽभवद्वरात्
- [31 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/31-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः अगस्त्यमुखाद्बहुशोरावणविजयश्राविणारामेण तंप्रति रावणजेतृसत्वसंदेहेनप्रश्ने तंप्रत्य -गस्त्येन रावणपराजयकथनोपक्रमः ॥ १ ॥ कार्तवीर्यार्जुनजिगीषयामाहिष्मतींगतेनरावणेन तदमात्याम्प्रति राज्ञिरणायनिजाह्वाननिवेदनचोदना ॥ २ ॥ तैर्नगरेऽर्जुनासांनिध्यंबोधितेनरावणेन नर्मदामेत्य तत्रस्त्रानाह्निककरणपूर्वकं तत्पुलिनेसचिवानीतकुसुमादिसाधनैः शिवलिङ्गार्चनो -पक्रमः ॥ ३ ॥ ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि । उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ १ ॥ भगवन्राक्षसः क्रूरो यदाप्रभृति मेदिनीम् । पर्यटत्किं तदा लोका: शून्या आसन्द्विजोत्तम ॥ २
- [32 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/32-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः नर्मदायांरावणोपवेशदेशतोऽर्वाग्देशेस्त्रीभिःसहजलक्रीडांकुर्वताऽर्जुनेन निजभुजसहस्त्रे -णनर्मदाप्रवाहेनिरुद्धे प्रतिस्त्रोतसातत्प्रवाहेण रावणार्जितपूजासाधनपुष्पाद्यपहरणम् ।। १ ।। प्रवाहप्रातिलोम्यपरिज्ञानायस्वप्रेषिताभ्यांशुकसारणाभ्यां तत्कारणंनिवेदितेनरावणेनार्जुनमेत्य रणायसमाह्वानम् ॥ २ ॥ अर्जुनेन रणेनिजगदाप्रहारेणविह्वलस्यरावणस्य बलाद्बन्धनेन निजनगरप्रापणम् ॥ ३ ॥ नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः । पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ॥ १ ॥ अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः । क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ॥ २ ॥ तासां मध्यगतो राजा रराज
- [33 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/33-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः दैवतमुखादर्जुनकृतरावणबन्धनश्राविणापुलस्त्येन माहिष्मतीमेत्यार्जुनाद्रावणमोचनम् ॥ १ ॥ रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसन्निभम् । ततः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ॥ १ ॥ ततः पुत्रकृतस्त्रेहात्कम्प्यमानो महाधृतिः । माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महामुनिः ॥ २ ॥ कम्प्यमानः अनुकम्पायुक्ततया संपद्यमानः । यद्वा पौत्रस्नेहात्कम्पित इत्यर्थ: । महाघृतेरपि कम्पितं हृदयमित्यर्थः ॥ २ ॥ स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः । पुरीं माहिष्मती प्राप्तो
- [34 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/34-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः वालिजिगीषयाकिष्किन्धामेत्यरावणेन रणायवालिसमाह्वानम् ॥ १ ॥ तारेण वालिनो -दक्षिणसागरंनिवेदितेनतेन पुष्पकारोहणेनवेगाद्दक्षिणसमुद्रगमनम् ॥ २ ॥ वालिना स्वजिघृक्षया -समीपोपसर्पिणोरावणस्य स्वकक्षनिक्षेपेण पश्चिमादिसागरत्रयप्रापणेन तत्रतत्रसंध्योपासन -पूर्वकंकिष्किन्धोपवनमेत्य तत्रकक्षाद्रावणोत्सर्जनम् ॥ ३ ॥ वालिबलविज्ञानविस्मितेनरावणेन तत्प्रशंसनपूर्वकं तेनसहाग्निसाक्षिकंसख्यकरणम् ॥ ४ ॥ अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः । चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः ॥ १ ॥ राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम् ।
- [35 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/35-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः रामेणागस्त्यंप्रति हनुमत्प्रशंसनपूर्वकं तस्यवाल्यपेक्षयाऽधिकवलत्वोत्या तेनसुग्रीव -प्रीत्यैवाल्यमारणे कारणप्रश्नः ॥ १ ॥ अगस्त्येन तदुपोद्धाततयारामंप्रति हनुमदुत्पत्यादिकथनो -पक्रमः ॥ २ ॥ भगवतावायुदेवेन सुमेरुगिरिचारिणः केसरिनाम्नोवानरराजस्यजायाया -मञ्जानायां हनुमतः समुत्पादनम् ।। ३ ।। जातमात्रेणहनुमता निजजनन्यांफलानयनायगतायां क्षुत्पीडासहिष्णुतयाउद्यद्दिवाकरेफलत्वबुद्ध्या तज्जिहीर्पयाजवाद्गगने समुत्पतनम् ॥ ४ ॥ तदन्तरेसूर्यग्रहणायतत्समीपोपसर्पिणाराहुणा स्वजिघृयायास्वाभिमुख्येनाधावतिसतिहनुमति इन्द्रंप्रति स्वरक्षणप्रार्थना ॥ ५ ॥ तदेन्द्रकरोत्सृष्टवज्राभिघातभग्नहनौहनुमति गिरौपततिसति क्रुद्धेनवायुना सकलप्राणिश्वासनिरोधनपूर्वकं हनुमदानयनेनगुहाप्रवेशः ॥ ६ ॥ तदादेवगन्धर्वादिप्रार्थितेनब्रह्मणा
- [36 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/36-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः ब्रह्मणा वायुसान्त्वनपूर्वकंनिजकरपरामर्शनेनहनुमदुज्जीवने तुष्टेनवायुना यथापुरंसर्व प्राणिसंचरणम् ॥ १ ॥ ब्रह्मणा रुद्रेन्द्रादिभिर्हनुमतेवरदापनपूर्वकं स्वयमपितस्मैवरदानेन स्वलोकगमनम् ॥ २ ॥ वरदृप्तेनहनुमतापीडितैर्महर्षिभिस्तंप्रति केनापिनिजबलस्मारणावधि दीर्घकालं स्वबलापरिज्ञानप्रकारकशापडानम् ॥ ३ ॥ एवमगस्त्येन रामंप्रति हनुमतऋषिशापमूलकस्वबलाज्ञानस्य वाल्यमारणकारणस्वोक्तिपूर्वकं श्रीरामाभ्यनुज्ञानेन -मुनिगणैःसह स्वाश्रमगमनम् ॥ ४ ॥ ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दित: । शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः ॥ १ ॥ चलत्कुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः । पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोपस्थाय
- [37 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/37-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः श्रीरामेणागस्त्यादिनिर्गमानन्तरंसुखेनतद्रात्रियापनपूर्वकंप्रभातेभरतादिभिः सहपौरप्रधा -नाधिष्ठितसभाप्रवेशः ॥ १ ॥ अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि । व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी ॥ १ ।। तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः । वन्दिनः समुपातिष्ठन्सौम्या नृपतिवेश्मनि ॥ २ ॥ ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः । तुष्टुवुर्नृपतिं वीरं यथावत्संप्रहर्षिणः ।। ३ ॥ ऋषिगणास्त्वभिषेककाले संप्राप्ताः कथितकथा: विसृष्टाश्च
- [प्रक्षिप्तसर्गः उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/प्रक्षिप्तसर्गः-उत्तरका/) - ॥ अथाधिकपाठलोकप्रारम्भः ॥ प्रक्षिप्तेषु प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ रामंप्रत्यगस्त्येन मेरुटङ्गनिवासिनोब्रह्मणोनेत्रांबुजातादृक्षरजोनामकवानरवराद्वालि -सुग्रीवजननप्रकारनिरूपणम् ॥ १ ॥ एतच्छ्रुत्वा तु निखिलं राघवोऽगस्त्यमब्रवीत् । य एषर्क्षरजा नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ॥ १ ॥ जननी का च भगवन्न त्वया परिकीर्तिता । वालिसुग्रीवयोर्ब्रह्मन्माता मे नामतः कुतः । एतद्बह्मन्समाचक्ष्व कौतूहलमिदं हि नः ॥ २ ॥ स प्रोक्तो राघवेणैवमगस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३ ॥ शृणु
- [38 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/38-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः रामेण स्वाभिषेकावलोकनकुतुकसमागतनानादेशाधिपानां तत्तन्नगरंप्रतिप्रेषणम् ॥ १ ॥ एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः । प्रशासत्सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च ॥ १ ॥ ततः कतिपयाहस्सु वैदेहं मिथिलाधिपम् । राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २ ॥ अथ सामन्तराजविसर्जनं-एवमित्यादि ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण । सर्वोपास्यमान इत्यर्थः । प्रशासदिति शत्रन्तं पदं ॥ १-२ ॥ भवान्हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम्
- [39 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/39-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः रामाभ्यनुज्ञानेनस्वस्वनगरगतैस्तैस्तैराजभिः स्वस्वानुगतभरतलक्ष्मण शत्रुघ्नद्वारा श्रीरामाय नानारत्नादिरूपोपायनप्रत्यर्पणम् ॥ १ ॥ रामेण सुग्रीवविभीषणदिभ्यस्तद्रत्नदानम् ॥ २ ॥ रामेण सादरोपचारलालितैः सुग्रीवविभीषणादिभिरयोध्यायामेकं वत्सरं सुखनिवासः ॥ ३ ॥ ते प्रयाता महात्मानः पार्थिवास्ते ग्रहृष्टवत् । गजवाजिसहस्रौघैः कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ १ ॥ प्रहृष्टवत् प्रहृष्टाः सन्तः ॥ १ ।। अक्षौहिण्यो हि तत्रासन्राघवार्थे समुद्यताः । भरतस्याज्ञयाऽनेकाः प्रहृष्टा बलवाहनाः ॥
- [40 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/40-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः रामेण सबहुमानपरिष्वङ्गं सुग्रीवविभीषणादीनां स्वस्वावासंप्रति प्रेषणम् ॥ १ ॥ तथा हनुमत्कण्ठे स्वकण्ठस्थमुक्ताहारार्पणपूर्वकं वरदानेनेष्टदेशं प्रतिप्रेषणम् ॥ २ ॥ तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् । राघवस्तु महातेजा: सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥ तेषामिति भावलक्षणे षष्ठी । तेषु वसत्स्विति यावत् ॥ १ ॥ गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः । पालयस्व सहामात्यो राज्यं निहतकण्टकम् ।।
- [41 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/41-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः रामेण कुबेरंप्रतिप्रेषितेनपुष्पकविमानेन पुनरयोध्यामेत्यान्तरिक्षावस्थानेनाशरीरवाण्या स्वस्यतत्सेवनायकुबेरचोदनानिवेदनपूर्वकं स्वपरिग्रहप्रार्थना ॥ १ ॥ रामेण पुष्पकस्य सबहुमानं -कार्यकालेसंविधानविधानेनेष्टदेशंप्रतिप्रेषणम् ॥ २ ॥ विसृज्य च महाबाहुर्ऋक्षवानरराक्षसान् । भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखं सुखी ॥ १ ॥ प्रमुमोद सुखं सुखी । स्वतः सुखी रामः आश्रितदुः स्वनिवृत्त्या सुखं प्रमुमोद । अविच्छिन्नप्रमोदमगमदित्यर्थः । अत्र प्रमुमोदेति दकारो गायत्र्यक्षरं ॥ १ ॥
- [42 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/42-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशःसर्गः कदाचनसीतयासहक्रीडावनंगर्तनरामेण तांप्रति गर्भिणीत्वादीप्सितदौर्ह्रदनिवेदनचोदने तयातंप्रति पुनरेकवारंगङ्गातीरवर्तिमुन्याश्रमदिदृक्षानिवेदने रामेण तांप्रति तत्करणप्रतिज्ञानम् ।। १ ॥ स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् । प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ॥ १ ॥ अशोकवनिकां अन्तःपुरगतं लीलोद्यानं ॥ १ ॥ चन्दनागरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि । देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ॥ २ ॥ चम्पकाशोकपुन्नागमधूकपनसासनैः । शोभितां पारिजातैश्च विधूमज्वलनप्रभैः ॥ ३ ॥ लोध्रनीपार्जुनैर्नागैः सप्तपर्णातिमुक्तकैः ।
- [43 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/43-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशःसर्गः कदाचनरामेण सभायां कथाप्रसङ्गेनचारंप्रति पौरेषुस्वविषयकशुभाशुभवार्तानिवेदन चोदने भीतभीतेनतेन रावणापहृतसीतापुनरानयनप्रकारकपौरजनकुत्सननिवेदनम् ॥ १ ॥ तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः । कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ॥ १ ॥ विजयो मधुमत्तश्च काश्यपः पिङ्गलः कुटः । सुराजः कालियो भद्रो दन्तवक्त्रः सुमागधः ॥ २ ॥ एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः । कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ॥ ३ ॥ ततः कथायां
- [44 Sarga उत्तरकाण्डः  ](https://srivaishnavan.com/44-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः रामेण सभायां सर्वजनविसर्जनपूर्वकं भ्रातृषुपौरापवादनिवेदनेच्छया दूतंप्रति तदानयनचोदना ॥ १ ॥ दूताहूतैर्लक्ष्मणादिभिः सत्वरंरामसमीपमेत्य तन्मुखवैवर्ण्यनिर्वर्णनेन -विषण्णतया समणाममुपवेशनम् ॥ २ ॥ विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः । समीपे द्वास्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥ शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । भरतं च महाभागं शत्रुघ्नमपराजितम् ॥ २ ॥ रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वास्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
- [45 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/45-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः रामेण भ्रातृषुसीताविषयकलोकापवादनिवेदनेनलक्ष्मणप्रति स्वंप्रतिसीतायाः स्वस्यमुन्याश्रमनयनप्रार्थनानिवेदनपूर्वकं परेद्युः प्रभातेगङ्गातीरस्थवाल्मीक्याश्रमसमीपे सीताविसर्जनचोदना ॥ १ ॥ तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् । उवाच वाक्यं काकुत्स्यो मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥ सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा । पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ॥ २ ॥ मा कुरुध्वं मनोन्यथा । मदभिप्रायाननुकूलं मा कुरुध्वमित्यर्थः । तमेवाभिप्रायमा
- [46 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/46-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः लक्ष्मणेन सीतांप्रति वननयनायरामेतत्प्रार्थनास्मारणेन वनगमनायसज्जीभवनचोदना ।। १ ।। सीतया हर्षान्मुनिपत्नीभ्योदित्सया नानावसनाभरणाद्यादानेनसुमन्त्रानीतरथारोहणम् ॥ २ ॥ लक्ष्मणेन सीतासुमन्त्राभ्यांसहगङ्गातीरमेत्य नाविकान्प्रतिनौकानयनचोदना ॥ ३ ॥ ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । सुमन्त्रमब्रवीद्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥ सारथे तुरगाञ्शीघ्रं योजयस्व रथोत्तमे । स्वास्तीर्णं राजभवनात्सीतायाश्चासनं कुरु ॥ २ ॥ स्वास्तीर्णमिति । सीतायाश्च शुभमासनं राजभवनादानीय स्वास्तीर्णं रथं
- [47 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/47-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः लक्ष्मणेन सीतायानौकारोपणेन गङ्गोत्तरतीरस्थवाल्मीक्याश्रमसमीपप्रापणेन तस्यांसशोकंरामनियोगनिवेदनम् ॥ १ ॥ अथ नावं सुविस्तीर्णां नैपादीं राघवानुजः । आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥ १ ॥ निषादस्य गुहस्येयं नैषादी तां । समायुक्तां सज्जीकृतां ॥ १ ॥ सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः । उवाच शोकसंतप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥ २ ॥ स्थीयतामिति । गङ्गातीर एवेति शेषः
- [48 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/48-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः लक्ष्मणमुखाद्राम नियोगश्रवणमात्रेणपतितमूर्च्छितयासीतया क्रमेणसंज्ञाधिगमेन लक्ष्मणंप्रति रामायसप्रणामं स्वसंदेशनिवेदनचोदना ॥ १ ॥ लक्ष्मणे सप्रणामसान्त्वनं सीतात्यागपूर्वकंनौकारोहणेन गङ्गोत्तरतीरमेत्य रथारोहणेनदृष्टिपथमतिकान्ते सीतयाशोका -दुच्चैरोदनम् ॥ २ ॥ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा । परं विषादमागम्य वैदेही निपपात है ॥ १ ॥ सा मुहूर्तमिवासंज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥ २ ॥ बाष्पव्याकुलितेक्षणेत्यनेन पुनः संज्ञाप्राप्तिः सूचिता
- [49 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/49-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः मुनिकुमारकै: सीतारोदनादिकंनिवेदितेनवाल्मीकिना सत्वरंसीतासमीपमेत्य ससान्त्वनमर्थ्यादिनासंपूजन पूर्वकं तस्याः स्वाश्रमप्रापणेन तापसी:प्रति तत्परिरक्षणचोदना ॥ सीतां रुदन्तीं दृष्ट्वा तां तत्र वै मुनिदारकाः । प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ॥ १ ॥ अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये । सर्वं निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ॥ २ ॥ अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः । पत्नी श्रीरिव संमोहाद्विरौति विकृतानना ॥ ३ ॥ भगवन्साधु पश्यं
- [50 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/50-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः सीताविसर्जनविषादेनरामंप्रतिशोचन्तंसौमित्रिंप्रति सुमन्त्रेण रामस्य सीताया भ्रातॄणांचविप्रयोगस्यावश्यंभावित्वस्य दशरथंप्रतिदुर्वाससा पूर्वमेवोक्तत्वनिवेदनेन परिसांत्वने लक्ष्मणेनतंप्रति विस्तरेणदुर्वासोवचनानुवदनचोदना ॥ १ ॥ दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे संप्रवेशिताम् । संतापमगद्धोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ १ ॥ अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् । सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ॥ २ ॥ ततो दुःखतरं किंतु राघवस्य भविष्यति । पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥
- [51 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/51-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकपञ्चाशःसर्गः चातुर्मास्यनियमनिर्वर्तनायवसिष्ठाश्रमवासिनिसतिदुर्वाससि दशरथेनतंप्रति रामादि -संबन्धिभविष्यद्वृत्तान्तनिवेदनप्रार्थने तेनसंप्रति रामस्यभृगुशापेनसीता वियोगस्यावश्यंभावि -त्वकथननिवेदनेन सुमन्त्रेणसौमित्रिसमाश्वासनम् ॥ १ ॥ तथा संचोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना । तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥ पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः । वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये वार्षिक्यं समुवास ह ॥ २ ॥ तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः । पुरोहितं महात्मानं दिदृक्षुरगमत्स्वयम् ।।
- [52 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/52-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः सुमन्त्रेणसहकेशिन्यांरात्रियापनेन प्रभातेअयोध्यामागतेनलक्ष्मणेन श्रीरामे सप्रणामं -वाल्मीक्याश्रमेसीता विसर्जन निवेदनपूर्वकं रामसमाश्वासनम् ॥ १ ॥ तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः । प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥ १ ॥ ततोर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः । अयोध्यां रत्नसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥ २ ॥ सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः । रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥ ३
- [53 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/53-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिपञ्चाशःसर्गः सीताशोकेनदिनचतुष्टयंराज्यकार्याकरणेनदूयतारामेण लक्ष्मणंप्रति राज्यकार्याविमन -स्यानर्थहेतुत्वेदृष्टान्ततया नृगोपाख्याननिवेदनपूर्वकं कार्यार्थिनांप्रतीक्षणचोदना ॥ १ ॥ लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं निशम्य परमाद्भुतम् । सुप्रीतश्चाभवद्रामो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥ दुर्लभस्त्वीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः । यादृशस्त्वं महाबुद्धे मम सौम्य मनोनुगः ॥ २ ॥ यच्च मे हृदयं किंचिद्वर्तते शुभलक्षण । तन्निशामय च श्रुत्वा कुरुष्व वचनं मम ॥ ३ ॥ चत्वारो दिवसाः
- [54 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/54-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुष्पञ्चाशःसर्गः नृगेणराज्ञा स्वस्यकृकलासत्वप्रापक ब्राह्मणशापप्राह्यनन्तरं स्वपुत्रस्थराज्येऽभिषेचन -पूर्वकं शिल्पिभिर्हिमवर्षातपनिवार कगर्तत्रयनिर्मापणेन तत्रप्रवेशनम् ॥ १ ॥ रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित् । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम् ॥ १ ॥ रामस्येत्यादि ॥ १ ॥ अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः । महान्नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः ॥ २ ॥ श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरुषर्षभ । किमुवाच नृगो राजा द्विजौ
- [55 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/55-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः रामेणलक्ष्मणंप्रति महदपराधस्यानर्थहेतुत्वेउदाहरणतया कथान्तरोदाहरणारंभः ।। १ ।। निमिनाम्नाइक्ष्वाकुवंश्येनराज्ञा स्वयाजनायस्वप्रार्थितेनवसिष्ठेन इन्द्रेणस्वस्यपूर्ववरणोक्त्याप -श्चाद्याजनोक्तौविलंबासहनेन गौतमवरणेनयागनिर्वर्तनम् ॥ २ ॥ पश्चादागतेनवासष्टेन निद्रापरवशतयास्वानभियायिनंनिर्मिंप्रतिविदेहत्वशापदानम् ॥ ३ ॥ निमिनावसिष्ठंप्रति स्वतः शापदानस्यानौचित्योक्त्या तस्यापिविदेहत्वशापदानम् ॥ ४ ॥ एष ते नृगशापस्य विस्तरोभिहितो मया । यद्यस्ति श्रवणे श्रद्धा शृणुष्वेहापरां कथाम् ॥ १ ॥ इह राजापराधविषये ॥ १ ॥ एवमुक्तस्तु रामेण सौमित्रिः
- [56 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/56-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशःसर्गः लक्ष्मणेनरामंप्रति विदेहयोर्निमिवसिष्ठयोः पुनर्देहयोगप्रकारमश्नः ॥ १ ॥ रामेण -तत्कथनारंभः ॥ २ ॥ वसिष्ठेनपुनर्देहयोगाय ब्रह्माणंप्रतिप्रार्थने तेनतंप्रति मित्रावरुणरेतः प्रवेशचोदना ।। ३ ।। वसिष्ठेन ब्रह्मवचनेनवरुणालयगमनम् ॥ ४ ॥ अत्रान्तरे मित्रंप्रतिगच्छन्त्या -उर्वश्या स्वभोगाभिलापिणंवरुणंप्रति स्वस्यतस्मिन्भावनिवेदनेन देहस्यमैत्रीयत्वोक्तौ वरुणेनतदवलोकनेनस्कन्नस्य स्वतेजसः कुंभेस्थापनम् ॥ ५ ॥ अनन्तरंमित्रेण स्वसमीपमागता -मुर्वशींप्रति वरुणाभिलापदोषाविष्करणेन मानुषस्यपुरूरवसोभार्याभवनशापदानम् ॥ ६ ॥ रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
- [57 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/57-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशःसर्गः कुंभस्थमित्रावरुणतेजोभ्यां वसिष्ठोत्पत्तिः ॥ १ ॥ सुरैर्निमिराजस्य तत्प्रार्थनयासर्वप्राणि -नेत्रेपुनिवासकल्पनपूर्वकं केवलतद्देहमथनान्मिथिलराजोत्पादनम् ॥ २ ॥ तां श्रुत्वा दिव्यसंकाशां कथामद्भुतदर्शनाम् । लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥ दिव्यसंकाशां दिव्यरूपां ॥ १ ॥ निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ । पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसंमतौ ॥ २ ॥ निक्षिप्तदेहौ । पुनर्देहेनेति । कुम्भे वरुणतेजोविसर्जनमुक्तं तावता प्रकृष्टदेहसिद्धिप्रश्नो
- [58 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/58-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टपञ्चाशःसर्गः निमिराजस्यवसिष्ठेऽक्षमया शापदानकथनप्रसङ्गाद्ययातिक्षमाप्रशंसनाय तत्कथा -कथनारंभः ॥ १ ॥ ययातिनाम्नोराज्ञः कनिष्टभार्यायांशर्मिष्ठायांविशेषानुरागेण रुष्टयाज्येष्ठया स्वपितरंशुकंप्रति सक्रोधंययातिनिग्रहप्रार्थने शुक्रेणपुत्रीप्रीयै ययातिंप्रतिवृद्धभावसंभव -शापदानम् ॥ २ ॥ एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा । प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १ ॥ महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् । निवृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेः सह ॥ २ ॥ पुण्यश्रवणत्वेन महदद्भुतं । आश्चर्यादण्याश्चर्यमित्यर्थः । निमेः
- [59 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/59-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे चाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः शुक्राशापाज्जरांप्राप्तेनययातिना शुक्रानुग्रहबलेनैवशर्मिष्ठापुत्रेपूरौनिजजरासंक्रमणपूर्वकं तदीययौवनस्वीकारेण चिरकालंभोगानुभवः ॥ १ ॥ ततस्तृप्तेनययातिना पूरुतोनिजजरास्वीकार -पूर्वकं तस्मिंस्तदीययौवनप्रत्यर्पणेन परितोपात्तस्यराज्येऽभि षेचनेनवनगमनम् ॥ २ ॥ श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदार्तो नहुषात्मजः । जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥ यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् । जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः ॥ २ ॥ न तावत्कृतकृत्योऽस्मि विषयेषु नरर्षभ
- [प्रक्षिप्तसर्गः उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/प्रक्षिप्तसर्गः-उत्तरक/) - ॥ अथाधिकपाठसर्गप्रारम्भः ॥ प्रक्षिप्तेषु प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ वसिष्ठादिभिर्मन्त्रिश्रेष्ठैश्चसह प्रभातेसभांप्रविष्टेनरामेण लक्ष्मणंप्रति कार्यार्थिसमाह्वान -चोदना ॥ १ ॥ लक्ष्मणेन द्वारदेशवर्तिनः कार्यार्थिनः रामानुमत्याऽन्तः प्रवेशनम् ॥ २ ॥ ततः प्रभाते विमले कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । धर्मासनगतो राजा रामो राजीवलोचनः ॥ १ ॥ राजधर्मानवेक्षन्वै ब्राह्मणैर्नैगमैः सह । पुरोधसा वसिष्ठेन ऋषिणा कश्यपेन च ॥ २ ॥ मन्त्रिभिर्व्यवहारज्ञैस्तथाऽन्यैर्धर्मपारगैः । नीतिज्ञैरथ सभ्यैश्च
- [60 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/60-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्टितमः सर्गः कदाचन भद्रासनमलंकुर्वाणेरामभद्रे सुमन्त्रेणतंप्रति च्यवनमुखमुनिगणस्य तद्दिदृक्षयाद्वारदेशावस्थाननिवेदनम् ॥ १ ॥ रामेण स्वचोदनयासुमन्त्रप्रवेशितानांमुनीनां -सत्कारपूर्वकं तान्प्रति तत्कार्यकरणप्रतिज्ञानपूर्वकं कार्यप्रश्नः ॥ २ ॥ मुनिभिस्तप्रतिज्ञामात्रा -न्निजकार्यनिष्पत्तिनिर्धारणेन हर्षाद्रामप्रशंसनम् ॥ ३ ॥ तयोः संवदतोरेवं रामलक्ष्मणयोस्तदा । वासन्तिकी निशा प्राप्ता न शीता न च घर्मदा ॥ १ ॥ ततः प्रभाते विमले कृतपौर्वाह्णिकक्रियः । अभिचक्राम काकुत्स्थो दर्शनं पौरकार्यवित् ॥ २
- [61 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/61-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकषष्टितमःसर्गः च्यवनेन रामंप्रति स्वकार्यनिवेदनोपक्रमः ॥ १ ॥ मधुनामकेनासुरवरेण तपस्तोपिता -न्महादेवाच्छूलदानपूर्वकं यावच्छूलधारणं सपुत्रस्यस्वस्यावध्यत्ववरसंपादनम् ॥ २ ॥ लवणनाम्नोनिजतनयस्यदौश्शील्यनिर्विण्णेनमधुना लवणेशूलार्पणपूर्वकं वरुणालयप्रवेशः ॥ ३ ॥ शूललाभदृप्तेनलवणेन रावणेनेवत्रैलोक्यपीडनारंभः ॥ ४ ॥ एवंच्यवनेन रामंप्रतिलवणासुरदौश्शील्यनिवेदनपूर्वकं तस्माल्लोकरक्षणप्रार्थना ॥ ५ ॥ एवं ब्रुवद्भिर्ऋषिभिः काकुत्स्थो वाक्यमब्रवीत् । किं कार्यं ब्रूत मुनयो भयं तावदपैतु वः ॥ १ ॥ तथा ब्रुवति काकुत्स्थे भार्गवो
- [62 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/62-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः च्यवनादिभिलवणासुरदुर्वृत्तंनिवेदितेनरामेण लवणमारणेनियोज्यविचारणे तंत्रति भरतेन निजनियोजनप्रार्थना ॥ १ ॥ शत्रुघ्नेन हेतूक्तिपूर्वकंस्वनियोजनयाचने रामेण तदङ्गीकारेणलवणमारणनिर्धारणेन शत्रुघ्नंप्रति लवणराज्येऽभिषेकस्वीकारचोदना ॥ २ ॥ तथोक्ते तानृषीन्राम: प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । किमाहार: किमाचारो लवणः क्व च वर्तते ॥ १ ॥ अथ शत्रुघ्नस्य लवणासुरवधार्थं प्रेषणं-तथेत्यादि ॥ १ ॥ राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते । ततो निवेदयामासुर्लवणो
- [63 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/63-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ज्येष्ठेसत्यपि स्वाज्ञायाअनुलंङ्घयतया कथंचिदभिषेकमङ्गीकृतवतः शत्रुघ्नस्य रामेण लवणराज्येऽभिषेचनम् ॥ १ ॥ तथा शत्रुघंप्रति निजशरप्रभावप्रशंसनेन तद्दानपूर्वकं लवणमारणोपायोपदेशः ॥ २ ॥ एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत् । शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १ ॥ अथ रामेण स्वसन्निधावेव मधुराज्ये शत्रुघ्नमभिषिच्य लवणवधोपायोपदेशपूर्वकं तद्वधार्थं दिव्यास्त्रप्रदानं - एवमित्यादि ॥ १ ॥ अधर्मं विद्म काकुत्स्थ ह्यस्मिन्नर्थे नरेश्वर
- [64 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/64-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुष्षष्टितमःसर्गः शत्रुघ्नेन रामाज्ञयामहर्षिपुरस्कारेण सेनाप्रस्थापनपूर्वकं पश्चान्मासानन्तरं लवणविजयाय -प्रस्थानम् ॥ १ ॥ एवमुक्त्वा च काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः । पुनरेवापरं वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ॥ १ ॥ इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ । रथानां द्वे सहस्रे च गजानां शतमुत्तमम् ॥ २ ॥ अथ शत्रुघ्नप्रस्थापनं - एवमित्यादि ॥ १-२ ॥ अन्तरा पण्यवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः । अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं
- [65 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/65-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः मार्गवशाद्वालमीक्याश्रमंगतेनशत्रुघ्नेन तंप्रतिसप्रणामं तत्रत्ययाज्ञियचिह्नदर्शनेन तत्कर्तृप्रश्नः ॥ १ ॥ तेन तंप्रति कल्माषपादनामकसौदासवृत्तकथनपूर्वकं तत्प्रदेशस्य तद्यज्ञभूमित्वोक्तिः ॥ २ ॥ शत्रुञ्जेन वाल्मीक्यनुज्ञया पर्णशालाप्रवेशः ॥ ३ ॥ प्रस्थाप्य तु बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि । एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा ॥ १ ॥ द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः । वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ॥ २ ॥ सोभिवाद्य महात्मानं
- [66 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/66-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्षष्टितमःसर्गः शत्रुघ्नस्यपर्णशालाप्रवेशरात्रौ सीतया कुमारद्वयप्रसवः ॥ १ ॥ वाल्मीकिनासीतासुतयो -र्जातकर्मकरणपूर्वकं क्रमेण कुशलवाविति नामकरणंच ॥ २ ॥ शत्रुघ्नेन सीतायाअपत्योत्पत्ति -श्रवणहर्षेण रात्रियापनपूर्वकं प्रभातेवाल्मीकेरभ्यनुज्ञया निर्गमः ॥ ३ ॥ तथा यमुनातीरमेय तत्रऋषिगणैः सह तेभ्यः कथाश्रवणेन सुखनिवासः ॥ ४ ॥ यामेव रात्रिं शत्रुघ्नः पर्णशालामुपाविशत् । तामेव रात्रिं सीताऽपि प्रमुता दारकद्वयम् ॥ १ ॥ ततोऽर्धरात्र समये बालका मुनिदारकाः
- [67 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/67-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तषष्टितमःसर्गः शत्रुघ्नेन च्यवनंप्रति लवणतच्छूलशंक्तिप्रश्नः इन्द्रेण निजार्धासनाकाङ्क्षिणं -मांधातारंप्रति भुविलवणासुराजेतृतया तदनर्हत्वोक्ता तेनलवणासुरमेत्य युद्धप्रवर्तनम् ॥ २ ॥ लवण निसृष्टेनशूलेन ससैन्यमांधातृभस्मीकरणपूर्वकं पुनर्लवणकरं प्रत्यागमनम् ।। ३ ।। च्यवनेनैवंशूलशक्तिवर्णनपूर्वकं शत्रुघ्नंप्रति शुलशुन्यतासमये तेनसह युद्धविधानम् ॥ ४ ॥ अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम् । पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य यथा बलम् ॥ १ ॥ प्रवृत्तायां आगतायामित्यर्थः । पप्रच्छ शूलवृत्तान्तमिति शेषः
- [68 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/68-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टषष्टितमःसर्गः लवणासुरे आहारसंपादनायनगराद्बहिर्गतेसति शत्रुघ्नेन धनुष्पाणिनासता नगरद्वार्यवस्थानम् ।। १ ।। आहारादानेन पुनरागतंलवणंमति युद्धायाह्वानम् ।। २ ।। लवणेनायुधा -नयनावधिविलंबयाचने शत्रुघ्नेन तदनङ्गीकारः ॥ ३ ॥ कथां कथयतां तेषां जयं चाकाङ्क्षतां शुभम् । व्यतीता रजनी शीघ्रं शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ १ ॥ ततः प्रभाते विमले तस्मिन्काले स राक्षसः । निर्गतस्तु पुराद्धीरो भक्ष्याहारप्रचोदितः ॥ २ ॥ एतस्मिन्नन्तरे
- [69 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/69-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः शत्रुघ्नेन युद्धे लवणासुरवधः ॥ १ ॥ तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १ ॥ पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाप्य च । लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत् ॥ २ ॥ तमाह्वयन्तं सौमित्रिर्लवणं घोरदर्शनम् । शत्रुघ्नो देवशत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥ न शत्रुघ्नस्तथा जातो यथाऽन्ये निर्जितास्त्वया । तदद्य
- [70 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/70-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ततितमः सर्गः शत्रुघ्नेन लवणासुरेहते देवैः शत्रुघ्नप्रशंसनपूर्वकं तस्मैवरदानेन स्वावासगमनम् ॥ १ ॥ मधुपुर्यांप्रजापालनंकृतवताशत्रुघ्नेन द्वादशेवर्षे श्रीरामदिदृक्षया अयोध्यागमननिर्धारणम् ॥ २ ॥ हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नं शत्रुतापनम् ॥ १ ॥ दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्या लवणराक्षसः । हतः पुरुषशार्दूल वरं वरय सुव्रत ॥ २ ॥ वरदास्तु महावाहो सर्व
- [71 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/71-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः श्रीरामदिदृक्षयाऽयोध्यांप्रतिप्रस्थितवताशत्रुघ्नेन मार्गवशाद्वाल्मीक्याश्रममेत्य तदभिवादनम् ॥ १ ॥ वाल्मीकिना तंप्रति लवणमारणप्रशंसनपूर्वकं तम्मूर्धाघ्राणनेन सपरिवारस्यतस्यातिथ्यकरणम् ॥ २ ॥ भुक्त्वा सुखोपविष्टेनसपरिवारेण शत्रुघ्नेनाश्रमान्तरे कुशलवकृताद्भुततर श्रीरामायणगानश्रवणम् ॥ ३ ॥ तच्छ्रवणविस्मितपरिजनैस्तत्तत्वजिज्ञासया वाल्मीकिंप्रति तत्प्रश्नंप्रार्थितेनशत्रुघ्नेन तान्प्रति तस्यानौचित्यकथनेन वाल्मीक्यनुज्ञया स्वावासगमनम् ॥ ४ ॥ ततो द्वादशमे वर्षे शत्रुघ्नो रामपालिताम् । अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः ॥ १ ॥ ततो मन्त्रिपुरोगांश्च बलमुख्यान्निवर्त्य च ।
- [72 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/72-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विसप्ततितमःसर्गः वाल्मीक्यभ्यनुज्ञयाऽयोध्यांगतेनशत्रुघ्नेन श्रीरामंप्रति साभिवादनं लवणमारणादिवि -षयकतदाज्ञापरिपालननिवेदनम् ॥ १ ॥ श्रीरामेण स्ववियोगासहिष्णुतया पुनर्मधुरागमनमन -भिरोचयमानस्यशत्रुघ्नस्य ससान्त्वनं पुनर्मधुरानगरप्रेषणम् ॥ २ ॥ तं शयानं नरव्याघ्रं निद्रा नाभ्यागमत्तदा । चिन्तयन्तमनेकार्थं रामगीतमनुत्तमम् ॥ १ ॥ तस्य शब्दं सुमधुरं तन्त्रीलयसमन्वितम् । श्रुत्वा रात्रिर्जगामाशु शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ २ ॥ तस्यां निशायां व्युष्टायां कृत्वा पौर्वाह्णिकक्रमम् । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं शत्रुघ्नो मुनिपुङ्गवम्
- [73 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/73-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिसप्ततितमःसर्गः कदाचनकेनचिज्जनपदवासिनावृद्धद्विजेन मृतपुत्रादानेन राजद्वारमेत्य निजबालपुत्रमृतेः राजदोषमूलकत्वाक्रोशनपूर्वकं दुःखादुच्चैरोदनम् ॥ १ ॥ प्रस्थाप्य तु स शत्रुघ्नं भ्रातृभ्यां सह राघवः । प्रमुमोद सुखी राज्यं धर्मेण परिपालयन् ॥ १ ॥ ततः कतिपयाहस्सु वृद्धो जानपदो द्विजः । मृतं बालमुपादाय राजद्वारमुपागमत् ॥ २ ॥ अथ मृतबालकब्राह्मणस्य राजद्वारि विलापः- प्रस्थाप्येत्यादि ॥ १-२ ॥ रुदन्बहुविधा वाचः स्नेहदुःखसमन्विताः । असकृत्पुत्र
- [74 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/74-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः मृतपुत्रकब्राह्मणरोदनरवश्राविणारामेणवसिष्ठाद्यानयनपूर्वकं तान्प्रतिबालमरणकारण -प्रश्नः ॥ १ ॥ तत्रनारदेनरामंप्रतियुगचतुष्टयसंबन्धिचातुर्वर्ण्यधर्मनिरूपणपूर्वकं येनकेनापिस्ववर्ण -विरुद्धधर्माचरणेतस्य एतादृशाकालमरणादि रूपानर्थहेतुत्वोत्या प्रकृते तादृशविरुद्धधर्मा -चरणरतस्यकस्याप्यन्वेषणेनतद्दण्डनेसतिमृतबालकस्य पुनरुज्जीवनोक्तिः ॥ २ ॥ तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवनम् । शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ १ ॥ स दुःखेन च सन्तप्तो मन्त्रिणस्तानुपाह्वयत् । वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातरौ सहनैगमान् ॥ २ ॥ ततो द्विजा वसिष्ठेन
- [75 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/75-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः नारदवचन श्रवणहृष्टेनरामेण लक्ष्मणंप्रतिब्राह्मणबालककलेबरस्यतैलद्रोण्यांनिधापनेन -रक्षणचोदनपूर्वकं स्मरणमात्रसंनिहितपुष्पक विमानारोहणेनक्रमेण प्रतीच्यादिदिक्चतुष्टये दुष्कृतकारिणोऽन्वेषणं ॥ १ ॥ दक्षिणस्यांदिशि शैवलशैलोत्तरपार्श्ववर्तिसरस्तीरेअधोमूर्धतया -तपस्यतः कस्यचिदवलोकनम् ॥ २ ॥ तथातंप्रतितदीयवर्णस्य तदभिलषिततपः फलस्यचप्रश्नः ॥ ३ ॥ नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं तदा । प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥ गच्छ सौम्य द्विज श्रेष्ठं समाश्वासय सुव्रतम् । बालस्य तु शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय
- [76 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/76-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः सशरीरतया देवत्वप्राप्तयेतपस्यता शंबुकनाम्नाशूद्रेण रामंप्रति स्वीयवर्णविशेषस्य स्वीयतपः फलकामनायाश्चनिवेदने रामेण तच्छिरश्छेदनम् ॥ १ ॥ शंबुकवधहृष्टैरिन्द्रादिभिः राममेत्य सप्रशंसनं वरवरणचोदनेरामेण तान्प्रतिमृतब्राह्मणबालस्यपुनर्जीवितलाभवरणम् ॥ २ ॥ तैःरामंप्रतिशूद्रशिरश्छेदसमकालमेवविप्रबालस्य पुनर्जीवितलाभनिवेदनपूर्वक मगस्त्याश्रम -गमनम् ॥ ३ ॥ रामेणाप्यगस्त्याश्रममेत्य तत्प्रणामपूर्वकं तदीयातिथ्यस्वीकरणम् ॥ ४ ॥ अगस्त्येनरामप्रशंसनपूर्वकं तस्मै दिव्याभरणसमर्पणेरामेणतंप्र तितस्यतदाभरणलाभ -प्रकारप्रश्नः ॥ ५ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्छिरास्तथा भूत्वा वाक्यमेतदुवाच
- [77 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/77-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः अगस्त्येनरामंप्रतिस्वस्यदिव्याभरणलाभप्रकारकथनायश्वेतराजोपाख्यानकथनारंभः ॥ १ ॥ पुरा त्रेतायुगे राम ह्यरण्यं बहुविस्तरम् । समन्ताद्योजनशतं निर्मृगं पक्षिवर्जितम् ॥ १ ॥ पुरेत्यादि । पुरा त्रेतायुगे पूर्वचतुर्युगवर्तित्रेतायुगे । बहुविस्तरं बहुविस्तारम् । पक्षिवर्जितमिति । अरण्यं अभूदिति शेषः ॥ १ ॥ तस्मिन्निर्मानुषेऽरण्ये कुर्वाणस्तप उत्तमम् । अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागमम् ।। २ ।। तस्मिन्नरण्ये तदेकदेशे । तपः कुर्वाणोऽहं
- [78 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/78-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टसप्ततितमः सर्गः अगस्त्येनरामंप्रतिश्वेतराजोपाख्यानकथनपूर्वकं स्वस्याभरणलाभप्रकारकथनम् ॥ १ ॥ श्रुत्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् । प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ १ ॥ शृणु ब्रह्मपुरा वृत्तं ममैतत्सुखदुःखयोः । अनतिक्रमणीयं हि यथा पृच्छसि मां द्विज ॥ २ ॥ पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः । सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ३
- [79 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/79-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः अगस्त्येनरामचोदनयातंप्रतिश्वेतराजतपोवन स्वनिर्जनत्वकारणकथनारंभः ॥ १ ॥ मनुपुत्रेणेक्ष्वाकुणापित्राज्ञयायागाद्युपायैः पुत्रशतकोत्पादनं ॥ २ ॥ तत्रान्तिमपुत्रस्यभाविदण्ड विज्ञानेनदण्डइतिनामकरणपूर्वकंतंप्रतिविन्ध्यशैवलमध्येराज्यकरणनियोजनम् ॥ ३ ॥ दण्डेनराज्ञाशुक्राचार्यस्य पौरोहित्येवरणपूर्वकंराज्यकरणम् ॥ ४ ॥ तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वाऽगस्त्यस्य राघवः । गौरवाद्विस्मयाच्चैव पुनः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १ ॥ तदित्यादि ।। गौरवात् सर्वज्ञः सर्ववक्तेति संभावनया ॥ १ ॥ भगवंस्तद्वनं घोरं तपस्तप्यति यत्र सः । श्वेतो
- [80 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/80-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अशीतितमःसर्गः कदाचनवसन्तेशुक्रासंनिधाने तदाश्रमंगतेनदण्डनाम्नाराज्ञाअरजानामिकायास्तत्कन्या -या बलात्कारेणोपभोगः ॥ १ ॥ एतदाख्याय रामाय महर्षि: कुम्भसंभवः । अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ॥ १ ॥ ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् । अकरोत्तत्र दान्तात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ॥ २ ॥ एतदित्यादि ।। अस्यामेवापरं वाक्यमिति । प्रोक्तदानकथायामेव संबद्धं अपरं तत्पृष्टोत्तरभूतं कथान्तरमित्यर्थः ॥ १-२ ।। अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्
- [81 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/81-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः शिष्यमुखावगतदण्डराजकृतस्वसुताधर्षणवृत्तान्तेनशुक्रेण तंप्रति तदीयदेशेनसह भस्मीभवनशापदानपूर्वकं निजतनयां प्रति तत्रैवाश्रमेतपश्चरणचोदना ।। १ ।। एवमगस्त्येन रामंप्रति श्वेतोपाख्यानकथनम् ॥ २ ॥ स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन्न्यवर्तत ॥ १ ॥ उपश्रुत्येति । शिष्यमुखाद्वृत्तान्तमिति शेषः ॥ १ ॥ सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । ज्योत्स्नामिवारुणग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ २ ॥ तस्य रोषः
- [82 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/82-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः शंबुकशुद्रवधानन्तरंरात्रावगस्त्याश्रमेस्थितवतारामेण प्रभातेतदभिवादनपूर्वकं पुष्पका -रोहणेनपुनरयोध्यांप्रत्यागमनम् ॥ १॥ ऋषेर्वचनमाज्ञाय रामः सन्ध्यामुपासितुम् । उपाक्रमत्सरः पुण्यमप्सरोगण सेवितम् ॥ १ ॥ तत्रोदकमुपस्पृश्य सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । आश्रमं प्राविशद्रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः ॥ २ ॥ तस्यागस्त्यो बहुगुणं कन्दमूलं तेथौषधिम् । शाल्यादीनि पवित्राणि भोजनार्थमकल्पयत् ॥ ३ ॥ स भुक्तवान्नर श्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् । प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपाविशत् ॥ ४ ॥
- [83 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/83-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यशीतितमःसर्गः रामेण भरतलक्ष्मणौप्रति राजसूयचिकीर्षानिवेदनम् ॥ १ ॥ भरतेन तंत्रति तस्यसर्वराज -पराजयपूर्वकत्वोक्त्त्यापृथ्वीविनाशहेतुत्वकथनेन तत्करणस्यानौचित्यकथनम् ॥ २ ॥ रामेण तंप्रति तद्वचनप्रशंसनपूर्वकं राजसूयनिवर्तनोक्तिः ॥ ३ ॥ तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । द्वाःस्थः कुमारावाहूय राघवाय न्यवेदयत् ॥ १ ॥ दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । परिष्वज्य तदा रामो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २ ॥ कृतं मया
- [84 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/84-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः लक्ष्मणेन रामंप्रत्यश्वमेधस्यसर्वार्थसाधकत्वोक्त्त्या तन्त्ररुच्युत्पादनाय वृत्रवधाख्यान -प्रस्तावः ॥ १ ॥ चिरंधर्मेणराज्यंकृतव तावृत्रेण राज्येपुत्राभिषेचनपूर्वकंवनेतपश्चरणम् ॥ २ ॥ तत्तपश्चरणसंत्रस्तेनेन्द्रेण श्रीविष्णुमेय वृत्रवधप्रार्थना ॥ ३ ॥ तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि । लक्ष्मणोथ शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ १ ॥ अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् । पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां रघुनन्दन ॥ २ ॥ रोचतामित्यादि । अनुष्ठातुमिति
- [85 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/85-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः विष्णुनादेवान्प्रति इन्द्रेतद्वज्रेचैकैकांशेनस्वप्रवेशनप्रतिज्ञानपूर्वकमिन्द्रंप्रति वृत्रवध -विधानम् ॥ १ ॥ वृत्रतपोवनंगतेषु देवेषु तदीयदुस्सहतेजोसहिष्णुतयाचिन्तांगतेषु इन्द्रेण वज्रेणवृत्रशिरश्छेदनम् ॥ २ ॥ ततोब्रह्महत्यानुद्रतेनेन्द्रेण पलायनम् ॥ ३ ॥ ब्रह्महत्याग्रस्तेन्द्र मोक्षणाय देवैर्विष्णुप्रार्थने तेनदेवान्प्रति तन्मोचनायेन्द्रेणाश्वमेधयाजनचोदना ॥ ४ ॥ लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः । वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह सुव्रत ॥ १ ॥ राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः । भूय एव कथां दिव्यां कथयामास सुव्रतः
- [86 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/86-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडशीतितमःसर्गः ब्रह्महत्यापीडितेइन्द्रेदिगन्तंगते संक्षुभितेचसकललोके देवैरिन्द्रान्वेषणपूर्वकं तेनाश्वमेधयाजनम् ॥ १ ॥ तेनेन्द्रंत्यक्तवत्याब्रह्महत्यया देवान्प्रति स्वस्यस्थानकल्पनमार्थने देवैस्तस्यानद्यादिस्थानचतुष्टयकल्पनम् ॥ २ ॥ एवं लक्ष्मणेन रामंप्रत्यश्वमेधमहिमोक्तिः ॥ ३ ॥ तदा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः । कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषं प्रचक्रमे ॥ १ ।। कथाशेषं वक्तुमिति शेषः ॥ १ ॥ ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे । ब्रह्महत्यावृतः शक्रः संज्ञां लेभे
- [87 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/87-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः रामेणलक्ष्मणंप्रति स्वस्याप्यश्वमेधमहिमाऽवगत्यवगमनाय इलोपाख्यानकथनारंभः ॥ १ ॥ मृगयार्थंवनंगतेनइलनाम्ना राज्ञा पार्वतीपरितोषणाय सर्वानुचरैः सहनारीभूय विहरतोहरस्य विहारवनगमनम् ॥ २ ॥ तत्प्रभावात्परिजनैस्सहस्त्रीभूतेनतेनराज्ञा तपस्तोषितपार्वतीप्रसादा -त्पर्यायेणैकैकस्मिन्मासे स्त्रीत्वस्य पुनरेकैकस्मिन्मासे पुंस्त्वस्यचाधिगमः ॥ ३ ॥ तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन्राघवो वचः ॥ १ ॥ एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण । वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ॥ २
- [88 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/88-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः स्त्रीभूतैर्निजपरिजनैस्सहवनान्तरेविहरमाणायाइलायाअवलोकनेन क्षुभितमनसातत्रसर -सितपस्यताविधुसुतेनबुधेन तत्परिचरीणांकिंपुरुषनारीकरणपूर्वकं शैलतटप्रेषणम् ॥ १ ॥ तां कथामिलसंबन्धां रामेण समुदीरिताम् । लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥ १ ॥ तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः । विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ २ ॥ प्राञ्जली इति द्विवचनं । तस्य भावस्येति । स्त्रीपुंसभावस्येत्यर्थः ॥ २ ॥
- [89 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/89-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः बुधेन परिजनापगमानन्तरमेकाकिन्याइलायाः कलत्रीकरणेन तयासहविहरणम् ॥ १ ॥ मासान्तरेपुनः पुरुषभूतेनविस्मृतस्त्रीभावेनचइलेन बुधंप्रति निजनगरगमनायाभ्यनुज्ञानयाचनम् ॥ २ ॥ बुधेनतंप्रति ससान्त्वनमावत्सरान्तंतत्रैववासविधानम् ॥ ३ ॥ बुधाद्गर्भंधृतवत्याइलया पर्यायप्राप्तेनवमेमासि पुरूरवोनामकपुरुरवोनामकपुत्रप्रसवेन तस्यबुधहस्तएवप्रत्यर्पणम् ॥ ४ ॥ श्रुत्वा किंपुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा । आश्रर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम् ॥ १ ॥ अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः । कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै
- [90 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/90-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः इलेराजनि पुनःपर्यायेणपुरुषस्तंगते बुधेन संवर्तादिपरमर्षिसमाह्वानपूर्वकं तैःसहमन्त्रणे तत्रकर्दमेनाश्वमेधेनपशुपतितोषणनिर्धारणम् ॥ १ ॥ अश्वमेधतुष्टेनपशुपतिना इलायसार्वकालिक -पुंस्त्वप्राप्तिवरदानम् ॥ २ ॥ एवंरामेण भरतलक्ष्मणौप्रत्यश्वमेधमहिमानुवर्णनम् ॥ ३ ॥ तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् । उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः ॥ १ ॥ तस्येति । पुरूरवस इत्यर्थः ॥ १ ॥ इला सा सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता । अकरोत्किं
- [91 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/91-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः रामेण लक्ष्मणमुखाद्वसिष्ठाद्याह्वानेन तैःसहाश्वमेधकरणनिर्धारणपूर्वकं लक्ष्मणंप्रति यज्ञशाला निर्मापणसुग्रीवविभीषणाद्यानयनयागीयसामग्रीसंपादनादिचोदना ॥ १ ॥ एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः । लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ॥ १ ॥ भ्रातृभ्यामिति चतुर्थी ॥ १ ॥ वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ।। २ ।। द्विजांश्च सर्वप्रवरानिति गुरुवैषम्यमार्षं । अश्वमेधपुरस्कृतानिति । अश्वमेधप्रयोगकुशलानित्यर्थः ॥ २ ॥ एतान्त्सर्वान्त्समानीय
- [92 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/92-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विनवतितमःसर्गः रामेणाश्वस्यक्षोणीप्रदक्षिणीकरणायलक्ष्मणप्रेरणपूर्वकमश्वमेधकरणारंभः ॥ १ ॥ तत्सर्वमखिलेनाशु संस्थाप्य भरताग्रजः । हयं लक्षणसंपन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥ १ ॥ कृष्णसारं कृष्णप्रधानं । प्रायशः कृष्णवर्णमित्यर्थः । कृष्णशारमिति च पाठः ॥ १ ॥ ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वतन्त्रे नियोज्य च । ततोऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिशम् ।। २ ।। यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् । प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति वचोऽब्रवीत् ॥
- [93 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/93-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिनवतितमःसर्गः रामाश्वमेधदर्शनाय कुशलवादिशिष्यगणेन सह समागतवतावाल्मीकिना ऋषिवाटनिक -टेपर्णशालानिर्मापणेनतत्रवासः ॥ १ ॥ तथा कुशलवौप्रति परेद्युः प्रभाते यज्ञवाटनिकटादिषु -श्रीरामायणगानचोदनपूर्वकं रामेणप्रश्ने आत्मनोर्वाल्मीकिशिष्यत्वकीर्तननियोजनम् ॥ २ ॥ वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते । सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ॥ १ ॥ तथाभूते प्रागुक्तप्रकारं प्रवृत्ते ।। १ ।। स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् । एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजान्छुभान् ॥ २
- [94 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/94-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः प्रभातेनिर्वर्तिताह्निकाभ्यांकुशलवाभ्यां यज्ञवाटमेत्यमधुरतरस्वरेण श्रीरामायणगानोप -क्रमः ॥ १ ॥ तदाकर्णनहृष्टेनरामेण यागावसानेसभायांसकलकलाकुशलनिखिलजनमेलन -पूर्वकं कुशलवगीयमानरामायणश्रवणम् ॥ २ ॥ गानावसानेकुशलवाभ्यां रामचोदनयातंप्रति आत्मनोर्वाल्मीकिशिष्यत्वनिवेदनपूर्वकं रामायणस्यतत्प्रणीतत्वनिवेदनेनसह तस्यमुनेर्यज्ञवाट निकटसंनिधानस्यचनिवेदनम् ॥ ३ ॥ तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ । यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम् ॥ १ ॥ हुतहुताशनौ कृतसमिदाधानौ ॥ १ ॥ तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविनिर्मिताम् । अपूर्वां
- [95 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/95-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः बहुकालं सभामध्ये कुशलवगीतरामायणं श्रुतवतारामेण रामायणवचनादेव कुशलवयोः सीतासुतत्वविज्ञानम् ॥ १ ॥ तथा प्रत्ययोत्पादनेन लोकापवादापनोदनपूर्वकं निजशुद्धिप्रख्यापनाय शपथकरणे सीताभावावगमाय वाल्मीकिंप्रति दूतप्रेषणम् ॥ २ ॥ दूतमुखाच्छपथकरणे सीताङ्गीकरणश्रवणहृष्टेनरामेण सकलसभास्तारान्प्रति परेद्यु: प्रभाते प्रवर्तिष्यमाणसीताशपथदर्शनप्रार्थनापूर्वकं तेषां विसर्जनम् ॥ ३ ॥ रामो बहून्यहान्येवं तद्गीतं परमं शुभम् । शुश्राव मुनिभिः सार्धं पार्थिवै: सह वानरैः ॥ १ ॥ तस्मिन्गीते तु
- [96 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/96-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः परेद्युः प्रभाते रामाह्वापनेन सभांप्रविष्टेचातुर्वर्ण्ये सीतयासह समागतेन वाल्मीकिना रामंप्रति शपथकरणेन सीताया निर्दोषत्वोद्धोषपूर्वकं कुशलवयोः सीतारामसुतत्वोत्कीर्तनेनसह सीतायाः शपथकरणेऽभ्यनुज्ञानप्रार्थनम् ॥ १ ॥ तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटगतो नृपः । ऋषीन्त्सर्वान्महातेजाः शब्दापयति राघवः ॥ १ ॥ वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः । विश्वामित्रो दीर्घतपा दुर्वासाश्च महातपाः ॥ २ ॥ पुलस्त्योपि तथा शक्तिर्भार्गवश्चैव वामनः । मार्कण्डेयश्च दीर्घायुमौद्गल्यथ
- [97 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/97-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः वाल्मीकिना सीतायाः शुद्धत्वंबोधितेनरामेण तंप्रति पूर्वमेवशपथकरणेन तच्छुद्धत्व -ज्ञातवतापिस्वेन लोकापवादभयात्तत्परित्यागनिवेदनेन क्षमापणं ॥ १ ॥ तथा तंप्रति कुशलवयोः स्वपुत्रत्वाङ्गीकरणपूर्वकं लोकसमक्षंशुद्धिप्रसिद्धौ स्वस्य सीतायां प्रीतिजनननिवेदनम् ॥ २ ॥ श्रीरामभावविज्ञानेन सीताशपथदर्शनार्थं चतुर्मुखपुरस्करणेन समागतेष्विन्द्वादिषु तान्प्रति रामेण जनापवादपरिहारेसत्येव वैदेह्यांस्वस्य प्रीतिसमुदयनिवेदनम् ॥ ३ ॥ ततः प्रादुर्भूतेन दिव्यगन्धवतावायु नाऽऽह्लादितानांसवर्जनानांपुरत: सीतया त्रिवारं रामादन्यस्यमनसाप्यचिन्तने भूमि देव्यास्वस्य विवरवितरणरूपशपथकरणम् ॥ ४ ॥ ततो
- [98 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/98-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टनवतितमः सर्गः सीतायारसातल प्रवेशानन्तरंदूयमानमानसेनरामेण चिरंरोदनपूर्वकंभूदेवींप्रतिसक्रोधं -सीतायाः पुनरानयनाभावेतस्याभस्मीकरणप्रतिज्ञानम् ॥ १ ॥ चतुर्मुखेनरामंपतितस्यविष्णुत्व स्मारणपूर्वकंसीतायाः सुखेननागलोकगमननिवेदनपूर्वकं पुनः स्वर्गेतत्संगमस्यभविष्यत्व -कथनम् ॥ २ ॥ चतुर्मुखेनसभामध्येरामंप्रति एतत्काव्यस्यकाव्योत्तमत्वस्य वाल्मीकिकृतत्वस्य च निवेदनेन लक्ष्मणादिवर्जंतेनैवोत्तरकथाश्रवणचोदनपूर्वकंदेवैः सहत्रिदिवगमनम् ॥ ३ ॥ ततोरामेणवाल्मीकिंप्रतिपरेद्युरुत्तरकथाप्रवर्तनचोदन पूर्वकंजनविसर्जनेनकुशलवाभ्यांसह -पर्णशालाप्रवेशः ॥ ४ ॥ रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः । चुक्रुशुः साधुसाध्वीति मुनयो रामसन्निधौ ॥ १ ॥ दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याक्कुलितेक्षणः । अवाक्छिरा
- [99 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/99-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनशततमः सर्गः प्रभाते रामचोदनयाकुशलवाभ्यांसभायांब्रह्मर्ष्यादिपुरतउत्तरकथागानम् ॥ १ ॥ सीताऽदर्शन विषण्णेनरामेण सर्वपार्थिवविसर्जनेन विप्रेभ्योवित्तवितरणेनच यज्ञसमापनपूर्वकं पुत्रद्वयेनसहायोध्याप्रवेशः ॥ २ ॥ श्रीरामे काञ्चनमय्याजानकीप्रतिकृत्याऽश्वमेधादिभि -र्यजनपूर्वकं धर्मेणराज्यंप्रशासतिसतिदुर्भिक्षादीनांदूरतोपसरणम् ॥ ३ ॥ चिरकालात्परंराममान्ना -दिषु कालधर्मंगतेषु तेन तदुद्देशेनब्राह्मणेभ्योद्रव्यादिवितरणम् ॥ ४ ॥ रजन्यां तु प्रभातायां समानीय महामुनीन् । गीयतामविशङ्काभ्यां रामः पुत्रावुवाच ह ॥ १ ॥ ततः समुपविष्टेषु ब्रह्मर्षिषु महात्मसु । भविष्यदुत्तरं काव्यं
- [100 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/100-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे शततमः सर्गः कदाचनयुधाजिच्चोदनयागार्ग्यमहर्षिणा राममेत्य सिंधुनद्या उभयकूलस्थितगन्धर्व -देशस्य स्ववशीकरणचोदनरूपतत्संदेशनिवेदनं ॥ १ ॥ रामाज्ञया स्वपुत्रसहितेनभरतेन सेनयासह युधाजित्समीपगमनम् ॥ २ ॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य युधाजित्केकयो नृपः । स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने । गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ॥ १ ॥ दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ २ ॥ कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम् । रामाय प्रददौ राजा शुभान्याभरणानि च ॥
- [101 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/101-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोत्तरशततमः सर्गः भरतेन युधाजितासह गन्धर्वदेशगमनेनतद्धननपूर्वकं तक्षशिलापुष्कलावताख्यनगरयोः क्रमेणतक्षपुष्कलयोरभिषेककरणेनरामसमीपमेत्य गन्धर्ववधनिवेदनम् ॥ १ ॥ श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः । युधाजिद्गार्ग्यसहितं परां प्रीतिनुपागमत् ॥ १ ॥ स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः । त्वरमाणोभिचक्राम गन्धर्वान्कामरूपिणः ॥ २ ॥ सेनापतिं प्राप्तं युद्धसन्नाहं श्रुत्वा ॥ १-२ ॥ भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमैः । गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ
- [102 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/102-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्युत्तरशततमः सर्गः भरतवाक्यश्रवणतुष्टेनरामेण सौमित्रिंप्रति तत्पुत्रयोरङ्गदचन्द्र केत्वोर्निवासायदेशा -न्वेषणचोदने भरतेनरामंप्रति कारुपथदेशस्थयोरङ्गदीयचन्द्रकान्ता ख्यपुरयोर्वासार्हत्वकथनम् ॥ १ ॥ रामेणाङ्गदीय चन्द्रकान्ताख्यपुरयोः क्रमेणाङ्गदचन्द्रकेत्वोरभिषेककरणपूर्वकं -प्रस्थापने तदनुगताभ्यांसौमित्रिभरताभ्यां तत्रसंवत्सरमधिवासेन पुनरयोध्यांप्रत्यागमनम् ॥ ३ ॥ तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह । वाक्यं चाद्भुतसंकाशं तदा प्रोवाच लक्ष्मणम् ॥ १ ॥ इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ । अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रमौ ॥ २ ॥ इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि
- [103 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/103-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्युत्तरशततमः सर्गः कदाचनतापसरूपिणारुद्रेण राममेत्य रहस्यवृत्तान्तकथनायस्वागमनस्यनिवेदने रामेण तच्चोदनयामन्त्रणसमये तच्छ्रोतुस्तयोर्निरीक्षमाणस्य च स्वेनहननप्रतिज्ञाकरणेन सौमित्रेर्द्वार -रक्षकत्वेनस्थापनपूर्वक तंप्रतिरहस्यकथनचोदना ॥ १ ॥ कस्य चित्त्वथ कालस्य रामे धर्मपथे स्थिते । कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥ सोब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम् । मां निवेदय रामाय संप्राप्तं कार्यगौरवात् ॥ २ ॥ कालस्य कस्यचित् गमनानन्तरमिति शेषः ।। १-२ ।। दूतोस्म्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः
- [104 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/104-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरुत्तरशततमः सर्गः रुद्रेण रामंप्रति तस्यजगत्सृष्ट्यादिकर्तृत्वगुणवर्णनपूर्वकं रामावतारप्रयोजनभूतरावणवध -स्य निर्वृत्तत्वोक्तिपूर्वकस्वावासप्रतिनिवर्तनप्रार्थनारूपचतुर्मुखसंदेशनिवेदने तेनतदभ्युपगमः ॥ १ ॥ शृणु राजन्महासत्व यदर्थमहमागतः । पितामहेन देवेन प्रेषितोस्मि महाबल ।। १ ॥ येन संदेशः कृतः स पितामह एवेत्याह - पितामहेनेति ॥ १ ॥ तवाहं पूर्वसद्भावे पुत्रः परपुरंजय । मायासंभावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥ २ ॥ अहं च न तापसः
- [105 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/105-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः रामरुसंवादसमये रामदर्शनार्थं दुर्वाससः समागमे शापदानभीत्यारामेतदागमन निवेदनम् ॥ १ ॥ रुद्रविसर्जनपूर्वकं स्वदर्शनार्थमागतं रामंप्रति दुर्वाससा बुभुक्षापरिहारायअन्नयाचने तेनतस्मै तत्कालसिद्धान्नदानम् ॥ २ ॥ प्रतिगतेचदुर्वाससि रामेणरुद्रचोदनया स्वकृतप्रतिज्ञा -स्मरणेन दुःखाधिगमः ॥ ३ ॥ तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः । रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥ १ ॥ सोभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः । रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मेऽर्थोतिवर्तते
- [106 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/106-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडुत्तरशततमः सर्गः सौमित्रिणा रामंप्रति स्वहननेनस्वप्रतिज्ञापालनकरणनिवेदने तेनतंप्रति त्यागस्यवध -प्रतिनिधित्वकथनेन तत्त्यागः ॥ १ ॥ सौमित्रिणा स्वगृहाप्रवेशेनैव सरयूनद्यामवगाहनेन स्वर्गगमनम् ॥ २ ॥ अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवप्लुतम् । राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥ १ ॥ आप्लुतं राहुग्रस्तं । हृष्ट इति । सुमन्त्रवाक्यतः पूर्वमेव रामेण स्वपरित्यागस्यावगतत्वाद -विषाद इत्यर्थः ॥ १ ॥ न संतापं महाबाहो मदर्थं
- [107 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/107-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तोत्तरशततमः सर्गः परिषदोमध्येऽद्यभरतं राज्येभिषिच्याहंवनंगच्छामीतिश्रीरामवचनम् ॥ १ ॥ तच्छ्रवणेन भरतेन राज्यगर्हणपूर्वकं कोशलेषुकुशं उत्तरकोसलेषुलवमभिषिच्यतामितिकथनम् ॥ २ ॥ ततोवसिष्ठवचनात्तथाकुशलवयोरभिषेकः ॥ ३ ॥ ततः शत्रुघ्नंप्रति श्रीरामेणदूतप्रेषणम् ॥ ४ ॥ विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः । पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांवेदमब्रवीत् ॥ १ ॥ अद्य राज्येऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् । अयोध्यायाः पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम् ॥ २ ॥ भरतमयोध्याधिपतिमभिषेक्ष्यामीति
- [108 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/108-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टोत्तरशततमः सर्गः दूतमुखापरलोकगमनोद्यमादिरामवृत्तान्तमवगतवताशत्रुघ्नेन पुत्रद्वयस्वराज्यद्वयेऽ -भिषेचनपूर्वकमयोध्यामेत्यरामंप्रति सप्रणामंस्वस्यानुगमनाभ्यनुज्ञानप्रार्थने रामेणतदनुज्ञानम् ॥ १ ॥ सुग्रीवेणाङ्गदस्य राज्येऽभिषेचनपूर्वकमृक्षवानरादिभिः सहाभिवादन पूर्वक रामंप्रतिसानुचरस्यस्वस्यतदनुगमनाङ्गीकरणप्रार्थनेतेनतदङ्गीकरणम् ॥ २ ॥ रामेण हनुमद्विभीषणौप्रति धरण्यामाचन्द्रार्कावस्थानचोदनपूर्वकं मैन्दद्विविदजाम्बवतां मे दिन्यांचिरावस्थानचोदना ।। ३ ।। ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः । प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं च नाध्वनि ॥ १ ॥ ते तुं त्रिभिरहोरात्रैः संप्राप्य मधुरामथ । शत्रुघ्नाय यथातत्वमाचख्युः सर्वमेव तत्
- [109 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/109-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवोत्तरशततमः सर्गः प्रभातेश्रीरामेण वसिष्ठेनमाहाप्रास्थानिकविधिविधापनपूर्वकं विमलसूक्ष्माम्बरधारिणा कुशपाणिना श्रीभूदेवीविभूषितपार्श्वयुगेन पुरुषवेषधारिभिर्वेदायुधाद्यभिमानिदेवैः ऋष्यादिभिश्चानुगम्यमानेन च सता नियमात्पादचारेण निजपरमपदजिगमिषयानिजगृहान्नि -र्गमनम् ॥ १ ॥ रामस्यमहाप्रस्थानसमयेसस्त्रीबालवृद्धैः सकलजनैः खगमृगनगतृणादिप्राणिगणै -रपि परमपदजिगमिषयाहर्षात्तदनुसरणम् ॥ २ ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ॥ १ ॥ अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे दीप्यमानं सह द्विजैः । वाजपेयातपत्रं च शोभमानं महापथे ॥ २ ॥ वाजपेयातपत्रं
- [110 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/110-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशोत्तरशततमः सर्गः श्री रामेण सकलजनैः सहस्वलोकगमनाय सरयूगमनम् ॥ १ ॥ तथा तत्रागतचतुर्मुखप्रार्थनया वैष्णवतेजःप्रवेशनम् ॥ २॥ तथा स्वान्वागतानांजनानां चतुर्मुखद्वारा सांतानिकलोकप्रापणम् ॥ ३ ॥ वानरादिभिश्चसह सरय्वामवगाहनेनस्वलोकगमनम् ॥ ४ ॥ अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥ १ ॥ तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन्नृपः । आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः ॥ २ ॥
- [111 Sarga उत्तरकाण्डः](https://srivaishnavan.com/111-sarga-उत्तरकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशत्सहस्रिकायां संहितायामुत्तरकाण्डे एकादशोचरशततमः सर्गः वाल्मीकिना श्रीरामायणस्यवेदसमत्वोक्तिपूर्वकं तत्पठनादेः फलनिरूपणम् ॥ १ ॥ एतावदेतदाख्यानं सोत्तरं ब्रह्मपूजितम् । रामायणमिति ख्यातं मुख्यं वाल्मीकिना कृतम् ॥ १ ॥ अस्य काव्यस्य अपवर्गान्तसाधकतया कथाशेषानुवादपूर्वकं पठनश्रवणादिषु फलमुपदिश्यते – एतावदित्यादि । सोत्तरंउत्तरकाण्डसहितं । मुख्यं सर्वाख्यानेभ्यः प्रशस्तमेतदाख्यानं । एतावदेव समर्यादं एतावच्छ्लोकसर्गकाण्डसंख्याकमेव । न न्यूनं नाधिकं ॥ १ ॥ ततः प्रतिष्ठितो विष्णुः
- [सिद्धधर्मविजयमङ्गलदीपिका](https://srivaishnavan.com/सिद्धधर्मविजयमङ्गलदीपि/) - NOTE: This is unpublished till date and brought out from a manuscript, here Page # are kept the same as in the manuscript for easy checking. There are few missing words and words that are not clear in the original, kindly request learned community to highlight the same and write to me at ayeenarasimhan @
- [सददर्शन सुदर्शन चंपूः](https://srivaishnavan.com/सददर्शन-सुदर्शन-चंपूः/) - NOTE: This is unpublished till date and brought out from a manuscript, here Page # are kept the same as in the manuscript for easy checking. There are few missing words and words that are not clear in the original, kindly request learned community to highlight the same and write to me at ayeenarasimhan @
- [श्रीघटिकाचलमाहात्म्यम्](https://srivaishnavan.com/श्रीघटिकाचलमाहात्म्यम्/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः महर्षिवेदव्यासविरचिते ब्रह्मकैवर्त्तपुराणान्तर्गते श्रीघटिकाचलमाहात्म्यम् श्रीमदखण्डभूमण्डलमण्डनायमानचोलसिम्हपुरवरनिकटोल्लसद्घटि-काद्रौ कृतावतारस्य प्रह्लादाह्लादनैकहेतोः निजकटाक्षवीक्षणामृतलहरी-निष्यन्दपोप्लूयमान मरालायमानाञ्जनेयस्य भवगतो नृसिम्हमूर्तेः माहात्म्यप्रतिपादकः व्यासोक्तब्रह्मकैवर्त्तमहापुराणान्तर्गतद्वाविम्शति- सङ्ख्याकाध्यायसम्मितग्रन्थः । ध्यानश्लोक: श्रीवत्साञ्चितवत्समध्यविलसच्छ्रीकौस्तुभोद्यन्मणिः प्राचीनोक्तिविलासिनीप्रविलसच्छ्रीमन्तमुक्तामणिः । शश्वत्सेवकचित्तजाड्यतिमिरप्रच्छेदनद्योमणिः पायान्नो घटिकाद्रिशेखरमणिस्सङ्कल्पचिन्तामणिः ॥ प्रथमोऽध्यायः श्रीपराशरः - अथ ते प्रीतमनसस्सनकाद्यास्सुरर्षयः । ऊचुः प्राञ्जलयस्सर्वे ब्रह्माणम् ब्रह्मवादिनम् ॥ १ ॥ ऋषयः - श्रीमद्वेङ्कटशैलस्य माहात्म्यम् वदता त्वया । मध्ये किञ्चिदुपन्यस्तमिन्द्रद्युम्नस्य वैभवम् ॥ २ ॥ राज्ञस्तस्य महाबाहोः
- [वेदान्ताचार्यस्य-स्तोत्ररत्नभाष्यं](https://srivaishnavan.com/वेदान्ताचार्यस्य-स्तोत्/) - ॥ श्रीरस्तु ॥ श्रीमत्प्रणतार्तिहरवरदपरब्रह्मणे नमः । श्रीमते हयग्रीवाय नमः । श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः । ॥ श्रीमद्वेदान्तदेशिकग्रन्थमाला ॥ ॥ स्तोत्ररत्नभाष्यम् ॥ श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ स्वादयन्निह सर्वेषां त्रय्यन्तार्थं सुदुर्ग्रहम् । स्तोत्रयामास योगीन्द्रस्तं वन्दे यामुनाह्वयम् ॥ नमो नमो यामुनाय यामुनाय नमो नमः । नमो नमो यामुनाय यामुनाय नमो
- [शतदूषणी बाधितानुवृत्तिभङ्गवादः(5)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-बाधितानुवृत्तिभ/) - शतदूषणी ।।अथ बाधितानुवृत्तिभङ्गवादः पञ्चमः ।। 5 ।। नानुवर्तेत संसारो यत्प्रसादैकबाधितः । प्रसीदतु स मे देवः प्रथमाञ्जलिकिङ्करः ।। यदुच्यते तत्त्वमस्यादि (छां-6-8-7)वाक्यात्तत्त्वज्ञाने जातेऽपि ब्रह्मविदां बाधितानुवृत्त्या भेदप्रतिभासादेराशरीरमनुवृत्तिः, तदनुवृत्तावपि छिन्नमूलतया दग्धपटादिवदबन्धकत्वं चेति; तत्र पृच्छामः, बाधितत्वे कथमनुवृत्तिर्भवता वक्तव्या । तस्यां वा तत् कथम्। प्रमाणबलात् मिथ्यात्वाध्यवसायेऽपि द्विचन्द्रादिष्विव दोषमहिम्ना प्रतिभासानुवृत्तिरिति न विरोध इति चेत् समस्तद्वैतकुक्षिम्भरिणाऽप्यद्वैतज्ञानेनाबाधितः कोऽसौ दोषः । अविद्यैवेति चेत् कथं तर्ह्यविद्यानिवृत्तिः?
- [शतदूषणी विविदिषासाधनत्वभङ्गवादः(6)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-विविदिषासाधनत्व/) - शतदूषणी ।।अथ विविदिषासाधनत्वभङ्गवादः षष्ठः ।।6।। दृष्टानुश्रविकार्थजातविमुखान् पुंसोऽधिकृत्य श्रुतौ यज्ञादिर्यदुपास्तिसाधनतया साक्षाद्विधिं प्राप्नुते । लीलाभोगविभूतियुग्मभरितस्वात्मप्रदानोन्मुखः श्रीमानस्तु स मे समस्तदुरितोत्ताराय नारायणः ।। यदुच्यते, "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन'' (बृह-6-4-22) इत्यत्र यज्ञादिकं विविदिषासाधनत्वेन विधीयते, न तु वेदनसाधनत्वेन, वस्तुविरोधात्; श्रुत्यक्षरपर्यालोचनाच्च । विविदिषन्तीति हि श्रूयते; न पुनः विदन्तीति । तत्र ब्रूमः,कोऽसौ वस्तुविरोधस्तावत्? किं ज्ञानस्य यज्ञादिभिस्साधयितुमशक्यत्वम्? उत तेषां ज्ञानाङ्गभूतशमादिप्रत्यनीकात्मत्वम्? यद्वा
- [शतदूषणी शब्दजन्यप्रत्यक्षभङ्गवादः(7)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-शब्दजन्यप्रत्यक/) - शतदूषणी ।।अथ शब्दजन्यप्रत्यक्षभंगवादः सप्तमः ।।7 ।। विभूत्यंशे यस्य स्फुरति जगतामक्षमखिलं । श्रुतिर्जात्यन्धानामुपदिशति यं रूपमिव नः । निजाध्यक्षप्रेक्षाचुलकितसमस्तः स्वयमसौ । हृषीकेशो दिव्यं दिशतु मम चक्षुः स्वविषयम् ।। यदूचिरे यद्यपि तत्त्वमस्यादिवाक्यश्रवणसमयसम्भवं परोक्षं ज्ञानमविद्यां न निवर्तयति, तथाऽपि श्रवणादिभिर्निरस्तसमस्तभेदवासनामूलासम्भावनाविपरीतसम्भावनाख्यचित्तविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धस्य तदेव वाक्यमविद्यानिवर्तकमपरोक्षं ज्ञानं जनयति । न च शब्दस्य कथमपरोक्षधीहेतुत्वमिति वाच्यम्, इन्द्रियस्यापि कथमिति प्रसङ्गात् । दर्शनादिति चेत्, तुल्यम् । क्व तद्दर्शनमिति
- [शतदूषणी साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभङ्गवादः(8)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-साधनचतुष्टयपूर्/) - शतदूषणी ।।अथ साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभङ्गवादः अष्टमः ।।8।। शास्त्रैक्ये विषयाद्यभेदनियते सङ्गत्यधीन क्रमे कर्माऽऽलोच्य तदङ्गिकामथ परां विद्यामुपादित्सुभिः। यस्तद्वेद्यतया स्वयंफलतयाऽप्यारोहति ज्ञेयतां कुर्वीतैष विभुः श्रिया सह मम स्वान्तं निजान्तः पुरम् ।। इह तावत् आनन्तर्यार्थे प्रचुरप्रसिद्धिकं अथशब्दमादौ प्रयुञ्जानस्य सूत्रकारस्य तत्सम्भवे तदर्थतैवाभिमतेत्यङ्गीकार्यम् । तत्सम्भवश्च यदि नियतपूर्ववृत्तमसाधारणं तथात्वज्ञापने स प्रयोजनं चकिमपि स्यात्, तदा स्यात् । अन्यथा न स्यात्। यथा"अथ योगानुशासनम्''(पा.योग.सू.1.1) इत्यादौ । न हि
- [शतदूषणी कथानधिकारवादः(9)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-कथानधिकारवादः9/) - शतदूषणी ।।अथ कथानधिकारवादः नवमः ।।9।। हयग्रीवसुधासिन्धुहर्षहेषारवोर्मयः । जयन्ति वादवेलान्तक्षिप्तबाह्यकुदृष्टयः ।। विस्तरेण कुदृष्टिमतमनुभाष्य, "तदिदम्''इत्यादिना, "न्यायानुगृहीतवाक्यप्रत्यक्षादिसकल प्रमाणवृत्तयाथात्म्यविद्भिरनादरणीयम्'' (श्रीभाष्यं-जिज्ञा) इत्यन्तेन शिष्यान् प्रत्युपदिशतो भाष्यकारस्यायं भावः, सौगतानामिव प्रच्छन्नसौगतानामपि कथायामनधिकार इति । वेदार्थसंग्रहे च स्पष्टमाह, "सर्वशून्यवादिनो, ब्रह्मव्यतिरिक्तसर्ववस्तुमिथ्यात्ववादिनश्च स्वपक्षस्थापकप्रमाण पारमार्थ्यानभ्युपगमात् अभियुक्तैर्वादानधिकार एव प्रतिपादितः, "अधिकारोऽनुपायत्वान्न वादे शून्यवादिनः'' (श्लोकवार्तिके निरालंबनवादः125) इति । अयमाशयः, "यदि प्रपञ्चमिथ्यात्ववादी वादाधिकारिताम् । भजेन्माध्यमिकस्यापि भवेत् वादाधिकारिता'' ।। "तथाच ब्रह्मतत्त्वं ते
- [शतदूषणी निर्विशेषस्वप्रकाशभङ्गवादः(10)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निर्विशेषस्वप्र/) - शतदूषणी ।। अथ निर्विशेषस्वप्रकाशभङ्गवादः दशमः ।।10।। विचित्रं यत् स्वेन स्फुरति विषयाधारभिदुरं । तदेव ब्रह्मैकं विगुणमपि साक्षात्कृतमिति ।। वदन्तो वैयात्यात् बहुविहतिवात्याहतधियो । विधूयन्ते हन्त श्रुतिशतशिरश्शूलवचसः ।। य एष मन्त्रवादः-यद्यपि प्रमाणानि सर्वाण्यपि सविशेषमर्थमभिनिविशन्ते, तथाऽपि नस्वप्रकाशाध्यक्षसिद्धनिर्विशेषसंवित्सद्भावेन विमन्तव्यम्, अन्यथा धार्ष्ट्यात् सर्वापह्नवस्यापि दुर्निवारत्वात् । किंच संवित्स्वप्रकाशत्वं तावत् त्रय्यन्तविदां सर्वेषामविगीतम् । तत्र प्रकाशात्मतामात्रेण स्वतस्सिद्धायां संविदि न जडरूपधर्मानुप्रवेशावकाशः; प्रकाशात्मकास्तु न तत्वतो विवेक्तुं
- [शतदूषणी निर्विशेषविषयकनिर्विकल्पकभङ्गवादः(11)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निर्विशेषविषयकन/) - शतदूषणी ।।अथ निर्विशेषविषयकनिर्विकल्पकभङ्गवादः एकादशः ।।11।। संप्रज्ञातस्थितिमधिगते निर्विकल्पे समाधौ शान्तावद्यं स्तिमितबहुलानन्दसन्दोहमन्तः । यत्तत् ब्रह्म स्फुरति यमिनां पूर्णषाड्गुण्यरूपं सा मे नित्यं हृदि हयमुखी देवता सन्निधत्ताम् ।। यदेतदाहुः अस्ति तावन्निर्विकल्पकं नाम प्रत्यक्षम्; प्रथमाक्षसन्निपातसमनन्तरमविशिष्ट विषयापरोक्षाभासस्य दुरपह्नवत्वात् । अभ्युपेतं चैतत् सर्वैर्वादिभिः । ननु शाब्दास्तत्रापि शब्दानुवेधमिच्छन्ति, यथाऽऽहुः - "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गृह्यते ।।''
- [शतदूषणी सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षभङ्गवादः(12)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-सन्मात्रग्राहिप/) - शतदूषणी ।। अथ सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षभङ्गवादः द्वादशः ।।12।। यस्य सत्त्वेन विश्वस्य सत्ता सदसदात्मनः । प्रत्यक्षाद्यपरिच्छेद्यं तत्सदैकमुपास्महे ।। यत्तु प्रत्यक्षादिविरुद्धं शास्त्रार्थमुपपाद्य पुनस्सानुशयैरुक्तम् - प्रत्यक्षादिविरोधे सत्येव हि शास्त्रस्यबलीयस्त्वं वक्तव्यम् । विरोधमेव न पश्यामः; प्रत्युतैकरस्यम्; प्रत्यक्षस्यापि शास्त्रस्येव निर्विशेषसन्मात्र ग्राहित्वात् । ननु यदि सन्मात्रं प्रत्यक्षेण गृह्यते, तदा घटोऽस्ति पटोऽस्ति इत्यादिनानाकारवस्तु विषयोपलम्भव्यवहारयोर्विरोधः । न हि सत्सदित्येव प्रतीतिव्यवहाराविति चेत् - मैवम्; यथा इदं
- [शतदूषणी भेददूषणनिस्तारवादः(13)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-भेददूषणनिस्तारव/) - शतदूषणी ।। अथ भेददूषणनिस्तारवादः त्रयोदशः ।। 13 ।। श्रीमल्लक्ष्मणयोगीन्द्रसिद्धान्तेष्वासनिर्गतः । भेदं बिभित्सतां चित्तं भिन्ते तर्कात्मकः शरः ।। यदेतत्स्वमर्मघट्टनम् - भेदः स्वरूपं धर्मोवा । न तावत् स्वरूपम्शुक्तिरजतादिभ्रमानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । इदमित्यधिष्ठानतया हि शुक्तिस्वरूपमवगम्यते; अन्यथा निरधिष्ठानभ्रमप्रसङ्गात् । अवगते शुक्तिस्वरूपे तस्यैव रजताद्भेदत्वेन कथं शुक्तिरजतयोर्भेदाग्रहः? कथंतरां च तन्मूलः शुक्तौ रजताध्यासः कथंतमां च तदधीनाः कलधौताभिलाषिणः करतलप्रसारण - ग्रहण - चेलाञ्चलनिबन्धन - तद्रक्षणप्रभृतयः?।
- [शतदूषणी वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिवादः(14)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-वेदप्रामाण्यपरि/) - शतदूषणी ।।अथ वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिवादः चतुर्दशः ।।14।। यदात्मानो वेदा यदनुगुणवर्णाकृतिजुषः । प्रमाणं यत्रैते नियतमपरिच्छेद्यविभवे । य एषामाहर्ता दनुजमथनो वाजिवदनः । स मे देवः श्रीमान् विदलयतु संमोहमखिलम् ।। वेदप्रामाण्यवाङ्मात्रकञ्चुकच्छन्नमर्मणाम् । बुद्धसिद्धान्तसुहृदां सन्तः पश्यन्तु बाध्यताम् ।।2।। अतीन्द्रिये हि धर्मादौ वेदाः प्रमाणमिति साधितं प्रथमकाण्डे । तदुपजीवनेन सिद्धेऽपि प्रामाण्यं शारीरके । अतस्तथागताद्यागमस्तत्त्वानुष्ठानयोरप्रमाणमिति सर्वमीमांसकसम्मतम् । तदेतत् संविन्मात्रव्यतिरिक्तमिथ्यात्ववादे न संगच्छते । तदुक्तमभियुक्तैः -
- [शतदूषणी दृश्यत्वानुमाननिरासवादः(15)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-दृश्यत्वानुमानन/) - शतदूषणी ।।अथ दृश्यत्वानुमाननिरासवादः पञ्चदशः ।। 15।। अबाधादध्यक्षप्रभृतिमितिवर्गेष्ववधृतं शरीरं यस्येदं जगदखिलमन्तर्यमयितुः । स मे तर्कैरतैर्निजविभवल्लुण्टाकमथनैः प्रसीदत्वासीदन्निगमशतसीमा हयमुखः ।। यदेतत् सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षदूषणान्ते भाष्यम् - "सन्मात्रब्रह्मणः प्रमेयभावश्च । ततो जडत्व नाशित्वादयस्त्वयैवोक्ताः'' इति । अनेन पश्यतोहराणां दृश्यत्वानुमानस्यानैकान्तिकत्वमपि सूचितम् । उत्तरत्रापि क्वचित् परमतव्याप्त्या प्रसङ्गं प्रायुङ्तः "ब्रह्म मिथ्या ज्ञानविषयत्वात्'' इति । सांख्याधि करणे च व्याघातमसूचयत् - "दृश्यत्वबाध्यत्वाभ्युपगमात् सुतरामसङ्गतम्'' इति । योगाचारोक्त संवेदनहेतुनिरासेन
- [शतदूषणी व्यावर्तमानत्वानुमानभङ्गवादः(16)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-व्यावर्तमानत्वा/) - शतदूषणी ।।अथ व्यावर्तमानत्वानुमानभङ्गवादःषोडशः ।।16।। विश्वं व्यावर्तमानत्वान्निवर्तयितुमिच्छतः । निवर्तयामः कुमतीन् कथासंग्रामसीमतः ।। यत् तावत् घटादयोऽपरमार्थाः; व्यावर्तमानत्वात्; यदुक्तसाधनं तदुक्तसाध्यम्, यथा रज्जवाद्यधिष्ठानसर्पभूदलनाम्बुधारादि; यत्सत्, न तद्व्यावर्तते, यथा सर्पाद्यधिष्ठानभूता रज्जुः; यद्वा सर्वाधिष्ठानं ब्रह्म । यदि व्यावर्तमानस्यापि सत्त्वम्, तदा सत्यमिथ्यार्थविभागाभावप्रसङ्ग इति तर्कानुग्रहः इति । तत्र किमिदं व्यावर्तमानत्वम्? किं यतःकुत श्चिदन्यत्वम्? अथ यत्र कुत्रचिद्देशादावसत्त्वम्? यद्वा प्रध्वंसवत्त्वम्? उत प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वम्? किं वा कदाचित्क्वचिदेव
- [शतदूषणी दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवादः(17)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-दृश्यसम्बन्धानु/) - शतदूषणी ।। अथ दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवादः सप्तदशः ।।17।। बिभ्राणमात्मनि सदा महतीं विभूतिं देहेन तन्मयनिदर्शितभूषणास्त्रम् । आलिङ्गितं कमलया मम चित्तवृत्तेरालम्बनं भवतु दैवतमद्वितीयम् ।। यत्तु - आत्मख्यातिवादिभिरार्जितं ग्राह्यलक्षणायोगाख्यं तर्कं भिक्षित्वा दृग्दृश्ययोस्सम्बन्धानुप पत्तिरिति नामान्तरेण पठन्ति; तदपि सम्बन्धस्याबाधितप्रत्यक्षसिद्धत्वादेव निरस्तम् । आहुश्च - "उक्तं तु सौगतैर्ग्राह्यलक्षणाभावलक्षणम् । अन्ये दृग्दृश्यसम्बन्धाभावमाहुर्निरासि तत्'' । इति । ननु कोऽसौ सम्बन्धः? न तावत्संयोगःदृशेरद्रव्यत्वात् । द्रव्यत्वाभ्युपगमेऽपि गुणादिभिस्सह तत्सम्बन्धस्य
- [शतदूषणी बाह्यप्रकाशानुपपत्तिवादः(18)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-बाह्यप्रकाशानुप/) - शतदूषणी ।।अथ बाह्यप्रकाशानुपपत्तिवादः अष्टादशः।।18।। अज्ञानसन्तमसमाश्रयणोन्मुखानां संवित्प्रदीपमहसा सहसा निरुन्धन् । विद्यास्वयंवरपतिर्व्यपहन्त्वविद्यां सर्वानुभूस्स भगवान्पुरुषोत्तमो नः ।। यत्तद्भावरूपाज्ञानदूषणसमये "नित्यमुक्तस्वप्रकाशचैतन्यैकस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवश्च न संभवतीत्या''दिभाष्यम्, तत्र बाह्यप्रकाश एव सर्वः परपक्षे न संभवतीत्यभिप्रेतम् । तद्धाकुर्मः । यदुच्यते - "नित्यमुक्तं ब्रह्मैव स्वगतानाद्यविद्यामनुभवती''ति,कथमिदमुपपद्यते? बन्ध (न) स्यानाद्यविद्यातत्कार्यानुभवात्मकत्वान्मोक्षस्य च तन्निवृत्तिरूपत्वात् । - "नित्यमुक्तस्य बन्धश्चेन्नित्यमुक्तिर्न संभवेत् । बन्धस्यापि च नित्यत्वाद्बन्धाभावे त्वमुक्तता'' । ननु भवन्मतेऽप्य ज्ञानमस्त्येव, तच्च सर्वज्ञेनानुभूयते,
- [शतदूषणी ब्रह्माश्रयाज्ञाननिरासवादः(19)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-ब्रह्माश्रयाज्ञ/) - शतदूषणी ।। अथ ब्रह्माश्रयाज्ञाननिरासवादः एकोनविंशः ।।19।। अनन्यचेतसां पुंसामज्ञानमवधून्वते । निरस्ताज्ञानगन्धाय नित्यं सर्वविदे नमः ।। अहङ्काराभिव्यङ्ग्यत्वं दूषयद्भिर्भाष्यकारैरज्ञानाश्रयत्वमपि संविदो निरस्तम् "न च संविदाश्रयत्वमज्ञानस्ये''त्यादिना । अविद्याश्रयविकल्पे चोक्तम् - "नापि ब्रह्माश्रित्य, तस्य स्वप्रकाशज्ञानरूपत्वेनाविद्याविरोधित्वात् इत्यादिना'' । प्रदेशान्तरेषु च सर्वज्ञत्वनिर्दोषत्वादि श्रुतिशतैर्विरोधो दर्शितः तत्सर्वं सङ्कलस्य व्याकुर्मः । यद्यसौ परमात्मा त्वदुक्तप्रकारेण संविन्मात्रस्वरूपः, यदि वा यथाश्रुति सर्वज्ञः, नोभयधाऽपि तस्याज्ञानाश्रयत्वं संभवति । तथा हि -
- [शतदूषणी अवेद्यत्वभङ्गवादः(20)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अवेद्यत्वभङ्गवा/) - शतदूषणी ।।अथ अवेद्यत्वभङ्गवादः विंशः ।। 20 ।। श्रुतिगणशिरोनिष्णातानां स्वसत्त्वमभीप्सतां श्रवणमननध्यानैरध्यक्षतश्च चकास्ति यत् । अमतमिति यद्भूम्ना मन्तव्यतामवगाहते भवभयतमःप्रत्यासेधं भजेमहि तन्महः ।। यदाहुः - अनुभूतिस्स्वयंप्रकाशा, अनुभूतित्वात्, "अनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिवदननु भूतित्वप्रसङ्ग'' - तत्र तावदनुभूतिशब्दस्यार्थावगतिहेतुत्वे व्याघातःअहेतुत्वेऽपि पुनर्व्याधात इत्याबालगोपालमुपलभ्यम् । स्वयं प्रकाशे इत्यनेन किं स्वव्यवहारे स्वाश्रयस्य कदाचित्स्वगोचरानु भूत्यन्तरनैरपेक्ष्यमात्रं साध्यते? उत सर्वदा सर्वस्य स्वगोचरानुभूतिविरहः? नाद्यः, सिद्धसाधनात् । वयमपि संविदो विषयप्रकाशनवेलायां स्वाश्रयं प्रति
- [शतदूषणी संविदनुत्पत्तिदूषणवादः(21)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-संविदनुत्पत्तिद/) - शतदूषणी ।।अथ संविदनुत्पत्तिदूषणवादः एकविंशः ।। 21।। विविधविषयाकृष्टैर्वागादिभिस्सुलभागसां स्वयमुपनतं स्वान्तर्घ्वान्तं चिरस्य निरस्य नः । भगवति हरौ प्रत्यक्तत्वान्तरात्मनि निर्भरप्रसृमरसुधाधाराकारा प्रसीदतु शेमुषी ।। ये तु स्ववचनविरोधजालमप्यवधीरयन्तः सर्वसाक्षिकामपि संविदुत्पत्तिं प्रतिक्षिपन्ति, तान्प्रति ब्रूमः । किं घटादिविषयप्रकाशात्मिकाया एव संविद उत्पत्तिः प्रतिक्षिप्यते? उत सकलविषयविरक्तायाः कस्याश्चिदन्यस्याः? नाद्यः, घटादीनामप्यनुत्पत्तिमत्त्वप्रसंगात् । नहि तदुत्पत्तेः प्रागेव तद्विषया प्रत्यक्षसंविदस्मदादीनां सम्भवति । अन्यथाऽस्मदादीनामपि सर्वदा सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । ननु पूर्वं स्वरूपेणावतिष्ठते,
- [शतदूषणी संविन्निर्विकारत्वानुमानभङ्गवादः(22)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-संविन्निर्विकार/) - शतदूषणी ।।अथ संविन्निर्विकारत्वानुमानभङ्गवादः द्वाविंशः ।।22।। परिणमयति विश्वं यस्स्वयं निर्विकारः परिणमति च योऽसौ तत्तदर्थान्तरात्मा । विषमविषयतृष्णाधन्वकान्तारजातं व्यपनयतु भयं मे विश्वजिष्णुस्स विष्णुः ।। यदुच्यते - अनुभूतिर्निर्विकारा, अनुत्पन्नत्वात्, यदुक्तसाध्यं न भवति तदुक्तसाधनमपि न भवति, यथा घटादिरिति । तत्र संविदुत्पत्त्यादिसमर्थनादसिद्धिबाधौ सुगमौ । किंच किमिदं निर्विकारत्वं नाम? किमुत्तारवधिराहित्यम्? उत घटादिवन्नामान्तरव्यपदेशार्हावस्थाविशेषराहित्यम्? उतावस्थामात्रराहित्य मिति । नाद्यः, अनुत्पन्नेन प्रागभावेनोत्तरावधिमता व्यभिचारात् । भावरूपाज्ञानेन न
- [शतदूषणी संविन्नानात्वनिषेधकानुमानभङ्गवादः(23)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-संविन्नानात्वनि/) - शतदूषणी ॥अथ संविन्नानात्वनिषेधकानुमानभङ्गवादः त्रयोविंशः ॥23॥ प्रतिपुरुषमनेकाः प्रत्यवस्थं विचित्राश्शुभगतिषु धियो यश्चोदयत्यञ्जसा नः । अखिलचिदचिदन्तर्यामि तद्विष्णुसंज्ञं सवितुरहमुपासे तस्य देवस्य भर्गः ॥ यदाहुः - अनुभूतिर्न नाना, अजत्वात्; यन्नाना तज्जायते, यथा घटः । दृश्यमानस्तु संविद्भेदो विषयाश्रयादिभेदोपाधिकत्वान्न स्वाभाविकः, घटाकाशतरङ्गचन्द्रपराभिमतसमवायादिभेदवत् । अन्यथा कल्पनागौरवप्रसङ्गादिति । तदसारम्; किमत्र यतःकुतश्चिदपि भेदो निषिध्यते? उतसंविज्जातीयमात्रात्? अथ संवित्स्वरूपात्? उत संविदन्तरात्? अथवा संवित्सजातीयराहित्यं साध्यत इति । न प्रथमः,
- [शतदूषणी निर्विशेषत्वानुमानभङ्गवादः(24)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निर्विशेषत्वानु/) - शतदूषणी ।।अथ निर्विशेषत्वानुमानभङ्गवादः चतुर्विंशः ।।24।। विभूतिगुणवर्गेण विशिष्टं यमधीमहे । अप्रतर्क्यविशेषाय तस्मै भगवते नमः ।। यदाहुः - अनुभूतिर्निर्विशेषा, अनुभूतित्वात्, यत्सविशेषं न तदनुभूतिः, यथा घटः, अनुभूतेस्सविशेषत्वे घटवदननुभूतित्वप्रसङ्ग इति । अत्र तावत्प्रतिज्ञायां निर्विशेषपदमनुभूतिपदप्रतिपन्नादधिकार्थबोधकम्? न वा? पूर्वत्र तेनैवानुभूतिरितिवदनधिकार्थत्वेन पुनरुक्तिनिग्रहापत्तिः । समस्तविशेषाभाव एव तेन प्रतिपाद्यत इति चेन्न; उक्तोत्तरत्वात् । तथा हि । स किमनुभूतिस्वरूपमेव? ततोऽतिरिक्तं वा किंचित्? पूर्वत्र पुनरुक्तिः, सिद्धसाधनता
- [शतदूषणी संविदात्मत्वभङ्गवादः(25)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-संविदात्मत्वभङ्/) - शतदूषणी ।।अथ संविदात्मत्वभङ्गवादःपञ्चविंशः ।।25।। अन्योन्यव्यतिरिक्तयोरविजहद्धर्मत्वधर्मित्वयोर्व्यापारे गृहमेधिनोरिव ययोः साहित्यमासूत्र्यते । सा संवित्सकलार्थसाधकवपुस्तत्सिद्धभोगः प्रभुः, श्रीमानस्तु स मे समस्तदुरितोत्ताराय नारायणः ।। यदुच्यते - संविदात्मा अजडत्वात्, यदुक्तसाध्यं न भवति तदुक्तसाधनमपि न भवति, यथा घटः, इति; तदसत्; स्वस्मै भासमानत्वरूपस्याजडत्वस्य हेतोरसिद्धेः । अव्यभिचरितप्रकाशसत्ताकत्वस्यसुखादिभिर्व्यभिचारात् । तेषामपि संविद्वयतिरेकस्यानात्मत्वस्य च सौगतसुहृदा त्वयाऽप्यपरित्यागात् । सजातीयनैरपेक्षयादेरपि दीपादिभिर्घटादिभिरपि वा व्यभिचारत् । सर्वथा सजातीयनिरपेक्षप्रकाशत्वस्यपक्षेऽप्यसिद्धेः । सा खल्वात्मसम्बन्धसापेक्षप्रकाशा ।
- [शतदूषणी अहमर्थात्मत्वसमर्थनवादः(26)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अहमर्थात्मत्वसम/) - शतदूषणी ।।अथ अहमर्थात्मत्वसमर्थनवादः षड्विंशः ।।26।। अहंत्वेदंत्वाभ्यां स्वपरविदितांश्चेतनगणानहङ्कारादीनप्यचिदुपधिभेदाननहमः । अहन्ता यस्यैका कबलयति वैशिष्ट्यविभवान्ममास्मिन्विश्राम्यत्वहमिति मतिर्विश्ववपुषि ।। यदुच्यते - अहमर्थो नात्मा, सुषुप्तिमोक्षयोरननुवर्तमानत्वात् । मोक्षे न तदनुवृत्तावज्ञत्वादिप्रसङ्गाच्च । अतश्चैतन्यमात्रमात्मा । तत्रानिदमि चैतन्ये निरुपाधिरहंभ्रमः। कर्तृत्वादिस्तु सोपाधिः सर्पलोहित्यवत्क्रमादिति । अत्र ब्रूमः-सुषुप्तौ तावदहमर्थाननुवृत्तौ पुनः प्रतिसन्धानानुपपत्तिप्रसङ्गः । न ह्यहमर्थान्तरेणानुभूतमर्थमहमर्थान्तरं स्मर्तुमलम्, अतिप्रसङ्गात् । सुषुप्तावपि तदनुवृत्तौ तदानीमपि तत्प्रकाशप्रसङ्ग इति चेन्न; विद्यमानस्य प्रकाशनियमानभ्युपगमात् । तदानीमप्रकाशेऽपि तदनुवृत्तौ
- [शतदूषणी ज्ञातृत्वाध्यासभङ्गवादः(27)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-ज्ञातृत्वाध्यास/) - शतदूषणी ।।अथ ज्ञातृत्वाध्यासभङ्गवादः सप्तविंशः ।।27।। तमाश्रये यस्त्विह चेतनानामेको बहूनां विदधाति कामान् । शक्तिः परा यस्य समस्तसूतिः स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।। यदाहुः - ज्ञातृत्वादिप्रकाशो भ्रान्तिः, देहात्माभिमानवत एव जायमानप्रकाशत्वात्, स्थूलोऽहमित्यादिप्रतीतिवदिति, तदसत्; हेत्वसिद्धेः । न हीश्वरस्य योगिनां मुक्तानां वा देहात्मभ्रमः, न च तेषां ज्ञातृत्वादिकं न प्रकाशते । यथा परं ब्रह्मैव सङ्कल्पयति - "हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवता'' (छां - 6 -
- [शतदूषणी साक्षित्वभङ्गवादः(28)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-साक्षित्वभङ्गवा/) - शतदूषणी ।।अथ साक्षित्वभङ्गवादः अष्टाविंशः ।।28।। चतुर्दशविधस्यापि साक्षिवर्गस्य साक्षिणे । स्वतस्सर्वविदे तस्मै नमस्सर्वान्तरात्मने ।। यत्पुनराहुः - आसंसारमज्ञानसाक्षित्वेन ब्रह्मावतिष्ठते । श्रूयते हि - "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चे'' (श्वेता - 6 - 11)त्यादि। न च स्वप्रकाशप्रत्यक्षादैन्द्रियिकप्रत्यक्षाच्चातिरिक्तं साक्षिप्रत्यक्षं नाम न किञ्चिदुपलभ्यत इति वाच्यम्, सुखमहमस्वाप्समेतावन्तं कालं न किंचिदहमज्ञासिषमिति सुखाज्ञानयोः साक्षित्वेन सुप्तोत्थितस्य स्वात्मपरामर्शादिति । अत्रोच्यते । तत्र तावत्स्वरूपसुखप्रकाशः स्वप्रकाशान्तर्गतः, न पुनस्साक्षिप्रकाशगम्यः
- [शतदूषणी शास्त्रविरोधपरिहारवादः(29)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-शास्त्रविरोधपरि/) - शतदूषणी ।।अथ शास्त्रविरोधपरिहारवादः एकोनत्रिंशः ।।29।। विदितमनुवदन्तो विश्वमेतद्यथावद्विदधति निगमान्ताः केवलं यन्मयत्वम् । अविदितबहुभूमा नित्यमन्तर्विधत्तां हयवरवदनोऽसौ सन्निधिस्सन्निधिं नः ।। यदाहुः - शास्त्रप्रत्यक्षयोर्विरोधे शास्त्रं बलीयः । अन्यथाऽद्वैतशास्त्रस्य प्रामाण्योच्छेदप्रसङ्गात्, अपरोक्षदेहात्मभ्रमादेश्च दुर्निरासत्वापातात् । न चात्र विरोध एव न सम्भवतीति वाच्यम्, भेदप्रपञ्चगोचरत्वतन्निषेधाभ्यां विरुद्धविषयत्वोपलम्भात् । न च देशकालस्वरूपादिभेदेन निषेधः संकोचमर्हति, "नेह नानास्ति किंचन'', (बृह.6 - 4 - 9) "तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित्क्वचित्कदाचिद्विज वस्तुजातमि''
- [शतदूषणी असत्यात्सत्यसिद्धिभङ्गवादः(30)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-असत्यात्सत्यसिद/) - शतदूषणी ।। अथ असत्यात्सत्यसिद्धिभङ्गवादः त्रिंशः ।।30।। सत्यैरेव सदातनोक्तिनिवहैस्सत्यप्रमाहेतुभिस्सत्यं ज्ञानमनन्तमेकममलं यद्ब्रह्म निर्दिश्यते । तत्सत्यैःपरिकर्मितं गुणगणैस्सत्यादिसन्धिक्रियं सत्यानन्दविभूतिकं विचिनुमस्सत्यस्य सत्यं महः ।। योऽयमसत्यप्रलापः -असत्यादपि शास्त्रादेस्सत्यस्य ब्रह्मणः सिद्धिस्संभवति । अस्ति चासत्यात्सत्योत्पत्तेस्सत्यप्रतिपत्तेश्च लोके बहुलमुपलम्भः; आरोपितैरेव शुक्तिरजतरज्जुसर्पशङ्का विषभावितगरुडादिभिः सत्यस्य हर्षभयमरणगरलहरणादेर्दर्शनात् । तथा स्वाप्नार्थेन शुभादिः, प्रतिबिम्बेन बिम्बतत्त्वम्, लिप्यक्षरैरक्षराणि, रेखागवयादिभिस्सत्यगवयादिः, चित्रपुरुषदिभिः पुराणवृत्तान्तादिः, नादविशेषोपाधिकशब्दनानात्वेनार्थभेदश्चेति असत्यैरेव सत्यानि निश्चीयन्ते । तथा वाष्पारोपितधूमादिभिर्यदृच्छासन्निहितधूमध्वजादिसिद्धिः । न चात्र सर्वत्र
- [शतदूषणी जीवन्मुक्तिभङ्ग वादः(31)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-जीवन्मुक्तिभङ्ग/) - शतदूषणी ।।अथ जीवन्मुक्तिभङ्ग वादः एकत्रिंशः।।31।। अन्ते विरोधिजनसङ्क्रमणीयसर्व पूर्वोत्तराधनिवहप्रतिबन्धकेन । यद्व्यानसन्ततिलताप्रथमाङ्कुरेण मुक्ता इवात्र मुनयः स गतिस्स्वयन्नः ।। समन्वयाधिकरणभाष्ये परेषां सयूध्यकलहमुपक्षिप्य जीवन्मुक्त पक्षः प्रतिक्षिप्तः, तदेवात्र पूर्वापरसङ्गतेर्व्याकुर्मः । यदाहुः - ब्रह्मात्मैक्योपदेशपरतत्वमसिवाक्यश्रवणजनिततत्वाध्यवसायादेव जीवन्नपि मुच्यते पुरुषः, ज्ञानस्यैव स्वाभाविक मोक्षप्रतिबन्धनिवर्तकत्वात्, तस्यच निष्पन्नत्वात्; बाधातिरिक्तायाश्च विरोधिनिवृत्तेरभावात् । नहि रज्जुयाथात्म्यज्ञानातिरेकेण मिथ्याभूतसर्पभयनिवृत्तेः सर्पविनाशोऽप्यपेक्षितः । नच शरीरदेस्सत्यत्वमिच्छामः, येन ज्ञानमात्रान्न निवर्तेत । श्रूयतेच - "तमेवं विद्वानमृतइह भवति'
- [शतदूषणी बाधार्थसामानाधिकरण्यभङ्गवादः(32)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-बाधार्थसामानाधि/) - शतदूषणी ।।अथ बाधार्थसामानाधिकरण्यभङ्गवादः द्वात्रिशः।।32।। यदधिकरणमेतद्यद्विधेयं यदर्थं यत उदितमपीति प्रोच्यते यद्वि विश्वम्् । तमजमजडमन्तर्यामिणं सर्वजन्तोः निरवधिमहिमानं देवमाराधयामः ।। यदाहुः - य इह निर्विशेषचिन्मात्रब्रह्माविद्याविवर्तरूपाणां तत्तत्पदार्थानां तत्वोपदेशपरेषु वाक्येषु ब्रह्मणा सह सामानाधिकरण्यनिर्देशः स बाधार्थ एव, अर्थान्तरासम्भवात् तस्यैव विवक्षितत्वात् । तथाहि - अन्धकारादिषु स्थाणुमविशिष्टमवलोक्य यश्चोर इति मुह्यति तं प्रति तत्वदर्शी कश्चिद्वदति त्वद्द्ष्टश्चोरः स्थाणुरिति । तस्य कोर्थः? चोरत्वाभिमानविषयः ते न चोर
- [शतदूषणी संविदद्वैतभङ्गः वादः(33)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-संविदद्वैतभङ्गः/) - शतदूषणी ।।अथ संविदद्वैतभङ्गः वादः त्रयस्रिंशः।।33।। बहुविधभक्तिज्ञानप्रभावपूतैर्निषेवितं बहुभिः । प्रभयेव भानुमन्तं लक्ष्म्या सेव्यन्तु लक्षयामस्तम् । अत्र खलु महार्णवावर्तगर्तकुहरेषु आवर्तमानाः पुरुषा आवर्तयन्ति नियतमेतादृशानि वाक्यानि - एकैव संविदनेकज्ञातृज्ञेयतदवच्छिन्नज्ञप्तिरूपेण विवर्तन इत्येवमादीनि । तदसङ्गतम्, घटादि विषयैकैकधियांतथा विवक्षायां क्वचिदपि विदिताविदितविभागा भावप्रसङ्गात् । तत्तत्पूर्वोत्तरकालयोः प्रपञ्चानुपलब्धिप्रसङ्गाच्च । सैव संवित्तच्चातच्च वेद्यं क्रमेणोपसर्पतीति चेन्न; - घटादेरिव सुखादेरिव च संविदोप्युत्पत्तिविनाशादिप्रत्ययस्य निराबाधत्वात् । यौक्तिकबाधस्य सुखदुःखादावपि वक्तुं शक्यत्वात्
- [शतदूषणी उपदेशानुपपत्तिवादः(34)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-उपदेशानुपपत्तिव/) - शतदूषणी अथ उपदेशानुपपत्तिवादः चतुस्त्रिंशः । हयमुखमुखैस्तत्तद्रूपैरकर्मविनिर्मितै रुपदिशति यस्तथ्यं पथ्यं सतामवसीदताम् । जननपदवीयातायातश्रमापहरां धियं जनयतु स मे देवः श्रीमान् धनञ्जयसारधिः ।। अस्ति तावदासर्वेश्वरादस्मदादिपर्यन्तमासंसारमनुवर्तमानो दृष्टा दृष्टप्रयोजनः सर्वसैद्धान्तिक सम्मतश्शिष्याचार्यक्रमः । स एष निर्विशेषैकशेमुषीमात्रपरिशेषमुषितनिरवशेषभुवनस्य न कथञ्चिदपि सङ्गच्छते । तथाहि - आत्माद्वैतमुपदिशन्नाचार्यः किं शिष्यतया शिक्षणीयं कं चिदपि नोपलभते, उतोपलभते? आद्ये कस्मा उपदिशेत्? न कस्मैचिदितिचेत्? तर्हि नोपदिशेदेव, श्रोतृप्रतिपत्तिप्रयोजकत्वादुपदेशस्य । अन्यथाआरण्यकोपदेशस्य ।
- [शतदूषणी तिरोधानानुपपत्तिवादः(35)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-तिरोधानानुपपत्त/) - शतदूषणी अथ तिरोधानानुपपत्तिवादः पञ्चत्रिंशः । यन्मायामोहितात्मनो यान्मायामोहितं विदुः । तत्प्रपद्य तदुक्तोयं तिरोधिरवधूयते ।। यदाहुर्ब्रह्मधातिनो ब्रह्मविदो ब्रह्मस्वरूपमविद्यातिरोहितमिति । तत्र किमिदन्तिरोधानम्? किमिन्द्रियसम्बन्धनिवारणम्, किमैन्द्रियकज्ञानस्य तद्विषत्तानिवर्तनम्, यद्वा सर्वेषामपि ज्ञानानां तद्विषयतापाकरणम्, अथवा स्वस्य स्वकर्मताव्यपोहः, स्वप्रकाशभङ्ग एव वा, विशदस्वरूपस्याप्यविशदस्वरूपत्वापादनं वा, ब्रह्मप्रकाश सामग्र्यनुप्रविष्टस्वभावनिरासो वा, अनिरूपणीयस्वरूपमन्यदेव वा किञ्चिदिति । नाद्यः, अशक्यत्वात् । तथाहि - सम्बन्धशब्देन किं सामान्यतस्सम्बन्धमात्रं विवक्षितम्, तद्विशेषो वा? आद्येत्विन्द्रियाणां
- [शतदूषणी आत्माद्वैतभङ्गवादः(36)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-आत्माद्वैतभङ्गव/) - शतदूषणी अथ आत्माद्वैतभङ्गवादः षट्त्रिंशः । नमस्त्रेधा विभक्तानामात्मनामन्तरात्मने । ब्रह्मणे हयवक्त्राय बन्धमोक्षैकहेतवे ।। यदुच्यते तावदात्माद्वैतवादिभिरेक एवात्मा देहाद्युपाधिभेदेन बहुधा प्रतिभाति, तरङ्गचन्द्रवत्, सौभर्यादिवच्च । तथा च प्रयोगाः - विगीतानि शरीराणि मयैवात्मवन्ति, शरीरत्वात्, सम्प्रतिपन्नमच्छरीरवत्; सर्वं जाग्रच्छरीरं मदविद्याकल्पितम्, शरीरत्वात्, कल्पितत्वाद्वा, स्वप्नदृष्टमच्छरीरवत; सर्वोप्यात्मा अहमेव, चेतनत्वात्, अहमिव; सर्वाणि सुखदुःखानि मयैव भुज्यन्ते, सुखदुःखत्वात्, मत्सुखदुःखवत्; विगीतानि शरीराणि देवदत्तात्मना आत्मवन्ति, शरीरत्वात्, सम्प्रतिपन्नदेवदत्तशरीरवत्; एवं सहस्रशोनुमानानि विभज्य
- [शतदूषणी जीवेश्वरैक्यभङ्गवादः(37)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-जीवेश्वरैक्यभङ्/) - शतदूषणी अथ जीवेश्वरैक्यभङ्गवादः सप्तत्रिंशः । आत्मतत्वविदां पुंसां यद्दास्यं लास्यकारणम् । तद्वन्दे परमानन्दमिन्दिरामन्दिरं महः ।। यत्पुनर्महासाहसिका दृढतरनिरूढहेदात्ममोहमन्दधियः प्रत्यक्षादिविरोधमपि तिरस्कृत्य स्वात्मानमेवेश्वरमभिमन्यन्ते, तदपि भेदसामान्यस्य आत्मनानात्वस्य च समर्थनात् ""एको बहूना'' मित्याद्युक्तैकानेकतादात्म्यायोगाच्च निरस्तप्रायमेव । विशेषतोपि पश्यामः । जीवस्येश्वरत्वं किं प्रत्यक्षबलादभ्युपगम्यते, उतो पपत्तिसामर्थ्यात्, यद्वा शास्त्रवैभवात्? अन्यतः कुतश्चित्र सम्भत्येव । नाद्यः, अनीश्वरतयैव स्वात्मन उपलम्भात् । अप्रतीत्तेश्वरस्य कथं तत्प्रतियोगिकानीश्वरत्वनिरूपणमिति चेन्न; - श्रुत्यादिभिः प्रमितेश्वरतत्वानां
- [शतदूषणी अखण्डवाक्यार्थखण्डनवादः(38)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अखण्डवाक्यार्थख/) - शतदूषणी अथ अखण्डवाक्यार्थखण्डनवादः अष्टत्रिंशः । ज्ञानानन्दगुणोपेतं ज्ञानानन्दमयं महः । पायादपायाद्भवतो भवबन्धविधायकात् ।। सत्यज्ञानाजिभिर्वाक्यैरखण्डं बोध्यमिच्छताम् । अहङ्करोमि मूर्खाणामहङ्करणखण्डनम् ।। यत्तु जल्पन्ति - विगीतं वाक्यमखण्डार्थपरम्, समानाधिकरणवाक्यत्वात्, सोयं देवदेत्त इत्यादिवाक्यवदिति । अत्र किमिदमखण्डार्थपरत्वं? निवयवार्थपरत्वं वा? अच्छेद्यार्थपरत्वं वा? निर्विशेषणपरत्वं वा? विशेष्यमात्रपरत्वं वा? निर्भेदार्थपरत्वं वा? भावरूपविशेषणरहितपरत्वं वा? एकविशेष्यपरत्वं वा? अन्यद्वा किंचित्? इति । न प्रथमद्वितीयौ, सिद्धसाधनात्; दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च । न हि
- [शतदूषणी भावरूपाज्ञानभङ्गवादः(39)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-भावरूपाज्ञानभङ्/) - शतदूषणी अथ भावरूपाज्ञानभङ्गवादः एकोनचत्वारिंशः । श्रुतिकिरीटनिरूपणनिर्भरप्रसरयैव धिया परिशोधिताम् । सुखिमलां पदवीमदवीयसीं भजत माधवभक्तिमयीमिमाम् ।। भावरूपं यदज्ञानं ये जनाः परिचक्षते । तच्चिते तत्तथाभूतं निश्चिन्वन्ति विपश्चितः ।। एवं ह्यज्ञानमुषिततत्त्वज्ञानैर्विज्ञातम् - प्रत्यक्षानुमानागमैर्भावरूपमज्ञानं प्रतीयते । तत्र प्रत्यक्षं तावदहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यादिरूपं सर्वसम्मतम् । तत्किं भावरूपमज्ञानं विषयीकरोति उताभावरूपमिति विवेचनीयम् । न तावदभावरूपम्; अभावो हि प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणः; ततश्च ज्ञानभावप्रतीतिर्ज्ञानग्रहणमन्तरेण नोपपद्यते; ज्ञानं
- [शतदूषणी जीवाज्ञानभङ्गवादः(40)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-जीवाज्ञानभङ्गवा/) - शतदूषणी ।। अथ जीवाज्ञानभङ्गवादः चत्वारिंशः ।।40।। अखिलचिदचिदन्तर्यामितां प्राप्य तिष्ठन् स्वयमखिलगुणाढ्यस्सूरिभिर्नित्यसेव्यः । निजचरणनिषेवावैभवेनापराधान् व्यपनयति नराणां व्यक्तमेनं भजामः ।। ये पुनः प्रसक्तं ब्रह्मणोऽविद्यादिरूपमसाध्यदोषं भिषज्यन्त इवाहुः - न ब्रह्मणि साक्षादज्ञान संसारादिगन्धः, अविद्यान्तः करणप्रतिबिम्बितस्य तस्य जीवत्वात्; जीवाश्रयत्वाच्चाज्ञानसंसारादेः । यद्यपि मूलबिम्बस्वरूपेण प्रतिबिम्बेनापि भवितव्यम्, तथापि यथा मणिकृपाणदर्पणादि प्रयुक्ताल्पत्वमलिनत्वतरलत्वादयो धर्माः प्रतिबिम्बैकवर्तिनो वस्तुतस्तदभिन्नेऽपि मुखे न सम्बध्यन्ते, नापि परस्परं संकीर्यन्ते, तथाऽत्रापि ब्रह्मप्रतिबिम्बभूतजीवगता दोषा ब्रह्मणि
- [शतदूषणी अविद्यास्वरूपानुपपत्तिवादः(41)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-अविद्यास्वरूपान/) - शतदूषणी ।।अथ अविद्यास्वरूपानुपपत्तिवाद एकचत्वारिंशः ।।41।। अविद्याख्यावद्यं फलमपि तदीयं भगवतो विदूरे यस्येति श्रुतिशिरसि जोघुष्यत इदम् । यदज्ञानाद्बन्धो भवति न तु यद्वैभवविदां स मे देवः श्रीमांश्छमयतु सदा चेतसि तमः ।। यः पुनरयं स्वप्रकाशचिन्मात्रैकरसस्य ब्रह्मणो विश्वभ्रमहेतुरविद्याख्यो दोषः, स किं परमार्थः, उतापरमार्थः? आद्येऽपि ब्रह्मणो भिन्नोऽभिन्नो वा? भिन्नत्वे परमार्थद्वित्वप्रसङ्गः । अभिन्नत्वे च ब्रह्मण एव विश्वभ्रमहेतुदोषत्वमुक्तं स्यात् । तथाच ब्रह्मणो नित्यत्वेन
- [शतदूषणी मायाऽविद्याविभागभङ्गवादः(42)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-मायाऽविद्याविभा/) - शतदूषणी ।।अथ मायाविद्याविभागभङ्गवादः द्विचत्वारिंशः ।।42।। य एको दुर्लङ्घ्यत्रिगुणनिजमायानिगलितैर्विचित्रैः क्षेत्रज्ञैर्विहरति सोजासहचरः । जगत्सर्गक्षेमक्षपणपरिकर्मीणमहिमा दयालुर्देवोऽसौ तुरगवदनस्तारयतु नः ।। ये तु ब्रह्मणो दोषं परिजिहीर्षन्तः ब्रह्माज्ञानं मायशब्देनोपचरन्ति, तान्प्रति ब्रूमः, मायाविद्ययोः को विशेष इति । परव्यामोहनहेतुर्माया, स्वव्यामोहनहेतुरविद्येति चेत्, किं परेषामदर्शनेऽपि तद्धामोहनम्? उत तद्दर्शने? न प्रथमः, असंभवात्; न हि मायाविनः परानपश्यन्तस्तन्मोहनमिच्छन्ति, मोहयन्ति वा; मायाविशब्दस्य परव्यामोहनाभिसन्धिमत्पुरुषविशेषवाचित्वात् । अन्यथा मोहनहेतूनां मणिमन्त्रौषधीनामपि मायावित्वप्रसङ्गात् ।
- [शतदूषणी निवर्तकानुपपत्तिवादः(43)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निवर्तकानुपपत्त/) - शतदूषणी अथ निवर्तकानुपपत्तिवादः त्रिचत्वारिंशः ।।43।। अनन्यानां पुंसामनवधिकभक्तिस्थितिजुषामविद्याध्वंसे यच्चरणवरिवस्यापरिणतेः । तदेकं सत्संवित्सुखमवधिदूरीकृतगुणं हताशेषावद्यं हयवदनमीडीमहि महः ।। प्रतिष्ठितोऽयमर्थः प्रमाणपरतन्त्राणां - यदुत कर्मयोगज्ञानयोगपरिशोधितान्तः करणस्य तत्तद्वर्णाश्रमोचितनित्यनैमित्तिकोप संहृतिनिषिद्धपरिहारनिष्ठस्य अनवरतविहितध्यानार्चनादि क्रमपरिणत निरतिशयप्रीतिरूपतापन्ननिदिध्यासन निरुद्धसुहृद्विषत्संक्रमणीयपूर्वोत्तरपुण्यपापस्य, फलोन्मुखकर्मपर्यवसाननिर्मुक्तस्थूलसूक्ष्माचित्संसर्गस्य तथाविधभजनाराधितपरमपुरुषप्रसादादेव सार्व यापरपर्याया निश्शेषाविद्यानिवृत्तिरिति । ये पुनरद्धैतविज्ञानादेव ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिरिति जल्पन्ति, तान्प्रति ब्रूमः कथंभूतमिदमद्वैतज्ञानमिति । कि ब्रह्मस्वरूपभूताज्ज्ञानाद्भिन्नम्, उताभिन्नम्, यद्वा भिन्नाभिन्नम्, उतानुभयात्मकम्, उताशक्यवेदनकथम्बावं किञ्चिदिति । न प्रथमः, तद्वि निर्विषयम्, सविषयं
- [शतदूषणी निवृत्त्यनुपपत्तिवादः(44)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निवृत्त्यनुपपत्/) - शतदूषणी ।।अथ निवृत्त्यनुपपत्तिवादः चतुश्चत्वारिंशः ।।44।। सत्त्वानीव विरुद्धजातिजनुषा सिद्धानि सिद्धाश्रमे वैरं यत्र मिथस्त्यजन्ति विधयस्सर्वैर्निषेधैस्सह । तं रङ्गेशयमङ्गसङ्गिकमलालक्ष्येश्वरप्रक्रियं शान्तावद्यमनन्तमङ्गलगुणं देवं प्रपद्येमहि ।। येयं ब्रह्मणः श्रवणमनननिदिध्यासनादिक्रमपरिणतविशदाद्वैतवाक्यार्थविज्ञानहेतुका निश्शेषाविद्यानिवृत्तिरुच्यते, सा किमध्यासरूपा, नवा? पूर्वत्र कथं निश्शेषाविद्यानिवृत्तिः,अध्यासरूपायां तस्यां सत्यां तन्मूलाविद्याया अपि विद्यमानत्वात्, उपादानमन्तरेणोपादेयस्थित्ययोगात् । आत्मोपादाना साऽस्त्विति चेन्न; आत्मनःपरिणामित्वप्रसङ्गात् । सत्योपादानायाश्च सत्यत्वेन सद्वितीयत्वप्रसङ्गात् । नच दोषमन्तरेणाध्यासो भवतामपीष्टः, तथा सत्यविद्याकल्पनस्यैव निर्मूलत्वप्रसङ्गात् । यदि सा
- [शतदूषणी शब्दावेद्यत्वनिरासवादः(45)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-शब्दावेद्यत्वनि/) - शतदूषणी ।।अथ शब्दावेद्यत्वनिरासवादः पञ्चचत्वारिंशः ।।45।। यन्नामनि परोरजांसि गृणतां यादृच्छिकैर्हेतुमिः दुर्लङ्घोऽप्युपयाति गोष्पदतुलां संसारवारां निधिः । दूरे नित्यमसीमभूमकतया वाचां यदाचक्षते तद्वन्देमहि सर्वशब्दविषयं त्रय्यन्तवेद्यं महः ।। यदूचिरे -निर्धूतनिखिलकल्पनाजाले स्वप्रकाशचिन्मात्रे ब्रह्मणि कस्यचिच्छब्दस्य वृत्तिस् संभवति । नहि निमित्तमन्तरेण शब्दाः प्रवर्तेरन्, न चावेद्ये वेदकानामवकाशः । न च सर्वेषामात्मसाक्षिकं प्रकाशमाने प्रकाशकापेक्षा । न चैवमुपदेशनैरर्थक्यम्, स्वत एव प्रकाशमानेऽपि स्वरूपे कल्पितोपप्लवप्रशमनमात्रार्थतया प्रतिपन्नार्थप्रतिष्ठापनार्थप्रत्यभिज्ञापकतया वोपदेशसाफल्यात् ।
- [शतदूषणी निष्प्रपञ्चीकरणनियोगभङ्गवादः(46)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-निष्प्रपञ्चीकरण/) - शतदूषणी ।।अथ निष्प्रपञ्चीकरणनियोगभङ्गवादः षट्चत्वारिंशः ।।46।। आविभर्आवतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् । यस्यैतदक्षयं नित्यं जगतं विष्णुमाश्रये ।। ये पुनस्सर्वशब्दानां कार्यपरत्वं वदतां मतमपि कटाक्षयन्तस्सिद्धरूपे ब्रह्मणि स्वतो निरतिशय पुरुषार्थरूपे ज्ञानजननमात्रेण प्रयोजनपर्यवसाने वेदान्तानां संभवत्यपि प्रत्यक्षाद्यबाधितनिरतिशय पुरुषार्थरूपब्रह्मज्ञाने स्वतः प्रामाण्यमपि विस्मरन्तस्तथाविधपरिनिष्पन्नब्रह्मस्वरूपपशुद्ध्यर्थं तस्य निष्प्रपञ्चताकरणनियोगविषयतामाहुः, तेषां तथाविधनियोगविधिवाक्यासंभवात् सपरिकरनियोगा सिद्धेश्च निर्मूलः प्रलापः । तथा हि -न तावन्निष्प्रपञ्चं ब्रह्म कुर्यादिति विधिवाक्यमधीमहे । नच फलकरणदर्शनादिभिः कल्प्यते । नच स्मृत्याद्यनुसारेण तथाविधश्रुतिरनुमीयते
- [शतदूषणी विकल्पप्रामाण्यभङ्गवादः(47)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-विकल्पप्रामाण्य/) - शतदूषणी ।।अथ विकल्प्रामाण्यभङ्गवादः सप्तचत्वारिंशः ।।47।। संसारसागरोत्तारकारणं वारणाचले । अविकल्पविकल्पाभ्यामध्यक्षितमुपास्महे ।। यदुच्यते -विप्रतिपन्नो विकल्पो मिथ्याविषयः विकल्पत्वात्, यथा शुक्तिरजतविकल्पः, नासौ जात्यादिविशिष्टप्रत्यय इति सर्वस्यापि भेदस्य विकल्पविषयतया मिथ्यात्वे परिशेषादद्वैतसिद्धिरिति; तदेतत् सविकल्पकमपि प्रत्यक्षविभागतयोदाहरद्भिर्भाष्यकारैर्निरस्तप्रायम् । तद्विस्तृणीमहे । तत्र तावत्पक्षादयो न निर्विकल्पकविषयतया सिद्धाः, तथा सत्यभिलापसम्बन्धानर्हत्वप्रसङ्गात् । विकल्पविषयतया सिद्धौ तु, य एते पक्षादिग्राहिणो विकल्पाः किं तेऽपि पक्षीक्रियन्ते, उत तद्धतिरिक्ताः? इति । न प्रथमः,
- [शतदूषणी उपबृंहणवैघट्यवादः(48)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-उपबृंहणवैघट्यवा/) - शतदूषणी ।।अथ उपबृंहणवैघट्यवादः अष्टचत्वारिंशः ।।48।। गुणविभूतिविशेषविचित्रितं निगमसीमनि यत्समधीमहे । स्मृतिपुराणशतैरुपबृंहितं तदिदमस्तु सदा हृदयेषु नः ।। यदुच्यते-निर्विशेषचिन्मात्रब्रह्मात्मैक्यं त्रय्यन्तसिद्धं स्मृतिपुराणादीन्युपबृंहयन्तीति; तत्र तावत् तत्तत्प्रकरणादिपरामर्शेन भाष्यकारै तेषां यथावस्थितोऽर्थः प्रदर्शितः । सामान्यतः किंचिदुच्यते । यदा शब्दमात्रस्य निर्विशेषबोधनसामर्थ्यं नास्तीत्युपापीपदाम तदा कैव कथा तद्विशेषाणाम्? यदा च श्रुतिपरिषदशेषाऽपि विशिष्टविषयेति निरणैष्म, तदा कथं तदुपबृंहणानि तत्प्रतिपादकानि प्रतिपद्येमहि? यदा पुनः निर्विशेषपरा सेति पश्यसि, तदा तत्रोपबृंहणं नाम
- [शतदूषणी ऐक्योपदेशान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः(49)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-ऐक्योपदेशान्यथा/) - शतदूषणी ।।अथ ऐक्यापदेशान्यथानुपपत्तिभङ्गवादः एकोनपञ्चाशः ।।49।। त्रिविधचिदचिदन्तर्यामितां प्राप्य तिष्ठन्निखिलनिगमनिष्टैर्नित्यमैक्योपदेशैः । भ्रमममलधियां यो वारयत्येकभक्त्या भवतु शरणवाणी तत्पदे शाश्वती नः ।। यदाहुः,*तत्त्वमसि, *क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्याद्यैक्योपदेशान्यथानुपपत्त्या परिशुद्धे ब्रह्मण्येवाज्ञानं भेदभ्रमश्चावश्यं कल्पनीयम् । नचात्रैक्यं न प्रतीयते, न चाविवक्षितम्; सामानाधिकरण्यस्य तन्निष्ठत्वात्, विशिष्टैक्यवादिनाऽप्यैक्यमात्रस्यास्थितत्वाच्च । नचेदमारोपवृत्त्या सामानाधिकरण्यम्, तत्त्वोपदेशप्रकरणविरोधात् । न च सम्बन्धादिद्वारोपचारः, बाधकाभावात् । यद्यप्यस्मन्मतेऽपि लक्षणा, तथाऽपि प्रधानभूतसामानाधिकरण्यप्रतिपाद्यस्य मुख्यस्यैक्यस्यापरित्यागात्, तत्संरक्षणाय च स्वरूपोलक्षणभूतनिमित्तमात्रप्रहाणादिकं न
- [शतदूषणी परमते शास्त्राधिकारिभङ्गवादः(50)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-परमते-शास्त्राधि/) - शतदूषणी ।।अथ परमते शास्त्राधिककारिभङ्गवादः पञ्चाशः ।।50।। हताशेषक्लेशा निरवधिमहानन्दधनिनो वयं भूयास्मेति स्थिरमनधवर्त्मन्यधिकृताः । अनाघ्रातद्वन्द्वा हयमुखपदद्वन्द्वरुचयः स्वदन्तां मे सन्तः श्रुतिजलधिमुष्टिन्धयधियः ।। साधनचतुष्टयं पूर्ववृत्तमिति वदद्भिर्मुमुक्षुत्वं तावदधिकारिविशेषणमित्यङ्गीकृतम् । सा च मुमुक्षा मोक्षो मे स्यादित्येवमाकारा । तथाविधा सा कस्याधिकारिणो विशेषणमिति कथयन्तु कथयन्तु कलिब्रह्ममीमांसकाः, किं नित्यमुक्तस्वभावस्य संविदात्मनः? उत तस्यैवाविद्यासाक्षितामापन्नस्य? उतान्तः करणप्रतिफलितचिदाभासस्य? तद्वृत्तिसमारोपितक्रियात्वस्य वा चैतन्यस्य? अन्तःकरणस्यैव वा? अथ यस्यकस्यचिदनभिलप्यस्य? न वा कस्यचित्?
- [शतदूषणी मुक्तसंविन्निर्विषयत्वभङ्गवादः(51)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-मुक्तसंविन्निर्/) - शतदूषणी ।।अथ मुक्तसंविन्निर्विषयत्वभङ्गवादः एकपञ्चाशः ।।51।। अनुकूलतया सर्वं पश्यन्त्या मुक्तसंविदः । आन्ध्यं निर्विषयत्वेन वदतोऽर्थान्निरुन्ध्महे ।। *धीसन्ततिस्स्फुरति निर्विषयोपरागेति सौगतोपदिष्टमेव सन्ततिशब्दप्रहाणमात्रेण संगृह्णन्तः श्रुतिभिस्तावद्बाह्यतया ख्याप्यन्ते । तथा हि *ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रम्य * सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विपश्चितेति ब्रह्मवेदनफलत्वेन विभूतिगुणविशिष्टब्रह्मानुभव एव प्रपञ्च्यते । * यदा पश्यः इत्यादौ * निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीतीश्वरपरमसाम्यापत्तिवचनाच्च सार्व यादिकं मुक्तस्य सिद्धम् । * मम साधर्म्यमागताः इति
- [सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-जडपरिच्छेदः](https://srivaishnavan.com/सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-3/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् श्रीमन्महीशूरमहाराजाधिराजा महास्थान सभा भूषणैः शेषाचार्य वंशमुक्ताफलैः श्रीयादवाद्रि निवासरसिकैः पण्डितमण्डलीसार्वभौमैः श्री. उ. मं. अ. अनन्तार्यवर्यैः विरचितम् श्रीयादवाद्रिनिलयम् श्रितकल्पवृक्ष नारायणम् निखिललोकनिदानभूतम् । निस्सीमनिर्मलगुणम् निरवद्यरूपम् नित्यम् नमामि शिरसा सकलार्थसिद्ध्यै ॥ जयन्तु श्रीमन्तः श्रुतिशिखरसारस्यमधुराः सुधासध्रीचीनाः कुटिलमतकोलाहलमुषः । स्फुरद्युक्त्यासक्त्या द्रुहिणरमणीश्लाघ्यविभवाः यतिक्षोणीभर्तुर्निरुपमवचोगुम्भविसराः ॥ शेषार्यवम्शाम्बुधिशीतरश्मिस्सुधीरनन्तार्य इति प्रतीतः । सिद्धान्तसिद्धाञ्जननामधेयम् प्रबन्धमेनम् प्रकटीकरोति ॥ येऽर्था दुर्बोधताम् प्राप्ता गम्भीराचार्यसूक्तिषु
- [सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-जीवपरिच्छेदः](https://srivaishnavan.com/सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-4/) - सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् अथ जीवो निरूप्यते ॥ अणुत्वे सति ज्ञानाश्रयत्वम्, स्वव्यधिकरणसङ्कल्पजन्यकृतिमत्त्वम् न - तल्लक्षणम् । लक्षणद्वयेऽपीश्वरवारणाय सत्यन्तम् जन्यान्तम् च । जीवकृतिसामान्यस्य स्वव्यधिकरणेश्वरसङ्कल्पजन्यत्वाल्लक्षणसङ्गतिः । न च – *नित्यस्सर्वगतः* इति स्मृत्या जीवस्य विभुत्वबोधनाच्छरीरस्य देशान्तरगमनेऽपि ज्ञानसुखाद्युत्पत्तिदर्शना- त्तन्निर्वाहायात्मनोऽपि गमनागमनादिकल्पने गौरवाच्च विभुत्वकल्पनमेवोचितमित्यणुत्वघटितलक्षणासम्भव इति - वाच्यम् । *एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव ह्याराग्नमात्रो ह्यवरोऽपि दृष्टः*, *वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवस्स विज्ञेयः*-
- [सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-ईश्वरपरिच्छेदः](https://srivaishnavan.com/सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-5/) - सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् अथेश्वरो निरूप्यते ॥ *विभुत्वे सति चेतनत्वम् तल्लक्षणम्* । जीववारणाय सत्यन्तम्, कालवारणाय विशेष्यम् । प्रमेयत्वव्यापकत्वनिरूपकत्वरूपम् सर्वस्वामित्वम्, सर्वकर्मजन्यप्रीत्याश्रयत्वरूपम् सर्वकर्म- समाराध्यत्वम्, सर्वकर्मफलोत्पादकसङ्कल्पवत्त्वरूपम् सर्वफलप्रदत्वम्, सर्वद्रव्यपतनप्रतिबन्धक सङ्कल्पवत्त्वरूपसर्वाधारत्वम् च - तल्लक्षणम् । न च - ईश्वरस्य विभुत्वे *अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि* इत्यादिश्रुत्युक्तमनुप्रवेशादिकम् नोपपद्यत इति - वाच्यम्; विलक्षणसम्योगस्यैवानुप्रवेशशब्दार्थत्वात् । न च -भगवन्निरूपितस्वत्वस्य सर्वत्र सिद्धत्वे अग्नये स्वाहेत्यादावग्निपदस्याग्न्यन्तर्यामिपरत्वानुपपत्तिः, हविर्निष्ठस्वत्वरूपफलावच्छिन्नस्वस्वत्वध्वम्सानुकूलव्यापारस्यैव स्वाहापदार्थत्वात्तत्र स्वत्वरूपफलेऽन्तर्यामिनिरूपितत्वासम्भवादिति-वाच्यम्; तत्र विशेषणीभूताग्निनिरूपितत्वस्यैव
- [सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-नित्यविभूतिपरिच्छेदः](https://srivaishnavan.com/सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्-6/) - सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् अथ नित्यविभूतिर्निरूप्यते ॥ रजोरहितत्वे सति तमोरहितत्वे सति वा सत्त्ववत्त्वम्, स्वयम्प्रकाशत्वे सति सत्त्ववत्त्वम् वा, चेतनधर्मभूतज्ञानान्यत्वे सति स्वयम् प्रकाशत्वम्, धर्मभूतज्ञानान्यत्वे सति पराक्त्वम् वा तल्लक्षणम् । लक्षणत्रयेऽति प्रकृतिवारणाय सत्यन्तम्, जीवादिवारणाय विशेप्यम्; चतुर्थलक्षणे जीवेश्वरधर्मभूतज्ञानवारणाय सत्यन्तम्, कालवारणाय विशेष्यम् । व्यावृत्तिः पञ्चमेऽप्यूह्या । न्यायसिद्धाञ्जने तु –निश्शेषाविद्यानिवृत्तिदेशविजातीयान्यस्वमपि तल्लक्षणमुक्तम् । निश्शेषाविद्याध्वम्सोत्पत्तिम् प्रत्याधेयतासम्बन्धेनावच्छेदकीभूतो यो देशस्तदवृत्तिद्रव्यविभाजकोपाधिमद्भिन्नत्वे सति द्रव्यत्वम् नित्यविभूतिलक्षणमिति तदर्थः । न च
- [श्रीस्तवव्याख्यानम्](https://srivaishnavan.com/श्रीस्तवव्याख्यानम्/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीस्तवम् लक्ष्मीकटाक्षविक्षेपा रक्षणै ककृतक्षणाः । रक्षन्तूत्कूलकरुणा सन्धुक्षितजगत्त्रयाः ॥ अथ सर्वेश्वराभिमत स्वरूपगुणविभवाम् सकलचेतनानाम् सकलपुरुषार्थप्राप्तौ पुरुषकारभूताम् सर्वेश्वरवत् स्वयमपि प्राप्यप्रापकभूताम् लक्ष्मीम् स्तोतुकामाः श्रीवत्साङ्कमिश्राः सकल-जगदुज्जीवनार्थमाशीर्वादमेव प्रबन्धमुखेन निबध्नन्ति । स्वस्तीति स्वस्ति श्रीर्दिशताद् अशेषजगताम् सर्गोपसर्गस्थितीः स्वर्गम् दुर्गतिमापवर्गिकपदम् सर्वम् च कुर्वन् हरिः । यस्या वीक्ष्य मुखम् तदिङ्गितपराधीनो विधत्तेऽखिलम् क्रीडेयम् खलु नान्यथाऽस्य रसदा स्यादैकरस्यात् तया ॥ १ ॥ सा
- [वरदराजस्तवव्याख्यानम्](https://srivaishnavan.com/वरदराजस्तवव्याख्यानम्/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः वरदराजस्तवम् श्रीवत्सचिह्नमित्रेभ्यो नम उक्तिमधीमहे । यदुक्तयस्त्रयीकण्ठे यान्ति मङ्गलसूत्रताम् ॥ हस्त्यद्रीशस्तोत्रमध्यात्मगर्भम् पूर्वाचार्यैर्व्याकृतम् विस्तरेण । श्रीवत्साङ्कम् लक्ष्मणार्यम् च नत्वा सङ्क्षिप्याहम् व्याकरोमि स्वशक्त्या ॥ अखिलहेयप्रत्यनीक कल्याणैकतानम् स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणम् सकलजगत्कारणम् परव्यूहविभवार्चान्तर्यामिरूपेण पञ्चधावस्थितम् चतुर्मुखमहहविर्भागाङ्गीकारार्थम् वेगवतीतीरे काञ्च्याम् पुण्यकोट्याम् सत्यव्रतक्षेत्रे हस्तिशैलशिखरेऽवतीर्णम् अद्यापि पुत्रमित्र क्षेत्र - धनधान्यादिवरप्रदानेन प्रकटितेश्वरभावम् सदा सन्निहितम् वरदराजमधिकृत्य मुमुक्षुभिः सर्वदानुसन्धेयमर्थपञ्चकम् चानुसन्दधत् श्रीवत्साङ्कमिश्रः सकलजगदुज्जीवनार्थम् स्वोज्जीवनार्थम् च स्तोत्रम् प्रवर्तयामास
- [श्रीवैकुण्ठस्तवव्याख्यानम्](https://srivaishnavan.com/श्रीवैकुण्ठस्तवव्याख्य/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीवैकुण्ठस्तवम् श्रीवेङ्कटाचार्यवर्यस्य चरणौ शरणम् वृणे । यदीयसेवा सर्वेषाम् सूते तत्त्वार्थनिर्णयम् ॥ वेदान्तवेद्यविभवम् विविधावतारम् आदित्यवर्णमुदितम् तमसः परस्तात् । वैकुण्ठनायकमनायकमादिमूलम् पत्नीपरिच्छदविभूतियुतम् नमामि ॥ यो विष्णुरेव परतत्त्वमिति प्रतिज्ञाम् प्रत्यर्थि सम्सदि समर्थयते स्म सत्याम् । वेदान्तवाक्यगतिभिर्विविधैश्च तर्के: श्रीवत्सचिह्नगुरुमेनमुपयामि ॥ अथ भगवद्भाष्यकारसकाशात् समधिगतपरावरतत्त्वयाथार्थ्यज्ञः श्रीवत्साङ्कमिश्रो वेदान्तैकसमधिगम्यम् पत्नीपरिजनपरिच्छदसमेतम् परमप्राप्यम् नित्यमुक्तभोग्यम् श्रीवैकुण्ठनाथम् वेदान्तवाक्यार्थानुसन्धानक्रमेण सकलजगदुज्जीवनार्थम् च स्तोतुकामः प्रथमम् स्वाचार्यम्
- [सुन्दरबाहुस्तवव्याख्यानम्](https://srivaishnavan.com/सुन्दरबाहुस्तवव्याख्या/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः सुन्दरबाहुस्तवम् अथ भगवद्भाष्यकारसकाशाल्लब्धपरावरतत्त्वयाथात्म्यावबोधः श्रीवत्साङ्कमिश्रः कावेरीमध्यगताच्छ्रीरङ्गक्षेत्रात् दक्षिणस्याम् दिशि वनगिरिवृषगिरिसिम्हगिरिप्रभृतिनामभिः प्रसिद्धे महापर्वते कृतावतारम् सुन्दरबाहुम् सुन्दरालङ्कारादिनामभिर्व्यवह्रियमाणम् दिव्यप्रबन्ध वैभवम् महाविष्णुम् स्वोज्जीवनार्थम् सकलप्राणिहितार्थम् च स्तोतुकाम: प्रथमम् स्तोत्रारम्भम् प्रतिजानीते? श्रीमन्ताविति – श्रीमन्तौ हरिचरणौ समाश्रितोऽहम् श्रीरामावरजमुनीन्द्रलब्धबोधः । निर्भीकस्तत इह सुन्दरोरुबाहुम् स्तोष्ये तच्चरणविलोकनाभिलाषी ॥ १ ॥ यतः कारणात् भगवत्पादसमाश्रितः रामानुजमुनीन्द्रसकाश लब्धबोधश्च ततः कारणात् निर्भयः सन् तच्चरणसाक्षात्काराभिलाषी सुन्दरोरुबाहुनामानम् विष्णुम्
- [अतिमानुषस्तवव्याख्यानम्](https://srivaishnavan.com/अतिमानुषस्तवव्याख्यानम/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः अतिमानुषस्तवम् अतिमानुषशीलवृत्तवेषैः अतिवृत्तामरविक्रमप्रतापैः । अतिलङ्घितसर्वलोकसाम्यम् वरये वैष्णववैभवावतारम् ॥ १ ॥ अतिमानुषेति - सदाचार्यसमाश्रयणेन प्राप्तपरावरतत्त्वयाथात्म्यविवेकः श्रीवत्साङ्कमिश्रः परव्यूहविभवान्तन्तर्याम्यर्चारूपेणावस्थितम् स्तव्यम् स्तवप्रियम् सर्वेश्वरम् स्तोतुकामः तत्र रामकृष्णविभवावतारम् देवतिर्यङ्मनुष्य साधर्म्येण पश्यताम् प्रत्यवायम् परतत्त्ववेषेण पश्यताम् चाभ्युदयम् । अवजानन्ति माम् मूढा मानुषीम् तनुमाश्रितम् । परम् भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ मोघाशा मोघर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीम् चैव प्रकृतिम् मोहिनीम् श्रिताः
- [Dramidopanishat Tatparya Ratnavazhi Moolam](https://srivaishnavan.com/dramidopanishat-tatparya-ratnavazhi-moolam/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः द्रमिडोपनिषत्तात्पर्यरत्नावळिः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्ताम् सदा हृदि ॥ सारः सारस्वतानाम् शठरिपुफणितिः शान्तिशुद्धान्तसीमा मायामायामिनीभिः स्वगुणविततिभिः बन्धयन्तीम् धयन्ती । पारम् पारम्परीतो भवजलधिभवन्मज्जनानाम् जनानाम् प्रत्यक्प्रत्यक्षयेन्नः प्रतिनियतरमासन्निधानम् निधानम् ॥ 1 ॥ प्रज्ञाख्ये मन्थशैले प्रथितगुणरुचिम् नेत्रयन् सम्प्रदायम् तत्तल्लब्धिप्रसक्तैः अनुपधि विबुधैः अर्थितो वेङ्कटेशः । तल्पम् कल्पान्तयूनः शठजिदुपनिषद्दुग्धसिन्धुम् विमथ्नन्
- [Dramidopanishat Saram Moolam](https://srivaishnavan.com/dramidopanishat-saram/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ॥द्रमिडोपनिषत्सारः॥ श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सनिधत्ताम् सदा हृदि ॥ सेवायोग्योऽतिभोग्यः शुभसुभगतनुः सर्वभोग्यातिशायी श्रेयस्तद्धेतुदाता प्रपदनसुलभोऽनिष्टविध्वम्सशीलः । भक्तच्छन्दानुवर्ती निरुपधिकसुहृत्सत्पदव्याम् सहायः श्रीमान् सर्वोचितायामुपनिषदि मिषत्येष गाथाशतैर्नः ॥ 1 ॥ आद्ये पश्यन्नुपायम् प्रभुमिह परमप्राप्यभूतम् द्वितीये कल्याणोदारमूर्तेः द्वितयमिदमिति प्रेक्षमाणस्तृतीये । ऐश्वर्यादेश्चतुर्थे विषमधुतुलयाऽनन्यभोग्यत्वमिच्छन् षद्भिः स्वाम् पञ्चमाद्यैरनितरगतितामाचचक्षे मुनीन्द्रः ॥ 2 ॥ परम् निर्वैषम्यम्
- [DRAMIDAAMNAAYA SANGHATHI](https://srivaishnavan.com/dramidaamnaaya-sanghathi/) - श्रीः श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीसुन्दरजामातृमुनिकृतद्रमिडोपनिषत्सङ्गतिः उपोद्धातः यश्चकार सकलार्थसम्पदाम् व्यञ्जनीम् द्रमिडवेदसङ्गतिम् । तम् द्वितीयशठकोपमन्वहम् स्तौमि सुन्दरवराह्वयम् मुनिम् ॥ १ ॥ आचार्योदितपद्धत्या द्रामिडाम्नायसङ्गतिम् । अभिधास्ये विशेषज्ञैः आदरात् गृह्यताम् इह ॥ २ ॥ श्रीमान् गुणाम्बुनिधिः अवाप्तसमस्तकामः शौरिः शठारिम् अनुजन्मपरिभ्रमन्तम् | आकस्मिकेक्षणवशात् अतिनित्यमुक्तम् बृन्दातृणीकरणशक्तिधरः चकार ॥ ३ ॥ आद्ये वयस्यपि ततोऽनुभवन् मुरारिम् अस्तन्यपान रसिकः शठजित् मुनीन्द्रः
- [सुबालोपनिषत्-तृतीयः खण्डः](https://srivaishnavan.com/सुबालोपनिषत्-तृतीयः-खण्ड/) - सुबालोपनिषत् सुबालोपनिषद्विवरणम् श्रीश्रुतप्रकाशिकाचार्यविरचितम् अथ तृतीयः खण्डः [कारणस्य परब्रह्मणः स्वरूपनिरूपणम्] असद्वा इदमग्र आसीत् जगत्कारणतया उक्तस्य परब्रह्मणः कारणत्वशङ्कितविकारादिदोषव्युदासार्थं तत्स्वरूपं विशोध्यते तृतीयखण्डेन । तदर्थं कारणमनुवदति – असद्वा इदमग्र आसीत् इति । इदं शब्दो न जगन्मात्रपरः । तस्य वक्ष्यमाणजगद्वैलक्षण्यव्याघातात् । न हि जगत् जगतो विलक्षणाकारं भवति । जगतः परमात्मशरीरत्वञ्च अत्रैव वक्ष्यते । अत इदंशब्देन जगच्छरीरकं ब्रह्मोच्यते । जगद्रूपं परं ब्रह्म तु अग्रे सृष्टेः
- [श्रीविष्णुपुराणम् Amsa 05 Ady 01-10](https://srivaishnavan.com/श्रीविष्णुपुराणम्-amsa-05-ady-01-10/) - ।। श्रीमते रामानुजाय नमः ।। श्रीविष्णुपुराणम् अथ पञ्चमांशे प्रथमोऽध्यायः मैत्रेय उवाच नृपाणां कथितःसर्वो भवता वंशविस्तरः । वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम् ।। १ ।। नृपाणामिति ॥ उक्तश्चतुथेंशे लोकज्ञापकधर्मप्रवर्तकः क्षत्रवंशः ॥ १ ॥ अंशावतारो ब्रह्मर्षे योऽयं यदुकुलोद्भवः । विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ २ ॥ अंशावतार इति ॥ विष्णोः - व्यापकस्य नारायणस्य, अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः इति
- [01 முமுக்ஷுப்படி திருமந்த்ர ப்ரகரணம்](https://srivaishnavan.com/முமுக்ஷுப்படி-திருமந்த்/) - முமுக்ஷுப்படி. மூலம் - பரம காருணிகரான பிள்ளை லோகாசார்யர். வ்யாக்யானம் - விசதவாக் சிகாமணியான மணவாள மாமுனிகள். அவ: இனி, இம்மந்திரத்தினுடைய அவதரணப்ரகாரகதந முகத்தாலே இதினுடைய அப்ரதிம வைபவத்தை அருளிச் செய்கிறார் - ஸம்ஸாரிகள் - என்று தொடங்கி, மூ: 5. ஸம்ஸாரிகள் தங்களையும் ஈஶ்வரனையும் மறந்து, ஈஶ்வர கைங்கர்யத்தையும் இழந்து, இழந்தோமென்கிற இழவுமின்றிக்கே ஸம்ஸாரமாகிற பெருங்கடலிலே விழுந்து நோவுபட, ஸர்வேஶ்வரன் தன் க்ருபையாலே இவர்கள் தன்னையறிந்து கரைமரஞ்சேரும்படி, தானே ஶிஷ்யனுமாய் ஆசார்யனுமாய் நின்று
- [பிள்ளை லோகம்ஜீயர்](https://srivaishnavan.com/பிள்ளை-லோகம்ஜீயர்/) - லோகம்ஜீயர் ஶ்ரீ: ஶ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: ஶ்ரீமதே வரவரமுநயே நம: யதிராஜ விம்ஶதி யஸ்துதிம் யதிராஜ ப்ரஸாதிநீம் வ்யாஜஹார யதிராஜ விம்ஶதிம் தம் ப்ரபந்நஜந சாதகாம்புதம் நௌமி ஸௌம்ய வரயோகி புங்கவம் (ப்ரதிபதம்) ய: - யாதொரு மணவாளமாமுனிகள் யதிபதி – எம்பெருமானாருடைய ப்ரஸாதிநீம் – அநுக்ரஹத்தை உண்டுபண்ணவற்றான யதிராஜவிம்ஶதிம் – (எம்பெருமானார் விஷயமாக இருபது ஶ்லோகங்களால் செய்யப்பட்ட) யதிராஜவிம்ஶதி என்கிற ஸ்துதிம் – ஸ்தோத்ரத்தை வ்யாஜஹார – திருவாய்மலர்ந்தருளினாரோ ப்ரபந்நஜந – சரமோபாய நிஷ்டரான
- [वेदार्थसङ्ग्रह: Part I](https://srivaishnavan.com/वेदार्थसङ्ग्रह-part-i/) - ॥ श्रीरस्तु ॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ श्रीभगवद्रामानुजविरचितः उपनिषदर्थसङ्ग्राहकः वेदार्थसङ्ग्रह: (मङ्गलाचरणम्) अशेषचिदचिद्वस्तुशेषिणे शेषशायिने । निर्मलानन्तकल्याणनिधये विष्णवे नम: ॥ १॥ परं ब्रह्मैवाज्ञं भ्रमपरिगतं संसरति तत् परोपाध्यालीढं विवशमशुभस्यास्पदमिति । श्रुतिन्यायापेतं जगति विततं मोहनमिदं तमो येनापास्तं स हि विजयते यामुनमुनि: ॥२॥ (स्वसिद्धान्तार्थसारः) अशेषजगद्धितानुशासनश्रुतिनिकरशिरसि समधिगतोऽयमर्थ: जीवपरमात्मयाथात्म्यज्ञान-पूर्वकवर्णाश्रमधर्मेतिकर्तव्यताक परमपुरुषचरणयुगलध्यानार्चनप्रणामादिरत्यर्थप्रिय: तत्प्राप्तिफल:। अस्य जीवात्मनोऽनाद्यविद्यासञ्चितपुण्यपापरूपकर्मप्रवाहहेतुकब्रह्मादिसुरनरतिर्यक् स्थावरात्मकचतुर्विधदेहप्रवेशकृततत्तदभिमानजनितावर्जनीयभवभयविध्वंसनाय देहातिरिक्तात्म-स्वरूपतत्स्वभाव-तदन्तर्यामिपरमात्मस्वरूपतत्स्वभावतदुपासनतत्फलभूतात्मस्वरूपाविर्भावपूर्वक- अनवधिकातिशयानन्द-ब्रह्मानुभवज्ञापने प्रवृत्तं हि वेदान्तवाक्यजातम्, तत्त्वमसि (छा.उ.६.८.४) ।
- [श्रीबृन्दारण्यक्षेत्रमाहात्म्यम् Part 1](https://srivaishnavan.com/श्रीबृन्दारण्यक्षेत्रम/) - श्रीः श्री पार्थसारथि सुप्रभातम् ॥ श्रीशैलेशदयापात्रम् धीभक्त्यादिगुणार्णवम् । यतीन्द्रप्रवणम् वन्दे रम्यजामातरम् मुनिम् ॥ लक्ष्मीनाथसमारम्भाम् नाथयामुनमध्यमाम् । अस्मदाचार्यपर्यन्ताम् वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥ यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्मव्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने । अस्मद्गुरोर्भगवतोऽस्य दयैकसिन्धोः रामानुजस्य चरणौ शरणम् प्रपद्ये ॥ माता पिता युवतयस्तनया विभूतिः सर्वम् यदेव नियमेन मदन्वयानाम् । आद्यस्य नः कुलपतेर्वकुलाभिरामम् श्रीमत्तदङ्घ्रियुगलम् प्रणमामि मूर्ध्ना ॥ भूतम् सरश्च महदाह्वयभट्टनाथश्रीभक्तिसारकुलशेखरयोगिवाहान् । भक्ताङ्घ्रिरेणुपरकालयतीन्द्रमिश्रान् श्रीमत्पराङ्कुशमुनिम्
- [18 श्रीमद्गीताभाष्यम् अष्टादशोऽध्यायः](https://srivaishnavan.com/श्रीमद्गीताभाष्यम्-अष्-001/) - भगवद्रामानुजविरचितं श्रीमद्गीताभाष्यम् अष्टादशोऽध्यायः अतीतेनाध्यायद्वयेन अभ्युदयनिश्श्रेयससाधनभूतं वैदिकमेव यज्ञतपोदानादिकं कर्म, नान्यत् वैदिकस्य च कर्मणस्सामान्यलक्षणं प्रणवान्वय: तत्र मोक्षाभ्युदयसाधनयोर्भेद: तत्सच्छब्दनिर्देश्यत्वेन मोक्षसाधनं च कर्म फलाभिसन्धिरहितं यज्ञादिकम् तदारम्भश्च सत्त्वोद्रेकाद्भवति सत्त्ववृद्धिश्च सात्त्विकाहारसेवया इत्युक्तम् । अनन्तरं मोक्षसाधनतया निर्दिष्टयोस्त्यागसंन्यासयोरैक्यम्, त्यागस्य च स्वरूपम्, भगवति सर्वेश्वरे च सर्वकर्मणां कर्तृत्वानुसन्धानम्, सत्त्वरजस्तमसां कार्यवर्णनेन सत्त्वगुणस्यावश्योपादेयत्वम्, स्ववर्णोचितानां कर्मणां परमपुरुषाराधनभूतानां परमपुरुषप्राप्तिनिर्वर्तनप्रकार:, कृत्स्नस्य गीताशास्त्रस्य सारार्थो भक्तियोग इत्येते प्रतिपाद्यन्ते । तत्र तावत्त्यागसंन्यासयोर्पृथक्त्वैकत्व-निर्णयाय स्वरूपनिर्णयाय
- [बृहदारण्यकोपनिषत् पञ्चमोऽध्यायः](https://srivaishnavan.com/बृहदारण्यकोपनिषत्-पञ्चम/) - श्री: बृहदारण्यकोपनिषत् अथ पञ्चमोऽध्यायः । प्रथमं ब्राह्मणम् । [अश्वलब्राह्मणम्] जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे । तत्र ह कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः । तस्य ह जनकस्य वैदैहस्य विजिज्ञासा बभूव, क:स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति । स ह गवाँ सहस्रमवरुरोध । दश दश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ।। १ ।। प्र. – अथ मधुकाण्डसिद्धमेव सर्वान्तर्यामित्वं मुखान्तरेण अस्मिन्नध्याये दृढी- क्रियते । तत्र
- [शतदूषणी अविधेयज्ञानभङ्गवादः(4)](https://srivaishnavan.com/अविधेयज्ञानभङ्गवादश्चत/) - शतदूषणी ।। अथ अविधेयज्ञानभङ्गवादश्चतुर्थः ।।4।। विधित्रस्तैर्यत्तत्कथितमविधेयश्रुतिपथैर्विधत्ते दुखाब्धेर्विलयमविधेया मतिरिति । तदुद्ध्योपायं भगवदुपसत्तिं प्रथयते नमस्यामस्यामो यतिपरिबृढाय प्रतिकलम् ।। यदेतद्भ्रान्तजनजल्पितम्; समूलस्य संसारस्य संविन्मात्रे परस्मिन्ब्रह्मण्यारोपितत्वादलीककलधौतादेरिवाधिष्ठान याथात्म्याध्यवसायादेव विलयः; नपुनः कर्मणोपासनेन वा विहितेनादृष्टद्वारा । आहुश्च – “मणिमन्त्रौषधादिभ्यो दण्डघातादिनाऽपि वा । क्रियते नैव केनापि मायाकुण्डलिखण्डनम्” इति । यत्पुनरुन्मत्तान्प्रति भिषज्यते; तदपि तत्रानारोपितत्वाभिमतदोषविशेषमोक्षणायैव, न पुनस्तदधीनधीविशेषमात्र सिद्धमिथ्यापदार्थनिवर्तनाय । दोषे तु शममुपेयुषि स्वरसवाहितत्त्वज्ञानादेव तन्निवृत्तिः । अत्राप्याहुः-
- [शतदूषणी ऐकशास्त्र्यसमर्थनवादः(3)](https://srivaishnavan.com/शतदूषणी-ऐकशास्त्र्यसमर्/) - शतदूषणी ।। अथ ऐकशास्त्र्यसमर्थनवादस्तृतीयः ।।3।। त्रय्यन्ताः कर्मभागेन सौहार्दं समधिश्रिताः । मुक्तिं यद्भजनादाहुस्तमनन्तमुपास्महे ।। स्थितं तावदध्ययनविधिनाऽध्यापनविधिना वा प्रयुक्तमध्ययनं साङ्गसशिरस्ककृत्स्नस्वाध्याय विषयमिति । रागतो विधितो वा प्रयुक्तस्तदर्थविचारोऽपि कृत्स्नगोचरः, तयोस्संकोचकाभावात् । ननु विधिप्रयुक्तौ माभूत्सङ्कोचः, रागप्रयुक्तौ तु स्यात्, यावद्रागं प्रवृत्त्युपपत्तेः, मैवम्; विकल्पासहत्वात् । किं ब्रह्मणि विचारसङ्कोचः किं वा कर्मणि? नाद्यः पुरुषस्य चतुर्ष्वपि पुरुषार्थेषु रागसम्भवात्, क्रमेण भोगसम्भवे विरोधाभावाच्च । सन्ति ह्युभयभावनास्तथाविधाः
- [शतदूषणी जिज्ञासानुपपत्तिवादः(2)](https://srivaishnavan.com/जिज्ञासानुपपत्तिवादो-द्/) - शतदूषणी ।। अथ जिज्ञासानुपपत्तिवादो द्वितीयः ।।2।। अथ स्वात्मैकभासस्य निर्विशेषस्य दुष्यतः । विशुद्धस्यापि जिज्ञासा परेष्टा प्रतिषिध्यते ।। यदाहुः -ब्रह्मशब्दनिर्दिष्टं विचार्यम्, अनुदितानस्तमितस्वरूपैकप्रकाशमशेषविशेषशून्यमनाद्य विद्यान्धकारितं नित्युशुद्धं चेति । तत्र विचित्रो व्याघातः । यद्धि न वित्तिकर्म, कथं तत्र जिज्ञासा सामान्यतो विदिते विशेषतश्च वेदितव्ये तत्प्रवृत्तेः । अन्यथा हेतुप्रयोजनविरहे तदयोगात् । नच ब्रह्मणि तथाविधवेदनद्वयविषयत्वं परैरिष्यते । जिज्ञासापूर्वकं परीक्षणमत्र प्रक्रम्यते । तच्च तत्र
- [शतदूषणी ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपत्तिवादः(1)](https://srivaishnavan.com/ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपत/) - श्रीकवितार्किकसिंहेन सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेण श्रीमद्वेङ्कटनाथेन वेदान्तचार्येण विरचिता शतदूषणी ।। अथ ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपत्तिवादः प्रथमः ।।1।। समाहारस्साम्नां प्रतिपदमृचां धाम यजुषां लयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर्बोधजलधेः । कथादर्पक्षुभ्यत्कलिकथककोलाहलभवं हरत्वन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः ।।1।। इदंप्रथमसम्भवत्कुमतिजालकूलङ्कषा मृषामतविषानलज्वलितजीवजीवातवः । क्षरन्त्यमृतमक्षरं यतिपुरन्दरस्योक्तयश्चिरन्तनसरस्वतीचिकुरबन्धसैरन्ध्रिकाः ।।2।। प्राचीमुपेत्य पदवीं यतिराजदृष्टां तत्सन्निकृष्टमपि वा मतमाश्रयन्तः । प्राज्ञा यथोदितमिदं शुकवत्पठन्तः प्रच्छन्नबौद्धविजये परितो यतध्वम् ।।3।। वादाहवेषु निर्भेत्तुं वेदमार्गविदूषकान् । प्रयुज्यतां शरश्रेणी निशिता शतदूषणी ।।4।। तत्र तावच्छास्त्रारम्भे –
- [स्तोत्ररत्नम्-श्रीभगवद्यामुनमुनि](https://srivaishnavan.com/स्तोत्ररत्नम्/) - श्रीभगवद्यामुनमुनिभिरनुगृहीतम् ॥ स्तोत्ररत्नम् ।। स्वादयन्निह सर्वेषां त्रय्यन्तार्थं सुदुर्ग्रहम् । स्तोत्रयामास योगीन्द्रस्तं वन्दे यामुनाह्वयम् ॥ नमो नमो यामुनाय यामुनाय नमो नमः । नमो नमो यामुनाय यामुनाय नमो नमः ॥ नमो यामुनपादाब्जरेणुभिः पावितात्मने । विदिताखिलवेद्याय गुरवे विदितात्मने ॥ नमोऽचिन्त्याद्भुताक्लिष्टज्ञानवैराग्यराशये । नाथाय मुनयेऽगाधभगवद्भक्तिसिन्धवे ॥ १॥ तस्मै नमो मधुजिदङ्घ्रिसरोजतत्त्वज्ञानानुरागमहिमातिशयान्तसीम्ने । नाथाय नाथमुनयेऽत्र परत्र चापि नित्यं यदीयचरणौ शरणं मदीयम्
- [45 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/45-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः रामेणान्तरिक्षेऽन्तर्हितेन्द्रजिदन्वेषणायाङ्गदादिवानरदशकनियोजनम् ॥ १ ॥ इन्द्रजिता वृक्षोत्क्षेपेणान्तरिक्षंप्रविष्टानामङ्गदादीनामङ्गेषु शरवर्षणेनतन्निवारणम् ॥ २ ॥ तथा नागास्त्रेण रामलक्ष्मणयोर्बन्धनम् ॥ ३ ॥ अस्त्रबन्धेन भुविशयानौराघवौपरिवार्य हनुमदादिभिः शोकेनावस्थानम् ॥ ४ ॥ स तस्य गतिमन्विच्छन्राजपुत्रः प्रतापवान् । दिदेशातिबलो रामो दश वानरयूथपान् ॥ १ ॥ अथ नागपाशबन्धः पञ्चचत्वारिंशे–स तस्येत्यादि ।। गम्यत इति गतिः स्थानं ॥ १ ॥ द्वौ
- [43 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/43-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः वानरराक्षसानांद्वन्द्वयुद्धम् ।। १ ॥ युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् । रक्षसां संबभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ॥ १ ॥ अथ द्वन्द्वयुद्धं वर्णयति त्रिचत्वारिंशे - युध्यतां वित्यादि ।। वानराणां युध्यतां वानरेषु युध्यमानेषु । बलकोपः सेनायाः कोपः । बलेत्यविभक्तिकनिर्देश: ।। १ ॥ ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्वाग्निशिखोपमैः । रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैथ मनोरमैः ॥ २ ॥
- [48 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/48-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः रामलक्ष्मणयोर्निधननिर्धारणेन सकरुणं बहुधाविलपन्तींसीतांप्रति त्रिजटया हेतूपन्यासाद्राघवयोर्जीवनप्रत्यायनेन समाश्वासनम् ॥ १ ॥ राक्षसीभिस्त्रिजटयासहसीतायाः पुनरशोकवनप्रापणम् ॥ २ ॥ भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥ १ ॥ अथ सीताप्रलापोष्टचत्वारिंशे – भर्तारमिति ॥ करुणं यथा तथा विललाप ॥ १ ॥ ऊचुर्लक्षणिनो ये मां पुत्रिण्यविधवेति च । तेऽद्य
- [47 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/47-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः रावणाज्ञया राक्षसीभिस्त्रिजटया सहसीतायाः पुष्पकारोपणपूर्वकं रणाङ्गणप्रापणेन -रामलक्ष्मणदुरवस्थाप्रदर्शनम् ॥ १ ॥ राक्षसभटैरावणनियोगेन लङ्कायांरामलक्ष्मणनियोगो -द्भाषणम् ॥ २ ॥ प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे । राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर्वानरर्षभाः ॥ १ ॥ अथ सीतायै वीरशयनस्थरामलक्ष्मणप्रदर्शनं सप्तचत्वारिंशे – प्रतिप्रविष्ट इत्यादि ॥ १ ॥ हनुमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
- [46 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/46-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पट्चत्वारिंशः सर्गः ससुप्रीवेणविभीषणेन इन्द्रजिन्नागपाशनिबद्धमुग्धरामलक्ष्मणसमीपंप्रत्यागमनम् ॥ १ ॥ विभीषणेन राघवावस्थानावलोकनेनशोचतस्सुग्रीवस्य समाश्वासनपूर्वकं कार्यान्तराय गमनम् ॥ २ ॥ राक्षसप्रहर्षणपूर्वकं लङ्कांप्रविष्टेनेन्द्रजिता रावणंप्रतिसप्रणामं स्वेनरामलक्ष्मणमारण -कथनम् ॥ ३ ॥ ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः । ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १ ॥ अथ पूर्वसर्गोक्तमनुवदति - तत इत्यादि ॥ द्या आकाशं । सन्ततौ व्याप्तौ ॥ १ ॥
- [44 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/44-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्रुत्वारिंशः सर्गः रात्रियुद्धं ॥ १ ॥ द्वन्द्वयुद्धे अङ्गदनिहतहयसारथिनेन्द्रजिता रथत्यागेनमाययाऽन्तरिक्षे -ऽन्तर्हितेनसता रामलक्ष्मणावयवेषु नागमयशरवर्षणम् ॥ २ ।। युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् । रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥ १ ॥ अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम् । संप्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम् ॥ २ ॥ अथ रात्रियुद्धप्रवृत्तिश्चतुश्चत्वारिंशे- युध्यतामेवेत्यादि । युध्यतां युध्यमानेषु । प्राणहारिणी वानराणामिति
- [42 Sarga युद्धकाण्डः](https://srivaishnavan.com/42-sarga-युद्धकाण्डः/) - श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः राक्षसैर्वानरसेनाकृतलङ्काद्वारनिरोधनंनिवेदितेनरावणेन प्रासादारोहणेन तत्सेनावलोकनम् ॥ १ ॥ उच्चप्रदेशारोहणेन लङ्कामवलोकयतारामेण सीतास्मरणेन -शोचनपूर्वकं वानरान्प्रतियुद्धचोदना ॥ २ ॥ ततोरावणचोदितराक्षसानां वानराणांच युद्धारंभः ॥ ३ ॥ ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् । न्यवेदयन्पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ १ ॥ अथ युद्धारम्भो द्विचत्वारिंशे – तत इति ॥ तत्र तस्मिन्काले ॥ १ ॥ रुद्धां तु
- [86 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/86-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षडशीतितम: सर्ग: आचचक्षे ऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मन: । भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचर: ।। 2.86.1 ।। आचचक्ष इत्यादि । अथ आश्वासनानन्तरम् । सद्भावं ज्येष्ठानुवर्तनरूपं समीचीनस्वभावम् । आचचक्ष इत्यादि भगवद्विषयोपदेशे नूतनपुरातनविभागो नास्ति । देशिका वक्तार: सादरा: श्रोतार इत्याह । आङीषदर्थे । स्ववागिन्द्रियविषयमेवावदत् नतु कार्त्स्न्येन । अथ भरतस्वभावज्ञानानन्तरम् । सद्भावं 'बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्ध:' इति सत्ताव्याप्तं स्वभावम्
- [85 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/85-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितम: सर्ग: एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्यर्थसंहितम् ।। 2.85.1 ।। एवमिति । हेत्वर्थसंहितम् उपपत्तिप्रयोजनाभ्यां युक्तम् ।। 2.85.1 ।। ऊर्जित: खलु ते काम: कृतो मम गुरो: सखे । यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोभ्यर्चितुमिच्छसि ।। 2.85.2 ।। ऊर्जित इति । स्वस्य रामविषयभक्तिं द्योतयितुं मम गुरो: सखे इत्युक्तम् । यस्त्वमेक एव
- [84 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/84-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामयणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुरशीतितम: सर्ग: ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम् । निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन् सन्त्वरितो ऽब्रवीत् ।। 2.84.1 ।। तत इत्यादि । गङ्गामन्वाश्रितां प्राप्ताम् अत एव निविष्टां कृतनिवेशां ध्वजिनीं सेनां दृष्ट्वा । सन्त्वरित: ससम्भ्रम: ।। 2.84.1 ।। महतीयमित: सेना सागराभा प्रदृश्यते । नास्यान्तमधिगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् ।। 2.84.2 ।। महतीति । इत: इह श्रृङ्गिबेरपुरे ।
- [83 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/83-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितम: सर्ग: तत: समुत्थित: काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् । प्रययौ भरत: शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ।। 2.83.1 ।। अग्रत: प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधस: । अधिरुह्य हयैर्युक्तान् रथान् सूर्यरथोपमान् ।। 2.83.2 ।। तत इति । काल्यम् अहर्मुखम् । "प्रत्यूषो ऽहर्मुखं काल्यम्" इत्यमर: । प्राप्येति शेष: ।। 2.83.12 ।। नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि । अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।। 2.83.3 ।।
- [82 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/82-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितम: सर्ग: तामार्यगणसम्पूर्णां भरत: प्रग्रहां सभाम् । ददर्श बुद्धिसम्पन्न: पूर्णचन्द्रो निशामिव ।। 2.82.1 ।। तामिति । प्रग्रहां नियमवतीम् । यद्वा शुक्रबृहस्पत्यादिप्रकृष्टग्रहयुक्ताम्, तदा निशाविशेषणमिदम् ।। 2.82.1 ।। आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा । वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा ।। 2.82.2 ।। आसनानि विशताम् आसनेषूपविशतामित्यर्थ: ।। 2.82.2 ।। सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा । अदृश्यत
- [81 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/81-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकाशीतितम: सर्ग: ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधा: । तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञा: स्तवैर्मङ्गलसंहितै: ।। 2.81.1 ।। तत इति । नान्दीमुखीं रामानयनाभ्युदयप्रारम्भयुक्ताम् । यद्वा भरताभिषेकाय वसिष्ठेन कृतनान्दीमुखाभ्युदययुक्ताम् । यद्वा शोकविगमाय कृताभ्युदयामित्यर्थ: । रात्रिं रात्रौ, अपररात्र इत्यर्थ: । यद्वा रात्रिं प्राप्येति शेष: । मङ्गलसंहितै: मङ्गलशब्दसहितै: ।। 2.81.1 ।। सुवर्णकोणाभिहत: प्राणदद्यामदुन्दुभि: । दध्मु: शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरान् ।।
- [80 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/80-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अशीतितम: सर्ग: अथ भूमिप्रदेशज्ञा: सूत्रकर्मविशारदा: । स्वकर्माभिरता: शूरा: खनका यन्त्रकास्तथा ।। 2.80.1 ।। कर्मान्तिका: स्थपतय: पुरुषा यन्त्रकोविदा: । तथा वर्द्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षका: ।। 2.80.2 ।। कूपकारा: सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा । समर्था ये च द्रष्टार: पुरतस्ते प्रतस्थिरे ।। 2.80.3 ।। अथेत्यादि । भूमिप्रदेशज्ञा: । निम्नोन्नतादिप्रदेशज्ञा: । यद्वा नानादेशविद: । सूत्रकर्मविशारदा: सूत्रकर्मणि निर्जलप्रदेशेष्वगाधवापीकूपादिजलोद्धारसूत्रकर्मणि विशारदा:
- [79 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/79-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितम: सर्ग: तत: प्रभातसमये दिवसे च चतुर्दशे । समेत्य राजकर्त्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन् ।। 2.79.1 ।। तत इति । त्रयोदशदिवसपर्यन्तमपरक्रियाव्यापृतत्वाच्चतुर्दश इत्युक्तम् । समेत्य एकीभूय ।। 2.79.1 ।। गतो दशरथ: स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरु: । रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् ।। 2.79.2 ।। गुरुतरो गुरु:, परमगुरुरित्यर्थ: ।। 2.79.2 ।। त्वमद्य
- [78 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/78-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टसप्ततितम: सर्ग: अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुध्नो लक्ष्मणानुज: । भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत् ।। 2.78.1 ।। अथेत्यादि । अथ अपरक्रियां निर्वर्त्य गृहं प्रति गमनानन्तरं यात्रां रामसमीपगमनं समीहन्तं समीहमानम्, यात्रोद्युक्तमित्यर्थ: ।। 2.78.1 ।। गतिर्य: सर्वभूतानां दु:खे किं पुनरात्मन: । स राम: सत्त्वसम्पन्न: स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ।। 2.78.2 ।। गतिरिति । सर्वभूतानां प्राणिमात्रस्य दु:खे सति
- [77 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/77-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितम: सर्ग: ततो दशाहे ऽतिगते कृतशौचो नृपात्मज: । द्वादशे ऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत् ।। 2.77.1 ।। ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम् । वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ।। 2.77.2 ।। ततइति । दशाहे अतिगते अतीते, एकादशाह इत्यर्थ: । कृतशौच: कृतशौचापादकपुण्याहवाचननवश्राद्धादिक इत्यर्थ: । द्वादशे ऽहनि श्राद्धकर्माणि षोडशमासिकानि सपिण्डीकरणान्तानीत्यर्थ: । अकारयत् अकरोदित्यर्थ:
- [76 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/76-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितम: सर्ग: तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयीसुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ: श्रेष्ठवागृषि: ।। 2.76.1 ।। तमिति । कैकयीसुतमित्यत्र "केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरिय:" इति विहितस्येयादेशस्याभाव: ।। 2.76.1 ।। अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायश: । प्राप्तकालं नरपते: कुरु संयानमुत्तमम् ।। 2.76.2 ।। अलमिति । संयानं सम्यग् यानम्, स्वर्गप्रापकक्रियाजातमित्यर्थ: ।। 2.76.2 ।। वसिष्ठस्य वच: श्रुत्वा भरतो
- [75 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/75-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितम: सर्ग: दीर्घकालात् समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्व मातरम् । सो ऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।। 2.75.1 ।। दीर्घकालादिति । दीनां प्रतिहतेच्छत्वात् । अमात्यमध्ये सुमन्त्रादिमध्ये । अनेन भरतागमनं श्रुत्वा सुमन्त्रादय: इत:पूर्वमागता इति गम्यते । अभ्यकुत्सयत् मन्त्रिणां ज्ञापनाय पुनरप्यनिन्ददित्यर्थ: ।। 2.75.1 ।। राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ।
- [74 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/74-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतु:सप्ततितम: सर्ग: तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा । रोषेण महताविष्ट: पुनरेवाब्रवीद्वच: ।। 2.74.1 ।। एवं सामान्यतो मृदुतया निन्दित्वा पुनस्तदपराधस्मरणेन प्रवृद्धरोष: क्रूरं निन्दति--तामित्यादिना । तथा मृदुतया ।। 2.74.1 ।। राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ।। 2.74.2 ।। भ्रंशस्व भ्रष्टा भव । त्वन्मातृवत्त्वमपि वनं प्रविशेत्यर्थ:
- [73 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/73-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितम: सर्ग: कैकेय्याप्येवमुक्तस्तु भरतो राघवानुज: । कर्णौ कराभ्यां प्रच्छाद्य पपात धरणीतले ।।] श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ । भरतो दु:खसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत् ।। 2.73.1 ।। श्रुत्वेति । वृत्तम् अतीतम्, मृतमिति यावत् ।। 2.73.1 ।। किंनु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचत: । विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ।। 2.73.2
- [72 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/72-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितम: सर्ग: अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये । जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ।। 2.72.1 ।। अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् । उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ।। 2.72.2 ।। स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् । भरत: प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ।। 2.72.3 ।। सा तं मूर्द्धन्युपाघ्राया परिष्वज्य यशस्विनम् । अङ्के
- [71 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/71-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकसप्ततितम: सर्ग: स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघव: । तत: सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ।। 2.71.1 ।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्त्रोतस्तरङ्गिणीम् । शतद्रूमतरच्छ्रीमान् नदीमिक्ष्वाकुनन्दन: ।। 2.71.2 ।। स प्राङ्मुख इत्यादि । अत्र दूता ऋजुदुर्गमार्गेण त्वरितं गिरिव्रजमागता: । भरतस्तु चतुरङ्गबलयुक्ततया वक्रमपि महामार्गमाश्रित्य ययौ । अतो नदीपर्वतादिभेदकीर्त्तनमिति बोध्यम् । सुदामां सुदामाख्यां नदीम् । अवेक्ष्य
- [70 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/70-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्ततितम: सर्ग: भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहना: । प्रविश्यासह्यपरिघं रम्यं राजगृहं पुरम् ।। 2.70.1 ।। समागम्य तु राज्ञा च राज पुत्रेण चार्चिता: । राज्ञ: पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वच: ।। 2.70.2 ।। भरत इति । असह्यपरिघं परैरप्रधृष्यपरिघम् । राज्ञा केकयराजेन । राजपुत्रेण युधाजिता । अर्चिता: आनीतोपायननिरीक्षणेन संमानिता: । राज्ञ: भरतस्य ।
- [69 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/69-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितम: सर्ग: यामेव रात्रिं ते दूता: प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् । भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टो ऽयमप्रिय: ।। 2.69.1 ।। यामिति । यामेव यस्यामेव । सप्तम्यर्थे द्वितीया छान्दसी । तां तस्याम् । अयं वक्ष्यमाण: ।। 2.69.1 ।। व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम् । पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत ।। 2.69.2
- [68 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/68-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्यकाण्डे अष्टषष्टितम: सर्ग: तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठ: प्रत्युवाच ह । मित्रामात्यगणान् सर्वान् ब्राह्मणांस्तानिदं वच: ।। 2.68.1 ।। तेषामित्यादि । मित्रामात्यगणान् मित्रभूतामात्यगणान् सुमन्त्रादीन् । ब्राह्मणान् मार्कण्डेयादीन् ।। 2.68.1 ।। यदसौ मातुलकुले पुरे राजगृहे सुखी । भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वित: ।। 2.68.2 ।। तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयै: । आनेतुं भ्रातरौ वीरौ
- [67 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/67-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितम: सर्ग: आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला । अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी ।। 2.67.1 ।। अथाराजकदोषवर्णनम्--आक्रन्दित निरानन्देति । आक्रन्दितेन हेतुना निरानन्दा । अवतता दीर्घा, दु:खवशादतिदीर्घभूतेत्यर्थ: ।। 2.67.1 ।। व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये तत: । समेत्य राजकर्तार: सभामीयुर्द्विजातय: ।। 2.67.2. ।। मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यप: । कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशा: ।। 2.67.3 ।। एते द्विजा:
- [66 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/66-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षट्षष्टितम:सर्ग: तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् । हतप्रभमिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ।। 2.66.1 ।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता । उपगृह्य शिरो राज्ञ: कैकेयीं प्रत्यभाषत ।। 2.66.2 ।। सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् । त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ।। 2.66.3 ।। तमित्यादि । राज्ञ: शिर उपगृह्य अङ्केकृत्वेत्यर्थ: ।। 2.66.13 ।। विहाय मां गतो रामो भर्ता
- [65 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/65-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितम: सर्ग: अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरे ऽहनि । वन्दिन: पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम् ।। 2.65.1 ।। सूता: परमसंस्कारामङ्गलाश्चोत्तमश्रुता: । गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्त: पृथक् पृथक् ।। 2.65.2 ।। अथेत्यादिश्लोकद्वयमेकवाक्यम् । रात्र्यां रात्रिशेषे । परमसंस्कारा: व्याकरणाद्युत्तमसंस्कारयुक्ता: श्रेष्ठालङ्कारयुक्ता वा । वन्दिन इति पूर्वमुक्तत्वात् सूता: वंशावलिकीर्त्तका: । मङ्गला: मङ्गलपाठका: । उत्तमं श्रुतं गान्धर्वशास्त्रश्रवणं येषां ते उत्तमश्रुता: । एतद्विशेषणद्वयं
- [64 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/64-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतु:षष्टितम: सर्ग: वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघव: । विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ।। 2.64.1 ।। वधमिति । विलपन्नेव मध्ये स्वपुत्रं विलपन्नेव ।। 2.64.1 ।। तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रिय: । एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ।। 2.64.2 ।। तदिति । सङ्कुलेन्द्रिय: व्याकुलेन्द्रिय: । सुकृतं सुष्ठु कृतम्, मुनिकुमारवचनमिति शेष: । इत्यचिन्तयमित्युपस्कार्यम् । यद्वा अस्य
- [63 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/63-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितम: सर्ग: प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतन: ।अथ राजा दशरथ: स चिन्तामभ्यपद्यत ।। 2.63.1 ।।प्रतिबुद्ध इत्यादि ।। 2.63.1 ।।रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम् ।आविवेशोपसर्गस्तं तम: सूर्यमिवासुरम् ।। 2.63.2 ।।रामलक्ष्मणयोरिति । रामलक्ष्मणयोर्विवासात् उपसर्ग: महोपद्रव: पुत्रशोकरूप: । आसुरम् असुरसम्बन्धि तम: राहु: ।। 2.63.2 ।।सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोसलेश्वर: ।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मन: ।। 2.63.3 ।।सभार्य इति । विवक्षु:, अभूदिति
- [62 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/62-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विषष्टितम: सर्ग: एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया । श्रावित: परुषं वाक्यं चिन्तयामास दु:खित: ।। 2.62.1 ।। चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रिय: । अथ दीर्घेण कालेन संज्ञामाप परन्तप: ।। 2.62.2 ।। एवमिति । चिन्तयामास अनया सत्यमेव कथितम् मया चान्यैरकृतपूर्वं महदकृत्यं कृतं किमत: परं करोमीति चिन्तयामासेत्यर्थ: ।। 2.62.12 ।। स संज्ञामुपलभ्यैव
- [61 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/61-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकषष्टितम: सर्ग: वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे । कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ।। 2.61.1 ।। वनमिति । स्वार्ता सुतरामार्ता ।। 2.61.1 ।। यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यश: । सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघव: ।। 2.61.2 ।। कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया । दु:खितौ सुखसंवृद्धौ वने दु:खं सहिष्यत: ।। 2.61.3
- [60 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/60-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदि0 श्रीमदयोध्याकायण्डे षष्टितम: सर्ग: ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुन:पुन: । धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ।। 2.60.1 ।। नय मां यत्र काकुत्स्थ: सीता यत्र च लक्ष्मण: । तान् विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहे ह्यहम् ।। 2.60.2 ।। तत इति । भूतोपसृष्टेव धरण्यां वेपमाना भूतगृहीतेव भूमौ पतित्वा विवर्तमानेत्यर्थ: । गतसत्त्वेव गतप्राणेव । "द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्वमस्त्री तु जन्तुषु" इत्यमर:
- [59 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/59-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितम: सर्ग: इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । ब्रूह्यशेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ।। 2.59.1 ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लव: । कथयामास भूयो ऽपि रामसन्देशविस्तरम् ।। 2.59.2 ।। जटा: कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ । गङ्गामुत्तीर्य्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ।। 2.59.3 ।। अग्रतो लक्ष्मणो यात: पालयन् रघुनन्दनम् । अनन्तरं च सीताथ
- [58 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/58-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टपञ्चाश: सर्ग: प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागत: पुन: । अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ।। 2.58.1 ।। प्रत्यागत: सूतस्याभिमुखागत: ।। 2.58.1 ।। अथ सूतो महा राजं कृताञ्जलिरुपस्थित: । राममेवानुशोचन्तं दु:खशोकसमन्वितम् ।। 2.58.2 ।। वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम् । विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ।। 2.58.3 ।। अथेत्यादिश्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । नवग्रहं सद्यो गृहीतम् । अस्वस्थं
- [57 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/57-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाश: सर्ग: कथयित्वा सुदु:खार्त: सुमन्त्रेण चिरं सह । रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुह: ।। 2.57.1 ।। एवं रामस्य चित्रकूटगमनपर्यन्तवृत्तान्तमभिधाय गुहसुमन्त्रादिवृत्तान्तमृषि: प्रस्तौति--कथयित्वेति । गुहो रामे दक्षिणकूलस्थे सति सुदु:खार्त्तस्सन् सुमन्त्रेण सह चिरं कथयित्वा यावद्रामो ऽक्षिपथमतिक्रामति तावत्पर्यन्तं तत्रैव स्थित्वा रामगुणान् कथयित्वेत्यर्थ: । स्वगृहं जगाम तेन सह स्वगृहं जगामेत्यर्थ: ।। 2.57.1 ।। भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च
- [56 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/56-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाश: सर्ग: अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दन: ।। 2.56.1 ।।अथेति । अनन्तरं स्वप्रबोधानन्तरम् । अवसुप्तम् ईषत्सुप्तमित्यर्थ: ।। 2.56.1 ।।सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।सम्प्रतिष्ठामहे काल: प्रस्थानस्य परन्तप ।। 2.56.2 ।।सौमित्र इति । वन्यानां शुकपिकशारिकादीनाम् । वल्गु सुन्दरम् । काल: प्राप्त इति शेष: ।। 2.56.2 ।।स सुप्त: समये भ्रात्रा लक्ष्मण:
- [55 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/55-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाश: सर्ग: उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ । महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ।। 2.55.1 ।। उषित्वेत्यादि ।। 2.55.1 ।। तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि: स चकार ह । प्रस्थितांश्चैव तान् प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् ।। 2.55.2 ।। तेषामिति । तेषां प्रस्थातुमुद्युक्तानाम् । अन्वगादिति पाठ: । अन्वशादिति पाठे--अनुशिष्टवान् मार्गोपदेशमकरोदित्यर्थ: ।। 2.55.2 ।। तत: प्रचक्रमे वक्तुं
- [54 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/54-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतु:पञ्चाश: सर्ग: यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्त्तते । जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ।। 2.54.2 ।। ते भूमिभागान् विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् । अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्रतत्र यशस्विन: ।। 2.54.3 ।। यत्रेत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयम् । भूमिभागान् वनप्रदेशान् । देशान् वत्सदेशावान्तरदेशान् । एतदेवनानात्वमाह तत्रतत्रेति । यशस्विन इत्यनेन तत्तद्देशीयैरर्चितत्वमुक्तम् ।। 2.54.23 ।। यथाक्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् । निवृत्तमात्रे
- [53 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/53-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ।। 2.53.1 ।। स तमित्यादि । अत्र मृगमांसादनमस्तमयात् प्रागर्थसिद्धम् । अन्वास्य उपास्य ।। 2.53.1 ।। अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहि: । या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ।। 2.53.2 ।। अद्येति । याता प्राप्ता । अद्येत्यस्य नोत्कण्ठितुमर्हसीत्यनेनान्वय: । उत्कण्ठा दु:खस्मरणं तां प्रतीति शेष: ।।
- [51 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/51-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकपञ्चाश: सर्ग: तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् । गुह: सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ।। 2.51.1 ।। तं जाग्रतमित्यादि । अदम्भेन अकृत्रिमेण । अर्थाय रक्षणाय । सन्तापसन्तप्त: रामदुर्दशादर्शनसन्तापेन सन्तप्त: । राघवं लक्ष्मणम् ।। 2.51.1 ।। इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ।। 2.51.2 ।। इयमिति । प्रत्याश्वसिहि विश्रान्तो भवेति यावत्
- [52 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/52-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाश: सर्ग: प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशा: । उवाच राम: सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।। 2.52.1 ।। प्रभातायामिति । पृथुवक्षा इत्युत्साहातिरेकोक्ति: । महायशा इति धर्मव्यतिक्रमाभाव: सूचित: । सौमित्रिमिति "रामं दशरथं विद्धि" इत्यादिनोक्तार्थानुष्ठायित्वं सूचितम् । शुभलक्षणमित्यनेन स्वभक्तिरुक्ता ।। 2.52.1 ।। भास्करोदयकालो ऽयं गता भगवती निशा । असौ सुकृष्णो विहग: कोकिलस्तात कूजति ।। 2.52.2 ।। भास्करोदयकाल
- [50 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/50-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चाश: सर्ग: विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वज: । अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।। 2.50.1 ।। विशालानिति । कोसलान् यात्वा अन्तपर्यन्तदक्षिणकोसलान् यात्वेत्यर्थ: ।। 2.50.1 ।। आपृच्छे त्वां पुरिश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते । दैवतानि च यानि त्वां पालयन्त्यावसन्ति च ।। 2.50.2 ।। निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपते: । पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गत: ।। 2.50.3 ।। निर्गमनावसरे
- [49 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/49-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाश: रामो ऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् । जगाम पुरुषव्याघ्र: पितुराज्ञामनुस्मरन् ।। 2.49.1 ।। अथ रामवृत्तान्तं प्रस्तौति--रामोपीति । तेनैव रात्रिशेषेण येन रात्रिशेषेण पौरान् विहाय गतस्तेनैव । महदन्तरं महावकाशम् । महहूरमिति यावत् ।। 2.49.1 ।। तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा । उपास्य स शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत ।। 2.49.2 ।। तथेति । गच्छत: गच्छति
- [48 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/48-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिंश: सर्ग: तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च । बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया ।। 2.48.1 ।। तेषामित्यादि । मुमूर्षया मर्त्तुमिच्छयोपलक्षितानाम् ।। 2.48.1 ।। अनुगम्य निवृत्तनां रामं नगरवासिनाम् । उद्गतानीव सत्त्वानि बभूबुरमनस्विनाम् ।। 2.48.2 ।। स्वंस्वं निलयमागम्य पुत्रदारै: समावृता: । अश्रूणि मुमुचु: सर्वे बाष्पेण पिहितानना: ।। 2.48.3 ।। सत्त्वानि प्राणा: । "द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वम्" इत्यमर: ।
- [47 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/47-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंश: सर्ग: प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना । शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतस: ।। 2.47.1 ।। अथ पौरवृत्तान्तं दर्शयति--प्रभातायामित्यादि । शोकोपहतनिश्चेष्टा: शोकोपहतत्वान्निश्चेष्टा: । हतचेतस: मूढा: ।। 2.47.1 ।। शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्तत: । आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दु:खिता: ।। 2.47.2 ।। शोकजेति । शोकजाश्रुभि: परिद्यूना: परिक्लान्ता: । आलोकमपि रामस्य रामसम्बन्ध्यालोकमपि । आलोक्यत इत्यालोक: तम्
- [46 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/46-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंश: सर्ग: ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघव: । सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ।। 2.46.1 ।। सीतामुद्वीक्ष्य लक्ष्मणं प्रति कथनं वक्ष्यमाणस्यानुत्कण्ठाकारणस्य सीताविषयेपि तुल्यत्वज्ञापनाय ।। 2.46.1 ।। इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम् । वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ।। 2.46.2 ।। इयमिति । वनवासस्य पूर्वा प्रथमा । अद्येयं निशा इदानीमुपस्थिता रात्रि: । प्रहितागतप्रया ।
- [45 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/45-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंश: सर्ग: अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अनुजग्मु: प्रयान्तं तं वनवासाय मानवा: ।। 2.45.1 ।। एवं सुमित्रया कौसल्याश्वासनपर्यन्तं कथासङ्घट्टनं परिसमाप्य सम्प्रति रामगमनवृत्तान्तं प्रस्तौति--अनुरक्ता इत्यादि ।। 2.45.1 ।। निवर्तिते ऽपि च बलात् सुहृद्वर्गे च राजनि । नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ।। 2.45.2 ।। अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महा यशा: । बभूव गुणसम्पन्न:
- [44 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/44-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंश: सर्ग: विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् । इदं धर्म्ये स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ।। 2.44.1 ।। विलपन्तीमित्यादि । इदं वक्ष्यमाणम् ।। 2.44.1 ।। तवार्ये सद्गुणैर्युक्त: स पुत्र: पुरुषोत्तम: । किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ।। 2.44.2 ।। सत्पुरुषाचरितं धर्ममाचरन्तं रामं प्रति सन्तोषे कर्त्तव्ये किमर्थो विषाद: कृत इति कौसल्यां
- [43 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/43-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंश: सर्ग: तत: समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् । कौसल्या पुत्रशोकार्त्ता तमुवाच महीपतिम् ।। 2.43.1 ।। तत इत्यादि ।। 2.43.1 ।। राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वा विजिह्मताम् । विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ।। 2.43.2 ।। विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता । त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ।। 2.43.3 ।। राघव इति ।
- [42 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/42-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंश: सर्ग: यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत । नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ।। 2.42.1 ।। यावत्त्वित्यादि । निर्यत: निर्गच्छत: । तस्य रामस्य सम्बन्धि रजोरूपं रजस्स्वरूपं यावददृश्यत तावन्न सञ्जहार न निवर्तितवान् ।। 2.42.1 ।। यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् । तावद्व्यवर्द्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ।। 2.42.2 ।। यावद्राजेति । पश्यति रजोद्वारेणेति शेष: । पुत्रदर्शने पुत्रदर्शननिमित्तम् । धरण्यां रजो व्यवर्द्धत
- [41 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/41-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंश: तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याते कृताञ्जलौ । आर्तशब्दो ऽथ संजज्ञे स्त्रीणामन्त:पुरे महान् ।। 2.41.1 ।। तस्मिन्नित्यादि । कृताञ्जलौ मातृपरिवेष्टितं पितरमुद्दिश्य कृताञ्जलौ । अन्त:पुरे स्त्रीणां दशरथेन समागतानामन्त:पुरवासिनीनां स्त्रीणाम् ।। 2.41.1 ।। अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विन: । यो गति: शरणं चासीत् स नाथ: क्वनु गच्छति ।। 2.41.2 ।। अनाथस्येति । तपस्विन: शोच्यस्य । गम्यत
- [40 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/40-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चत्वारिंश: सर्ग: अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलि: । उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम् ।। 2.40.1 ।। तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञ: सीतया सह । राघव: शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ।। 2.40.2 ।। अथेति । उपसंगृह्य पादग्रहणपूर्वकं प्रणम्य । दीना: वृद्धयोर्मातापित्रो: शुश्रूषा न लब्धेति दीना: ।। 2.40.12 ।। अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातु: कौसल्यामभ्यवादयत् । अथ मातु:
- [39 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/39-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंश: सर्ग: ताश्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मज: । धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलि: ।। 2.39.37 ।। ता इति । तथैवार्त्ता: कौसल्येव दु:खिता: ।। 2.39.37 ।। संवासात् परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम् । तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि व: ।। 2.39.38 ।। संवासादिति । संवासात् एकत्र सहवासात्, चिरपरिचयादित्यर्थ: । समनुजानीत क्षान्तमित्यनुज्ञां कुरुतेत्यर्थ: । आमन्त्रयामि आपृच्छामि ।। 2.39.38 ।।
- [38 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/38-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंश: सर्ग: तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् ।प्रचुक्रोश जन: सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्विति ।। 2.38.1 ।।तस्यामित्यादि । त्वां धिगिति दशरथं चुक्रोशेत्यर्थ: ।। 2.38.1 ।।तेन तत्र प्रणादेन दु:खित: स महीपति: ।चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मन: ।। 2.38.2 ।।स निश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत् ।कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ।। 2.38.3 ।।सुकुमारी च बाला च
- [37 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/37-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंश: सर्ग: महामात्रवच: श्रुत्वा रामो दशरथं तदा । अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ।। 2.37.1 ।। महामात्रेत्यादि । महामात्रवच: सिद्धार्थवच: । विनीतवत् विनीत इव । अभ्यभाषत सविनयमाहेत्यर्थ: ।। 2.37.1 ।। त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवत: । किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वत: ।। 2.37.2 ।। त्यक्तभोगस्येति । अनुयात्रेण अनुगतबलेन । भोगत्यागेपि सङ्गो
- [36 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/36-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षङ्त्रिंश: सर्ग: तत: सुमन्त्रमैक्ष्वाक: पीडितो ऽत्र प्रतिज्ञया । स बाष्पमतिनिश्वस्य जगादेदं पुन:पुन: ।। 2.36.1 ।। तत इत्यादि । तत: कैकेयीसम्मत्यभावानन्तरम् । अत्र वरदानविषये ।। 2.36.1 ।। सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमू: । राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ।। 2.36.2 ।। सूतेति । अनुयात्रार्थं प्रतिविधीयतां प्रेष्यताम् ।। 2.36.2 ।। रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्चमहाधना: । शोभयन्तु कुमारस्य
- [35 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/35-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंश: सर्ग: ततो निर्द्धूय सहसा शिरो निश्वस्य चासकृत् । पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।। 2.35.1 ।। सुमन्त्रस्य कैकेयीविषयकोपानुभावं दर्शयति--तत इत्यादि । कटकटाप्य कटकटाशब्दयुक्तान् कृत्वा । कटकटाश्ाब्दात् "तत्करोति" इति ण्यन्ताल्ल्यप् ।। 2.35.1 ।। लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् । कोपाभिभूत: सहसा सन्तापमशुभं गत: ।। 2.35.2 ।। मन: समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य
- [34 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/34-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंश: सर्ग: तत: कमलपत्राक्ष: श्यामो निरुदरो महान् । उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ।। 2.34.1 ।। स रामप्रेषित: क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रिय: । प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।। 2.34.2 ।। पूर्वसर्गान्तोक्तमर्थं वक्ष्यमाणसङ्घटनार्थं सङ्ग्रहेण दर्शयति--तत इति । विशेषणैर्निर्विकारत्वं सूच्यते । निरुदर: तनुमध्य इत्यर्थ: ।। 2.34.12 ।। उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् । तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ।। 2.34.3 ।।
- [33 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/33-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंश: सर्ग: दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।जग्मतु: पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ।। 2.33.1 ।। पूर्वं पित्रानुज्ञातो ऽपि सीतालक्ष्मणयोरनुज्ञापनाय पुन: रामो दशरथसमीपं गच्छति--दत्त्वेत्यादि ।। 2.33.1 ।। ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे । मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते ।। 2.33.2 ।। तत इति । तदायुधे तयोरायुधे, धनुषी इति यावत् । खङ्गादीनामप्युपलक्षणमेतत्
- [32 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/32-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्वात्रिंश: सर्ग: तत: शासनमाज्ञाय भ्रातु: शुभतरं प्रियम् । गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ।। 2.32.1 ।। एवं निश्चितसीतालक्ष्मणानुयात्रस्य रामस्य यात्रादानं प्रस्तूयते द्वात्रिंशे--तत इत्यादि । आज्ञाय अङ्गीकृत्य । शुभतरं ब्राह्मणोपकारत्वात् । प्रियम् आत्मनोनुगमनाङ्गीकारफलत्वात् ।। 2.32.1 ।। तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणो ऽब्रवीत् । सखे ऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिण: ।। 2.32.2 ।। तमिति
- [31 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/31-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकत्रिंश: सर्ग: एवं श्रुत्वा तु संवादं लक्ष्मण: पूर्वमागत: । बाष्पपर्याकुलमुख: शोकं सोढुमशक्नुवन् ।। 2.31.1 ।। स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दन: । सीतामुवाचातियशा राघवं च महाव्रतम् ।। 2.31.2 ।। एवं रामेण सीतागमने ऽङ्गीकृते लक्ष्मणस्यानुगमनप्रार्थनमुपक्षिपति--एवमित्यादिना । श्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । एवं संवादं पूर्वोक्तं सीतारामयोस्संवादम् । पूर्वमागत: कौसल्यागृहाद्रामेण सह पूर्वमेवागत: । शोकम् अर्द्धशरीरभूताया: सीताया अपि
- [30 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/30-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिंश: सर्ग: सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा । वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ।। 2.30.1 ।। सान्त्व्यमानेति । जनकात्मजेतिविशेषणं स्वकुलोचिता चारदार्ढ्याय । वनवासनिमित्ताय वनवास एव निमित्तं प्रयोजनं तस्मै ।। 2.30.1 ।। सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम् । प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ।। 2.30.2 ।। सेति । उत्तमसंविग्ना उत्तममत्यन्तं कम्पमाना । विपुलवक्षमं शूरमिति यावत् । शूरमपि कथं चिक्षेपेत्यत्राह
- [29 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/29-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंश: सर्ग: एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दु:खिता । प्रसक्ता श्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत् ।। 2.29.1 ।। एतदिति । पूर्वसर्गान्ते इदमित्युक्तावपि पुनरिदमित्युक्तिर्विशेषणविशेषाभिधानार्था । प्रसक्ताश्रुमुखी ईषदश्रुमुखीत्यर्थ: ।। 2.29.1 ।। ये त्वया कीर्त्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति । गुणानित्येव तान् विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ।। 2.29.2 ।। य इति । वस्तव्यतां वासित्वम् । तान् दोषान्
- [28 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/28-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टाविंश: सर्ग: स एव ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सल: । न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दु:खानि चिन्तयन् ।। 2.28.1 ।। सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् । निवर्त्तनार्थे ध्ार्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ।। 2.28.2 ।। 'वने निवासस्य च दु:खिताम्' इत्युक्तं विवृणोति--स एवमित्यादिना ।। 2.28.12 ।। सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा । इहाचरस्व धर्मं त्वं मा
- [27 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/27-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तविंश: सर्ग: एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी । प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्त्तारमिदमब्रवीत् ।। 2.27.1 ।। एवं रामायणपुरुषेषु रामकर्तव्यं सामान्यधर्मानुष्ठानं दर्शितम् । अथ सीतानुष्ठेयं पातिव्रत्यधर्मं संक्षेपेणोपक्षिपति--एवमुक्तेत्यादि । अप्रियवादिन्यपि प्रियार्हा प्रियभाषणार्हा । तदुपरि प्रियवादिनी । तथाप्येवमुक्ता अप्रियमुक्ता । प्रणयादेव सौहृदादेव, न तु वैरात् संक्रुद्धा ।। 2.27.1 ।। किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम् ।
- [26 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/26-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षड्विश: सर्ग: अभिवाद्य च कौसल्यां राम: संप्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थित: ।। 2.26.1 ।। विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् । हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ।। 2.26.2 ।। एवं मातरमनुमान्य सीतामनुमानयितुं निर्गच्छति--अभिवाद्येत्यादि श्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । वनं संप्रस्थित: वनं गन्तुं प्रवृत्त: । धर्मिष्ठे अतिशयितधर्मे आममन्थेव विलोडयामासेत्यर्थ: । गुणवत्तया पूर्वभाषी प्रियवादी चेत्याद्युक्तगुणविशिष्टतया ।।
- [25 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/25-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चविंश: सर्ग: सा ऽपनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि: । चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ।। 2.25.1 ।। तान्येव स्वस्त्ययनानि दर्शयतिसेत्यादि । आयासं क्लेशम् । अप्तनीय त्यक्त्वा । जलमुपस्पृश्य आचम्येत्यर्थ: । "उपस्पर्शस्त्वाचमनम्" इत्यमर: । रोदनस्याशुचिताहेतुत्वात् देवताप्रार्थनस्य शुचिना कर्त्तव्यत्वादुपस्पर्शनमुक्तम् । अत एव शुचिरित्युच्यते । मङ्गलानि मङ्गलाशासनानि ।। 2.25.1 ।। न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम
- [24 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/24-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्विंश: सर्ग: तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने । कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ।। 2.24.1 ।। अथ धर्म्यस्य रामनिश्चयस्यानुमोदनं कौसल्या करोति--तं समीक्ष्येत्यादिना । तं रामं समीक्ष्य निश्चित्य । अवहितं सावधानम् । निर्देशो नियोग: ।। 2.24.1 ।। अदृष्टदु:खो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवद: । मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्त्तयेत् ।। 2.24.2 ।। अदृष्टदु:ख इति । उञ्छो नाम--दैवात्प्रकीर्णानां
- [23 Sarga अयोध्याकाण्डम्](https://srivaishnavan.com/23-sarga-अयोध्याकाण्डम्/) - श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयोविंश: सर्ग: इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधश्शिरा मुहु: । श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दु:खहर्षयो: ।। 2.23.1 ।। पूर्वं दैवस्य प्रबलत्वेन राज्यविपर्यये न संताप: कार्य: । धर्मस्य सर्वश्रेयस्साधनत्वात् तन्मूलभूते । पितृवचनकरणसत्ये अवश्यं कर्त्तव्ये मातृवचनं च पश्चात्तनत्वात्पश्चात्पालनीयमित्येतावत् सयुक्तिकमुपपादितम् । तत्र पौरुषमेव बलं बलीय: । दैवबलं तु दुर्बलानुसरणीयम्, धर्मश्चार्थकामविरोधेन कर्त्तव्य इति पूर्वपक्षं पूर्वं
- [अधिकरणसारावली वरुणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वरुणाधिकर/) - अधिकरणसारावली वरुणाधिकरणम् 4.3.5 कौषीतक्यागमोक्ता वरुणशतमखौ सोऽपि नाथः प्रजानां क्वापि स्थाप्या निपीड्य श्रुतिमपि विफला ह्यन्यथा तच्छ्रुतिस्स्यात्। तस्मात्ते वायुलोकात्परमनुपठनात्तत्र सन्त्वित्ययुक्तं सम्बन्धाद्विद्युतोऽन्वग्वरुण इति परौ पाठतस्तत्परौ स्तः।। 4.3.6 यत्त्वस्यामानवस्य श्रुतिमिह परसम्प्रापकत्वं भवेत्तत् सद्वारत्वेऽप्यबाधं तदपि सहकृतौ तच्छ्रुतौचित्यभूमा। यश्चोक्तो मानसाख्यस्तटित उपरि तु ब्रह्मलोकाप्तिहेतुः तस्मान्नेता स नान्यो विदुरतिवहनं वैद्युतेनैव तस्मात्।।
- [अधिकरणसारावली जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-जगद्व्याप/) - अधिकरणसारावली जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम् 4.4.25 यद्यप्युक्तो विमुक्तः परतनुरपृथक्सिद्ध इत्यत्र पूर्वं व्यापारांशे तथापि श्रुतमिह परमं साम्यमक्षोभणीयम्। संकल्पादेव सर्वोत्थितिरपि हि ततस्स्यादिति प्रत्यवस्थां कृन्तत्यन्ते़ऽधिकारे कृतिमदितरयोस्स्थापयन्भोगसाम्यम्।। 4.4.26 सायुज्यं भोगसाम्यं समगणि निपुणैश्शब्दशक्त्याद्यबाधात् तच्च व्यापारसाम्ये त्वसति न घटते स्वक्रियास्वादहानेः। तस्मान्मुक्तस्य सृष्टिप्रभृतिरपि जगद्व्यापृतिर्ब्रह्मतुल्या मैवं तल्लक्षणं सा कथमनुगमतस्तस्य चान्यस्य च स्यात्।। 4.4.27 कथ्यन्ते सृष्टिवाक्ये क्वचिदपि न जगत्कारणत्वेन मुक्ताः प्राधीतः कामचारो भवतु न
- [अधिकरणसारावली अभावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अभावाधिकर/) - अधिकरणसारावली अभावाधिकरणम् 4.4.17 मुक्तः प्रोक्तोऽशरीरः क्वचिदथ बहुधा संभवः क्वाप्यधीतो गानक्रीडादि चोक्तं तदनुगुणमतद्वन्द्वमार्षं निरस्यन्। स्वच्छन्दस्योभयं तत्क्षममिति वदति स्वं मतं सूत्रकारः स्याच्चाकर्मोद्भवं तन्निखिलमपि परब्रह्मवत्तत्समस्य।। 4.4.18 मोक्षे पुण्याद्यभावात्तदुपधिकवपुर्वर्जितत्वं न दूष्यं तस्मिन्दुःखार्हदेहत्यजि च शुभवपुस्सत्त्वपक्षोऽप्यबाध्यः। इत्थं सत्यत्र मुक्तस्थितिरिह मुनिना कीदृशी सूत्रिता स्यात् नैवं स्वच्छन्ददेहग्रहतदनियमस्थापनेऽत्राभिसन्धेः।। 4.4.19 19.नानादेहा यदि स्युर्युगपदधिगतब्रह्मसाम्यस्य पुंसः तेषां व्याप्तस्वरूपान्वय उचित इति प्राक्तनाणुत्वहानम्। नैतद्धीव्याप्तिसिद्धेर्भवति च जगदावेशवाक् तन्निदाना
- [अधिकरणसारावली संकल्पाधिकरणम् ](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-संकल्पाधि/) - अधिकरणसारावली संकल्पाधिकरणम् 4.4.13 धात्रादेरप्यपेक्ष्यो ह्युपकरणगणस्सत्यसङ्कल्पवृत्तेः मुक्तस्याप्येवमेवास्त्विति यदि वितथं तद्विकल्पासहत्वात्। इष्टा द्रव्याद्यपेक्षा सुकृततदितरापेक्षणं तत्र दुस्स्थं न स्यादिच्छाविघातस्त्वनुपधिकतया देववाञ्छैकरस्यात्।। 4.4.14 विश्वस्यैतस्य जन्मस्थितिलयरचना विश्वकर्तुर्यथा स्यात् इच्छासन्तानभेदान्नियतिरिह तथा नित्यमुक्तक्रियाणाम्। तस्यानुच्छेदवृत्त्या प्रतिकलभिदुरास्ताश्च तादृक्प्रवाहाः तद्बुद्धेरापरोक्ष्यं त्वनिशमभिदुरं वर्तते ब्रह्मधीवत्।। 4.4.15 प्रत्यूहार्हः प्रजेशप्रभृतिसुकृतिनां सत्यसङ्कल्पभावो मर्त्यारम्भस्पृहादौ तदितरविविधप्राणिसृष्ट्यादिदृष्टेः। तेनेच्छासन्ततीनां सफलविफलते पुण्यपापैरमीषां मुक्तस्योक्ता चिकीर्षा त्वविहतविषया तारतम्यं न दोषः।। 4.4.16 सूत्रे मुक्तोऽप्यनन्याधिपतिरभिहितस्तेन कस्तस्य
- [अधिकरणसारावली ब्राह्माधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ब्राह्माध/) - अधिकरणसारावली ब्राह्माधिकरणम् 4.4.11 ज्ञानत्वे किं फलं स्यादिति मिषतु गुणैस्तादृशं ब्रह्मसाम्यं किं धर्मैरस्वरूपैस्तदिह भवतु चिन्मात्ररूपप्रकाशः। इत्थं छात्रोक्तपक्षद्वयमुभयविधश्रुत्युपात्ताद्विरोधात् निर्धूयाथ द्विधाविर्भवनमघटयत्सिद्धतत्त्वप्रकाशात्।। 4.4.12 पर्यायौ नामपाठेष्वनुपरिपठितौ मुक्तिकैवल्यशब्दौ कैवल्यञ्चान्ययोगत्यजनमिति कथं धर्मिधर्मान्वयोऽस्य। मैवं ब्रह्मस्वरूपादपरमिह न खल्वस्ति किञ्चित् स्वनिष्ठं न द्रव्यञ्चागुणं स्यादधिकरणयुगं तन्निरातङ्कमेतत्।।
- [अधिकरणसारावली अविभागेनदृष्टत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अविभागेनद/) - अधिकरणसारावली अविभागेनदृष्टत्वाधिकरणम् 4.4.8 जीवेशौ नित्यभिन्नौ श्रुतिरिह च सहेत्याह मुक्तस्य भोगं साम्ये पारम्ययुक्तं स्मृतिमपि स पृथग्भातु तस्मात्परस्तात्। मैवं तत्त्वं हि मुक्तौ स्फुरति तदनयोर्भेदभानांश इष्टः सिद्धे देहात्मभावे त्विह नहि घटते तत्स्वनिष्ठत्वदृष्टिः।। 4.4.9 मन्त्रोक्तं भोक्तृभावे यदि सहभवनं ब्रह्म न स्यात् प्रधानं तस्मात्तद्भोग्यभावे भवतु तदुचिते ब्राह्मणव्याकृतेश्च। द्वेधापि ब्रह्म तत्त्वात् पृथगितर इह स्यादितीदञ्च वार्तं सिद्धे भेदे
- [अधिकरणसारावली संपद्याविर्भावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-संपद्यावि/) - अधिकरणसारावली अथ चतुर्थाध्याये चतुर्थ: पाद: संपद्याविर्भावाधिकरणम् 4.4.1 उक्तं पादैरघानामिति पृथुवपुषस्सूक्ष्ममूर्तेश्च हानं निर्धूतोपाधिराशेर्निरुपधिकमहानन्दमन्त्येन वक्ति। स्वाविर्भावोऽत्र चिन्त्यस्त्रिभिरधिकरणैश्छन्दवृत्तिस्त्रिभिश्चे- त्येवं द्वे पेटिके स्तस्स्वत उभयमिदं नोपधेर्नाथनिघ्नम्।। 4.4.2 अश्रान्तस्वप्रकाशं यदिदमहमिति प्रत्यगात्मस्वरूपं तस्याविर्भावसिद्धौ नतु किमपि फलं स्यात्सुषुप्ताविशेषात्। तस्मान्मुक्तस्स्वमन्यद्भजति वपुरसौ देववद्रूपशब्दात् मैवं स्वेनेति शब्दो ह्यफल इह भवेद्रूपवाचार्थसिद्धेः।। 4.4.3 नित्यस्वात्मस्वरूपस्थितिरियमभिनिष्पत्तिरित्यूचिवांसः तन्मात्रं स्यान्न विद्याफलमिति न विदुर्नित्यसिद्धं त्वसाध्यम्। सिद्धं साध्यानुवेधादपि
- [अधिकरणसारावली कार्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कार्याधिक/) - अधिकरणसारावली कार्याधिकरणम् 4.3.11 वैधात्रस्थाननेतॄन्समकथयदिमान्बादरिस्तादृशानां गत्यौचित्यं तदा स्यान्न खलु विभुजुषामत्र वेद्यं न लभ्यम्। सामीप्याद् ब्रह्म चोक्तस्सरसिजवसतिस्तेन सार्धञ्च मुक्तिः युक्तेत्येतन्न नानाश्रुतिपठितपरस्थानगत्याद्यबाधात्।। 4.3.12 मार्गोऽसावर्चिरादिर्गमयति परमं धाम गत्यादियोगात् ब्रह्मोक्तेर्मुख्यभावादिति तु निरणयज्जैमिनिर्युक्तमेतत्। वक्तव्यं त्वत्र किञ्चिन्नयति परविदस्स्वान्वितब्रह्मनिष्ठान् तद्देहस्वात्मनिष्ठानपि मुखभिदयामी च सम्पूर्णनिष्ठाः।। 4.3.13 ध्यायेयुर्ये च जीवान् प्रकृतिशबलितान् केवलान्वा यथेष्टं द्वेधापि ब्रह्मदृष्ट्या जडनिवहमपि स्वेन यद्वान्यदृष्ट्या। ते सर्वे हि प्रतीकप्रणिहितमनसो नार्चिराद्याध्वयोग्याः
- [अधिकरणसारावली आतिवाहिकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आतिवाहिका/) - अधिकरणसारावली आतिवाहिकाधिकरणम् 4.3.7 भोगस्थानान्यमूनि ज्वलनदिनमुखान्यध्वचिह्नानि वा स्युः लोकोक्तिच्छाययैव स्थितमिदमिति नासंभवात्कालशब्दे। स्पष्टे नेतृत्वपुंस्त्वे क्वचिदतिवहनं तद्वदन्यैश्च कार्यं सन्दिग्धे वाक्यशेषाद्गतिरिति जगुरग्न्यादिवाचोऽभिम़न्तॄन् ।। 4.3.8 यां श्रुत्वा धर्मसूनुर्न्यपतदभिपतेत्तामसौ तामसौघो वर्गस्त्रैवर्गिकाणां पितृसरणिघटीयन्त्रचक्रे विघूर्णेत्। वर्तन्येषार्चिरादिश्श्रुतिभिरपुनरावर्तिनां संविभक्ता तत्र ब्रूतेऽतिवोढॄंस्तदितरवदहः पक्षमासादिशब्दः।। 4.3.9 पूर्वं धूमादिमार्गे सुकृतिषु कथिता चन्द्रमःप्राप्तिरन्या सायुज्यं न्यासविद्याप्रकरणपठितं चान्द्रमन्यादृगुक्तम्। अन्यात्रार्चिर्मुखानामतिवहनकृतामष्टमस्याप्तिरिन्दो- रित्थं सुस्था व्यवस्था प्रणिहितहृदयैरेवमन्यच्च सूहम्।। 4.3.10
- [अधिकरणसारावली वाय्वधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वाय्वधिकर/) - अधिकरणसारावली वाय्वधिकरणम् 4.3.4 सम्प्राप्तो देवलोको मरुदपि च समं वत्सरादित्यमध्ये नैकत्वं रूढिभेदात्तत इह तु तयोस्तुल्यभावाद्विकल्पः। मैवं योऽयं प्रसिद्धः पवत इति मरुद्देवतानां गृहत्वं तस्योक्तं धारकत्वात्तत उचितमिदं निर्विकल्पं तदैक्यम्।।
- [अधिकरणसारावली अर्चिराद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अर्चिराद्/) - अधिकरणसारावली चतुर्थाध्याये तृतीय: पाद: अर्चिराद्यधिकरणम् 4.3.1 1.निर्गत्य ब्रह्मरन्ध्रात् तपनकरमथालम्ब्य नाडीनिबद्धं प्रत्युद्यद्देवबृन्दप्रहितबलिरसौ येन योगी प्रयाति । मौकुन्दस्स्थाप्यतेऽसौ परमिह मुनिना पञ्चभिर्न्यायभेदैः मोहाकूपारपारं पुरमभिगमयन्मुक्तिघण्टापथो नः।। 4.3.2 शाखाभेदेषु भिन्नां गतिमुपनिषदोऽधीयते तन्मुमुक्षोः विद्यावैषम्यनीत्या गतिरपि विषमा न व्यवस्थार्चिरादेः। नैतत्सर्वत्र तैस्तैरिह तदिदमिति प्रत्यभिज्ञानसिद्धौ भाव्यं न्यूनाधिकत्वप्रभृति निखिलमप्यत्र सिद्धाविरुद्धम्।। 4.3.3 चैद्यादीनामयोध्यास्थिरचरजनुषां पुण्डरीकादिकानां भीष्मादीनामुपास्तिक्रमभवविभवव्यूहलोकस्थितानाम् । धातॄणां तत्सुतानामिधिकृतिविगमे ब्रह्मसम्प्रेप्सताम- प्यन्येषां प्रस्थितिस्सा शितपृथुमतिभिश्चिन्तनीया
- [अधिकरणसारावली दक्षिणायनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-दक्षिणायन/) - अधिकरणसारावली दक्षिणायनाधिकरणम् 4.2.23 देहं योगीश्वरोऽपि त्यजति यदि रवेर्दक्षिणावृत्तिकाले विन्देत्सायुज्यमिन्दोरिह भवति पुनस्तच्छ्रुतेस्तत्स्मृतेश्च। मैवं पूर्वोक्तनीतिस्त्विह नहि विहताथास्य सायुज्यमिन्दौ विश्रान्त्यै सूर्यनीत्या जगदुपकृतये भीष्मकालप्रतीक्षा।। 4.2.24 किञ्च प्रारब्धकर्मप्रतिनियतमिदं जाह्नवीसम्भवस्य स्वेच्छा येनैवमासीत् स च वसुरभवन्नै साक्षाद्विमुक्तः। तस्माद्विन्देत मुक्तिं नरपितृदिविषद्रात्रिकालेऽपि योगी स्यातां प्राशस्त्यनिन्दे तदितरविषये गीतयोक्तौ तु मार्गौ।। 4.2.25 सम्पद्येतान्यदक्षं मनसि तदपि तत्संयुतं प्राणवायौ सोऽध्यक्षे तैस्समेतस्स च तदखिलवान् भूतवर्गे तु
- [अधिकरणसारावली निशाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-निशाधिकरण/) - अधिकरणसारावली निशाधिकरणम् 4.2.21 सर्वेषामप्रशस्तं रजनिमरणमित्यह््नि योगी म्रियेत प्रेयाद्यद्येष रात्रौ न चरममरणं तद्भवेदित्ययुक्तम्। कर्म प्रारब्धकार्यं ह्यनियतसमयं क्षीयते तावदेवे- त्युक्तश्चास्मिन्विलम्बोऽहनि निशि च परं विद्यया सोऽश्नुतेऽतः।। 4.2.22 यत्रैकस्यापवर्गः प्रतिनियततया गण्यते जातकक्षैः तत्स्यादन्त्यं शरीरं न तु भवति ततोऽप्यन्ययोगव्युदासः। न ह्यत्राप्यन्तकाले दिनरजनिभिदा देशभेदादि चैवं शव्यं कुर्वन्ति चास्मिन् यदुच यदुच नेत्यादि चैवं विभाव्यम्।।
- [अधिकरणसारावली रश्म्यनुसाराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-रश्म्यनुस/) - अधिकरणसारावली रश्म्यनुसाराधिकरणम् 4.2.20 एतैरेवेति वाक्ये दिनकरकिरणालम्बनेनोर्ध्वयानं यत्प्रोक्तं योगिनस्तद्दिनमृतिनियतं निश्ययुक्त्येति चेन्न। अह्नि च्छायासु रात्रिष्वपि हि लधुतरा रश्मयस्सन्ति लिङ्गात् तापो वर्षादिरात्रौ न यदि हिमदिनन्यायतो नेयमेतत्।।
- [अधिकरणसारावली तदोकोधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तदोकोधिकर/) - अधिकरणसारावली तदोकोधिकरणम् 4.2.18 नाडीजालेऽतिसूक्ष्मे न भवति सुशका मुक्तिनाडी विवेक्तुं तस्मान्मूर्धन्यनाडीगतिरनियमतो मुच्यमानस्य पुंसः। वाक्यं गन्तुस्तयोर्ध्वं प्रवददमृततां सम्भवादस्तु मैवं विद्यासम्प्रीतहार्दप्रसदनमहसा स्वार्हनाडीप्रवेशात्।। 4.2.19 स्वाधीनो हार्दसंज्ञस्स्वयमविकलया सम्पदा साकमेकः स्थित्वा हृतपद्ममध्ये स्थगितनिजतनुस्सप्तलोकीगृहस्थः। नाडीचक्रे सुषुम्नां निखिलधृतिकरीं नाभिमूर्धान्तरूपां भित्त्वा तन्मध्यरन्ध्रप्रहितमिषुमिवोत्क्षिप्य नेता मुमुक्षुम्।।
- [अधिकरणसारावली अविभागाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अविभागाधि/) - अधिकरणसारावली अविभागाधिकरणम् 4.2.17 सम्पत्तिर्देवतायां भवतु लय इयं सा हि सर्वस्य योनिः भूयस्स्रष्टुं क्षमा चेत्यसदनुषजतो वाच्यवैरूप्यदोषात्। विश्लेषो भूतसूक्ष््मैरिह न च घटते सृष्टिक्लृप्तिस्तु गुर्वी प्रोक्ता धूमादिमार्गे गतिरपि भविनस्तत्परिष्व़ञ्जनेन।।
- [अधिकरणसारावली परसंपत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-परसंपत्त्/) - अधिकरणसारावली परसंपत्त्यधिकरणम् 4.2.15 जीवोत्क्रान्त्युक्तिकाले विदुषि तु घटते तत्प्रतिक्षेपभङ्गो भूतोत्क्रान्तेस्तु पश्चात्तदुपनिपतने सङ्गतिस्स्यात्कथंचित्। तस्मात्साधारणोऽपि ह्ययमुपरि ततस्स्थाप्यते हार्दयोगः तुल्येऽप्यस्मिन्नतुल्यास्सरणिमुखतया प्राप्यभेदेन नाड्यः।। 4.2.16 प्राप्तुं भोगापवर्गौ प्रयति तनुभृति प्राप्तसूक्ष्मस्वदेहे सम्पत्त्या किं परस्यां श्रितहृदयसुषौ लभ्यते देवतायाम्। आतस्तेजः परस्यामिति चिरघटितेऽप्यस्तु सिद्धानुवादो मैवं मानानुसारात्फलमिति परमे संक्रमश्श्रान्तिशान्त्यै।।
- [अधिकरणसारावली आसृत्युपक्रमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आसृत्युपक/) - अधिकरणसारावली आसृत्युपक्रमाधिकरणम् 4.2.10 अत्रैव ब्रह्म विन्दत्यमृत इह भवत्यागमाद्ब्रह्मनिष्ठो नोत्क्रान्तिस्तस्य युक्तेत्यसदुपनिषदो ह्यस्य गत्याद्युशन्ति। नान्यप्राप्त्यर्थमेतत् सगुणसमधिकं कुत्रचिन्मानहानेः तस्मादत्रामृतत्वप्रभृतिवचनतस्तादृशी तद्दशोक्ता।। 4.2.11 निश्शेषं भोगहेतौ गलति परविदः कर्मणि प्रायणेऽथो गत्यर्थँ सूक्ष्मदेहानुगतिरणुतया निश्चितस्याफला स्यात्। मार्गे संवादवादस्तदुचितवपुषा त्वस्त्वितीवानुयोगे कृत्स्नाविद्यानिवृत्तिः परपदगमनापेक्षिणीत्यादि वाच्यम्।। 4.2.12 कल्पादौ भूतसूक्ष्््मप्रभृतिभिरुदितं वर्ष्म कल्पान्तनाश्यं प्रत्येकं प्राणिभेदे नियतमनियतस्थूलदेहानुयायि। लिङ्गाख्यं भस्त्रिकान्तः परुवकवदवस्थायि सांख्यैः प्रगीतं सूक्ष््मांशः पूर्वमूर्तेरुपरितनतनोर्बीजमत्रेष्यते तत्।। 4.2.13
- [अधिकरणसारावली भूताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-भूताधिकरण/) - अधिकरणसारावली भूताधिकरणम् 4.2.9 तेजस्येवास्तु युक्तश्श्रिततनुभृदनस्तेजसीत्याद्यबाधात् छत्रिन्यायोऽपि नास्मिन्निति यदि न तथान्यत्र भूतान्तरोक्तेः। विश्वारम्भाय देवस्त्रिवृतमकृत च प्रागिमं भूतपूर्वं प्राचुर्यात्तत्तेदकव्यवहृतिरिति चासूत्रयत्पूर्वमेव।।
- [अधिकरणसारावली अध्यक्षाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अध्यक्षाध/) - अधिकरणसारावली अध्यक्षाधिकरणम् 4.2.8 प्राणस्सैकादशाक्षस्तदनु निविशते तेजसीत्थं श्रुतत्वात् मध्येऽन्यप्राप्तिक्लृप्तौ श्रुतिहतिरिति चेन्नात्मयोगस्य चोक्तेः। प्राणस्य स्वाप्तजीवे मिलति निजतनोरुद्धृतैर्भूतसूक्ष्मैः तेजः प्राप्तिश्च गङ्गानिपतितयमुनासागरप्राप्तिवत्स्यात्।।
- [अधिकरणसारावली मनोधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-मनोधिकरणम/) - अधिकरणसारावली मनोधिकरणम् 4.2.7 अन्नस्योक्तं विकारो मन इति मनसः प्राणसम्पत्तिवाक्ये प्राणस्याम्भोमयत्वात् प्रकृतिविकृतितासम्भवात्तल्लयोऽस्तु। मैवं तत्तन्मयत्वश्रुतिरभिमनुते तत्तदाप्यायनं तैः प्राग्वत्संश्लेषमात्रं तत इह हि मनः प्राण इत्यामनन्ति।।
- [अधिकरणसारावली वागधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वागधिकरणम/) - अधिकरणसारावली ॥ अथ चतुर्थाध्याये द्वितीय: पाद: ॥ वागधिकरणम् 4.2.1 नित्यत्वज्ञत्वपूर्वैर्निपुणमभिहितं जीवतत्त्वं द्वितीये जागर्यादौ च खेदो जगदटविमहाजाङ्घिकस्याथ गीतः। विद्यारम्भावसानावधि यदपि परं ध्यातुरर्थ्यं तदुक्तं प्रारब्धस्यावसाने वपुरिह जहतो गत्युपक्रान्तिमाह।। 4.2.2 वर्ण्यो वैराग्यपादे तनुकरणगणक्षोभ ईदृक् तथापि ब्रह्मज्ञस्यापि काले भवति मृतिरिति ज्ञप्तयेऽत्रानुबन्धः। तस्योत्क्रान्तौ विशेषं कथयितुमुचिता चात्र साधारणोक्तिः मध्ये विद्याफलानां मरणमपि वदंस्तत्प्रियं चिन्त्यमाह।। 4.2.3 वृत्तिर्वागादिकं
- [अधिकरणसारावली इतरक्षपणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-इतरक्षपणा/) - अधिकरणसारावली इतरक्षपणाधिकरणम् 4.1.40 निर्दिष्टास्माच्छरीरादिति नियतिरतो यावदित्यादिशब्दः कर्म प्रारब्धकार्यं कथयति विदुषस्तच्छरीरान्तमेव। मैवं प्रारब्धचैत्र्यान्न तदवधिविधौ व्याप्रियेतान्यपर्याद् भूयोदेहस्मृतेश्चान्तिमवपुषि दृढोद्यत्समाधेस्तु मोक्षः।। 4.1.41 नन्वत्रास्मादितीदं वितथमिह पदं स्याच्छरीरे न तु स्यात् कारागारौपमित्यप्रथनपरतया तस्य साफल्यसिद्धेः। त्याज्यत्वव्यक्तये हि प्रभुरसुखमिमं लोकमित्यप्यगायद् भूतावासं विशिंषन्निममिति च मनुर्हेयभावं व्यनक्ति।। 4.1.42 सर्वे जीवास्समानास्स्वत इह विविधं कर्म चानादितुल्यं वैषम्यादिश्च दोषो न भवति भगवत्यन्यथा शास्त्रभङ्गः। मुक्तौ नातो
- [अधिकरणसारावली अग्निहोत्राद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अग्निहोत्/) - अधिकरणसारावली अग्निहोत्राद्यधिकरणम् 4.1.38 श्लेषश्चेदस्य पुण्यैस्स तु भवति तदा बन्ध इत्यभ्युपेत्यं यद्यश्लेषो भवेत्तैः परविदि विफला पुण्यनिष्ठा परस्तात् । तस्माद्धर्मोऽप्यधर्मक्रमत इह परित्याज्य एवेत्ययुक्तं न स्याद्बन्धाय विद्याङ्कुरमुपचिनुते ह्यग्निहोत्रादिधर्मः।। 4.1.39 सर्वापेक्षेत्यवोचन्ननु परभजने कर्मणामङ्गभावं भूयो वक्त्यग्निहोत्रेत्यपि तदिति मुधा ह्येकमत्रेति चेन्न। विद्याया नैरपेक्ष्यात्तदपरिकरता शङ्किता प्रागपास्ता श्लेषाभावप्रसक्ता त्विह पुनरिति तन्नीतिवैषम्यसिद्धेः।।
- [अधिकरणसारावली अनारब्धकार्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अनारब्धका/) - अधिकरणसारावली अनारब्धकार्याधिकरणम् 4.1.36 नश्यत्वारब्धकार्यं परविदि दुरितं नह्यधीतो विशेषः सर्वे पाप्मान इत्यप्यभिहितमिति चेन्नोपलम्भादिबाधात्। सद्विद्या तस्य तावच्चिरमिति च वदत्यस्मरंश्चागमज्ञाः जीवन्मुक्त्यादिशब्दोऽप्युपचरणपरो मोहितास्तेन मन्दाः।। 4.1.37 रोगाद्यारम्भकाणां प्रशमनविधयस्सन्ति दानार्चनाद्याः प्रत्येतुस्स्वावताराद्यपि विभुरपुनर्जन्मतामप्यगायत्। तस्मादारब्धकार्ये फलनियतिवचो दुर्घटं भाति मैवं प्रायश्चित्तोज्झितानां ननु फलनियतिस्सूत्रकाराद्यभीष्टा।।
- [अधिकरणसारावली इतराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-इतराधिकरण/) - अधिकरणसारावली इतराधिकरणम् 4.1.33 धर्मस्याश्लेषनाशौ न हि परभजनानुग्रहेणोपपन्नौ तस्याघत्वप्रसङ्गाच्छ्रुतिरपि च परं पापनिर्मुक्तिमाह। भोगैस्तत्पुण्यनाशोऽस्त्विति यदि न यतः काम्यमप्यस्य पापं तस्मिंस्तल्लक्ष्मसिद्धेर्न सुकृतमिति च श्रूयते पाप्मतास्य।। 4.1.34 पुण्यं विद्यानुकूलं यदिह सफलता तस्य विद्याप्रदत्वात् तस्यां यन्नोपयुक्तं तदपि दुरितवद् बन्धकत्वेन वार्यम्। कारागारोपरुद्धे निगलयुगलतस्सार्वभौमस्य भृत्ये हैमं कार्ष्णायसञ्च प्रसदनसमये भञ्जनीयं सहैव।। 4.1.35 काम्यं नेच्छेद्विरक्तो यदि किल कुरुते रागयोगात् फले तत्
- [अधिकरणसारावली तदधिगमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तदधिगमाधि/) - अधिकरणसारावली तदधिगमाधिकरणम् 4.1.29 नाभुक्तं कल्पबृन्दैरपि सुपरिहरं कर्म गीतं मुनीन्द्रैः पापाश्लेषप्रणाशश्रुतिरपि परविद्वैभवोक्तिस्ततस्स्यात्। मैवं नाभुक्तमित्याद्यपि फलजनने कर्मणो दार्ढ्यमाह प्रायश्चित्तक्रमेण त्विह परभजनं चोदितं कर्मशान्त्यै।। 4.1.30 निष्कृत्यात्मत्वमस्योदितदुरितसमुन्मूलनस्योपपन्नं नात्र स्वर्गादिनीतिः प्रतिहतिविगमे धीविकासस्स्वतो हि। पापालेपः प्रमादोदितसहनमिति स्थाप्यमाज्ञानुवृत्त्यै नो चेन्न स्याद्गतिर्नाविरत इति गिरो योगिनाञ्च प्रवृत्तेः।। 4.1.31 अश्लेषः कर्मशक्तेरनुदय उदये तन्निवृत्तिर्विनाशः शक्तिस्सा च प्रणेतुस्तदुचितफलकृन्निग्रहानुग्रहात्मा। प्रायश्चित्तं निमित्ते कथमनुदित इत्यत्र नैवानुयोज्यं नाधर्मस्तस्य
- [अधिकरणसारावली आप्रयाणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आप्रयाणाध/) - अधिकरणसारावली आप्रयाणाधिकरणम् 4.1.28 एकस्मिन्नेव घस्रे यदि भवति परध्यानरूपा तु भक्तिः तद्विश्रान्तो विधिस्स्यादुपरि तु विफला ब्रह्मचिन्तेत्ययुक्तम्। छान्दोग्ये यावदायुस्सुचरितमुदितं ब्रह्मलोकाप्तिहेतोः तद्धि ध्यानस्य वृद्ध्यै तदपि च विहितं कुत्रचित्प्रायणान्तम्।।
- [अधिकरणसारावली आसीनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आसीनाधिकर/) - अधिकरणसारावली आसीनाधिकरणम् 4.1.24 आसीनस्यैव योगश्श्रुतिषु न ददृशे ध्यानमाहुस्सदेति न्यायश्चेलाजिनादेर्नियमविधिकृतः पाक्षिकासीनतायाम्। तस्मादेतद्धटेत स्थितिगतिशयनेष्वप्रकम्प्येन्द्रियस्ये- त्यप्राप्तं यत्ननिद्रान्वयिनि कथमविच्छिन्नधीसन्ततिस्स्यात्।। 4.1.25 चित्तैकाग्र्योपपत्त्यै विदधति नियतिं देशकालासनादेः सच्छिद्रं त्वन्यदापि क्षममिति सततं चिन्तनं संस्मरन्ति। प्रत्यक्संस्कारभूम्ना परनिहितधियस्तादधीन्यादिबुद्ध्या जुष्टं व्यासक्तनीत्या भवति हि समये योगिनः कर्म सर्वम्।। 4.1.26 कर्मोपास्त्यङ्गभूतं यदिह निगदितं तत्परे पूर्वपादे योगेन ब्रह्मदृष्टिर्यदपि च परमो धर्म इत्युक्तमाप्तैः। तेन प्राधान्यसिद्धावितरदनुगुणं तस्य नेयं
- [अधिकरणसारावली आदित्यादिमत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आदित्यादि/) - अधिकरणसारावली आदित्यादिमत्यधिकरणम् 4.1.20 तादर्थ्याद् देवतानां फलकरणतया कर्मणश्चोदितत्वात् आदित्यादौ निकृष्टात्मनि भवतु समुत्कृष्टकर्माङ्गदृष्टिः। मैवं कर्म प्रधानं विहितमपि यतस्तत्समाराधनं तत् तत्प्रीता देवतैव प्रदिशति फलमित्यर्थतस्सा प्रधानम्।। 4.1.21 अन्यस्मिन्नन्यदृष्टेरविधिरिह घटतामन्यथाख्यातिपक्षे याथार्थ्यं सर्वबोधानुगतमिति मते युज्यते नान्यदृष्टिः। तन्नात्राद्ये हि न स्याद् विमतिरविमता भ्रान्तिनीतिः परस्मिन् तादृग्भेदाग्रहोपप्लुतमतियुगलस्थापनायां नियोगात्।। 4.1.22 द्रष्टव्यापह्नवे न भ्रमदनुविहिता दृष्टिरद्वैतमोहः स्यादुत्कृष्टापराधस्तत इह विहिता तादृशत्वस्य दृष्टिः। तादृग्दृष्टौ न दोषस्तत
- [अधिकरणसारावली प्रतीकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्रतीकाधि/) - अधिकरणसारावली प्रतीकाधिकरणम् 4.1.18 नामादिब्रह्मदृष्टावपि तदहमिति प्रत्ययः पूर्ववत्स्यात् ब्रह्मध्यानत्वसाम्यादिति यदि न न खल्वन्तरात्मा प्रतीकः। न ब्रह्मण्यन्यदृष्टिः कथमपि घटते तस्य सर्वाधिकत्वात् अन्यस्मिन्ब्रह्मदृष्टौ परमिह नियतैर्लक्षणैस्तद्ग्रहोऽर्थ्यः।। 4.1.19 आत्मन्यब्रह्मभूते भवतु फलवती कुत्रचिद् ब्रह्मदृष्टिः नैषा वस्तुव्यवस्थां शिथिलयति नरे वैनतेयत्वधीवत्। एतावन्मात्रमोहादिदमहमिति तु स्थापयन् क्षिप्रमृच्छेत् इन्द्रत्वारोपदर्पोद्धतनहुषमहाभोगिसंस्थामवस्थाम्।।
- [अधिकरणसारावली आत्मत्वोपासनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आत्मत्वोप/) - अधिकरणसारावली आत्मत्वोपासनाधिकरणम् 4.1.13 जीवादत्यन्तभिन्नस्स विभुरभिदधे लक्षणैस्साधनान्तैः मुक्त्यर्थोपासनेऽस्मिन्मुषिततमसि न ब्रह्मदृष्ट्यादियुक्तिः। तत्त्वज्ञे वीतरागे तदिह न घटते सोऽहमस्मीत्युपास्तिः तन्न स्वात्मान्तरात्मन्यहमिति वचसोऽप्यत्र मुख्यप्रवृत्तेः।। 4.1.14 वस्विन्द्रादेरुपास्तौ प्रकृतिशबलितस्वान्वितेक्षा पुरोक्ता शुद्धस्स्वात्मा च नित्यः क्वचिदिह तु विभुस्तादृशा स्वेन युक्तः। व्यक्तिर्जीवेशभेदे व्यधिकरणपदैर्भावने स्यात्तथापि ब्रह्माधीनस्वरूपप्रमितिसुदृढतासिद्धयेऽहङ्ग्रहोक्तिः।। 4.1.15 ऐक्योपास्तावहं त्वं त्वमहमिति मतिर्निर्विशेषे कथं स्याद् भेदाभेदाभिलापः करकमणिकतद्व्योमनीत्या न मुख्यः। मत्तुल्यस्त्वं त्वयाहं सम इति वदतां नोपचारोऽपि
- [अधिकरणसारावली आवृत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आवृत्त्यध/) - अधिकरणसारावली ॥ अथ चतुर्थाध्याये प्रथम: पाद: ॥ आवृत्त्यधिकरणम् 4.1.1 इत्युत्पत्तिक्रमेण प्रथममभिहितो मुक्त्युपायस्सहाङ्गैः तत्साध्यं सूत्रकारः फलमथ विदुषः पर्वभेदैर्व्यनक्ति। स्थूले देहेऽस्य सिध्येद्यदिह वदति तत्पादयुग्मेन पूर्वं निष्क्रान्तस्याथ यत्स्यात्परिगणयति तत्पादयुग््मान्तरेण ।। 4.1.2 सूक्ता प्रागेव विद्या किमिति पुनरिमां वक्ति यद्यस्ति शेषं ब्रूतामेतच्च पूर्वं नहि तदिह फले संघटेतेति चेन्न। मुक्तैरन्यैरसिद्धिं प्रकृततदविनाभावमासन्नसिद्धिं मुक्तावस्थासमञ्च स्थिरभजनरसं व्यङ्क्तुमत्रानुबन्धः ।। 4.1.3
- [अधिकरणसारावली मुक्तिफलाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-मुक्तिफला/) - अधिकरणसारावली मुक्तिफलाधिकरणम् 3.4.29 अस्त्वन्यत्रान्तरायः प्रबलतममिदं सात्त्विकत्यागयुक्तं कर्म प्रोक्तं निवृत्त्याह्वयमिति सपदि ब्रह्मविद्यां विदध्यात् । मैवं तस्माद् बलीयान् यदि भवति परब्रह्मभक्तापराधः तच्छान्तौ तत्प्रसूतिस्स न यदि झटिति स्यात्परोपास्तिलाभः ।। 3.4.30 विद्यार्थत्वं क्रियाणां व्यभिचरणवशान्नेति शङ्कापनुत्त्यै प्रत्यूहानाञ्चतुर्णां प्रशमनमुचितं सर्वदेति प्रसिद्ध्यै । निष्प्रत्यूहस्य सद्यः फलमिति च सतां तोषहेतोरमुष्मिन् पादान्ते न्यासिषातामनियमविषयौ शास्त्रकर्त्राधिकारौ ।। 3.4.31 प्रत्यूहस्य प्रसङ्गः क्षम इह परवित्कर्मणां
- [अधिकरणसारावली ऐहिकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ऐहिकाधिकर/) - अधिकरणसारावली ऐहिकाधिकरणम् 3.4.28 भोगार्थोपासनानां स्वजनसुकृतैस्तत्क्षणादुद्भवस्स्यात् स्वर्गादिस्त्वत्र देहे न घटत इह तु स्वान्तशुद्ध्योपपत्तिः । स्नानप्रायत्यनीतिस्तत इति न पुरो विघ्नसम्भावनोक्तेः कारीर्यादौ तदर्हैस्सगुणविरचितेऽप्यस्ति विघ्नः कदाचित् ।।
- [अधिकरणसारावली अनाविष्काराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अनाविष्का/) - अधिकरणसारावली अनाविष्काराधिकरणम् 3.4.27 शिष्टं बाल्येन तिष्ठासनमपि विदुषो बालकृत्यं तदस्तु भर्तुं बालस्य भावो नतु सुशक इति स्वैरितास्येति चेन्न । दुश्चारित्रादमुं नाविरत इति वचस्सन्निरुन्धे ह्यतोऽसौ माहात्म्यं स्वं निगूहेदिति मुनिविहिते बाल्यविध्याशयस्स्यात् ।।
- [अधिकरणसारावली सहकार्यन्तराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सहकार्यन्/) - अधिकरणसारावली सहकार्यन्तराधिकरणम् 3.4.26 मन्तव्यत्वे श्रुते सत्यथ मुनिरिति वागस्तु तस्यानुवादः कश्चिन्न ह्यत्र दृष्टो विधिरिति पुरः पण्डितत्वस्य लब्धेः । ऊहापोहार्हता हि श्रवणमननतोऽनन्तरं पण्डितत्वं मौनख्यातिः प्रकृष्टे मनन इति विभौ धारणाद्युक्तिरेषा ।।
- [अधिकरणसारावली स्वाम्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-स्वाम्यधि/) - अधिकरणसारावली स्वाम्यधिकरणम् 3.4.25 उद्गीथादावुपास्तिर्भवति हि फलिना यज्वनैवात्र शक्या तस्मात्तत्कर्तृकासाविति यदि न परिक्रीतकर्माश्रयत्वात् । ऋत्विक्साध्या यथान्ये गुणफलविधयोऽनूद्यते चैवमेषा शक्यत्वं नह्युपाधिर्विधिबलनियतेस्स्वामिभृत्यक्रमेण ।।
- [अधिकरणसारावली तद्भूताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तद्भूताधि/) - अधिकरणसारावली तद्भूताधिकरणम् 3.4.24 ब्रह्मांशत्वे समाने गुणविषमतया शुद्ध्यशुद्धिस्वभावैः देहैर्योगादनुज्ञापरिहरणमपि प्रेक्षणस्पर्शनादेः । इत्येवं सूत्रितं प्राक् पुनरिह विविधालेपकक्षोभशान्त्यै सम्यग्ज्ञातात्मनोऽपि स्वतनुसमुचिताचारतः प्रत्यबोधि ।।
- [अधिकरणसारावली विधुराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-विधुराधिक/) - अधिकरणसारावली विधुराधिकरणम् 3.4.20 दारालाभे विरक्तेर्म्रदिमनि च भवेदन्तरेणाश्रमान् यः तस्मिन्निश्शेषधर्मत्यजि भवतु कथं ब्रह्मविद्येति चेन्न । सामान्यैर्वर्णधर्मैर्गुणनियतियुतैस्सा हि तत्रापि साङ्गा भीष्मादौ दृष्टमेतद् भवति तु वृषले गत्यभावादभावः ।। 3.4.21 आरूढो नैष्ठिकादित्रयमथ पतितस्तत्परावर्तनाद्यः तत्रापि ब्रह्मविद्या भवतु सहकृता तद्दशार्हैस्स्वधर्मैः । मैवं यद्यप्यभीच्छन्त्युपपतनमिदं शोधकञ्चास्त्यनेकं सर्वार्हं कीर्तनाद्यं तदपि तदुचितो नैष तादृङ्निषेधात् ।। 3.4.22 प्रायश्चित्तं वदन्ति ह्युपपतनमहापातयोर्ब्रह्मयोगं प्राप्ते पाते प्रमादाद्
- [अधिकरणसारावली विहितत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-विहितत्वा/) - अधिकरणसारावली विहितत्वाधिकरणम् 3.4.19 वर्णादेः कर्मणां हि श्रुतिभिरभिदधे ब्रह्मविद्याङ्गभावः तस्मादब्रह्मनिष्ठे तदननुसरणात्स्वैरितैवास्तु मैवम् । नित्यत्वस्यापि सिद्धेस्तदुचितविनियुक्त्यन्यभावानुसारात् तन्त्रं काम्याग्निहोत्रादिवदिह परविन्नित्यवर्गेऽपि योज्यम् ।।
- [अधिकरणसारावली सर्वान्नानुमत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्वान्ना/) - अधिकरणसारावली सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् 3.4.18 आहारस्य व्यवस्था न भवति वचनात्प्राणविद्याधिकर्तुः सामान्यस्थो निषेधो बलवति हि विधौ संकुचेदित्ययुक्तम् । अङ्गत्वेनाविधेस्स्यादनुमतिवचनं प्राणभङ्गप्रसङ्गे पश्यैतत्प्राणनिष्ठादधिकमहिमनि ब्रह्मनिष्ठे ह्युषस्तौ ।।
- [अधिकरणसारावली शमदमाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-शमदमाद्यध/) - अधिकरणसारावली शमदमाद्यधिकरणम् 3.4.16 यज्ञादिव्यापृतत्वादनिभृतकरणे सर्वकालं गृहस्थे शान्त्यादीनामयोगात्तदितरविषयास्ते गुणा इत्ययुक्तम् । प्रव्रज्यादिस्थितानामपि तदुपधिकानेकधर्मप्रवृत्तेः तत्सर्वं सह्यते चेत्सह तदपि फलाद्युज्झनञ्चात्र तुल्यम् ।। 3.4.17 प्रज्ञातस्वापराधाः प्रभुमनुतपने लोकसिद्धैरुपायैः आत्मार्हैरर्चयन्तः क्रमशमितरुषस्तस्य सेवां लभन्ते । इत्थं नश्शास्त्रसिद्धैरिदमनिदमिति स्वाधिकारैर्विभक्तै- निष्प्रत्यूहः प्रसादो निरुपधिसुहृदश्श्रीधरस्स्याधिगम्यः ।।
- [अधिकरणसारावली सर्वापेक्षाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्वापेक्/) - अधिकरणसारावली सर्वापेक्षाधिकरणम् 3.4.13 त्यक्ते यज्ञादिधर्मे परभजनविधेरूर्ध्वरेतस्सु दृष्ट्या विद्या तेनानपेक्षा गृहवति च भवेदित्यनालोचितोक्तिः । यज्ञेनेत्यादिकाभिश्श्रुतिभिरवगता ह्यस्य सा तत्प्रसाध्या जिज्ञासार्थत्ववादो जिगमिषति पदेत्यादिनीत्या निवर्त्यः ।। 3.4.14 नन्विच्छार्थत्वहानिर्जिगमिषति पदेत्यादिके गत्यभावात् श्रुत्युक्तेऽस्मिंस्तथा नेत्यसदिह च यतो गत्यभावस्समानः । इच्छा स्याद्धीविशेषात्तदनुपजनने कर्मभिस्सा न साध्या जिज्ञासां प्राप्तुमिच्छोर्न च न भवति तज्ज्ञानमिष्टं पुरैव ।। 3.4.15 नन्वत्रेच्छानुवृत्तिं प्रति विहितमिदं कर्म योज्यम् ततः
- [अधिकरणसारावली अग्नीन्धनाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अग्नीन्धन/) - अधिकरणसारावली अग्नीन्धनाद्यधिकरणम् 3.4.12 यज्ञादेरङ्गभावाच्च तदनधिकृतेष्वङ्गिनोऽधिक्रिया स्यात् विद्यैवं नोर्ध्वरेतस्स्विति न बहुविधस्वाश्रमार्हाङ्गतोक्तेः । विद्यायोगश्चतुर्णां विधिरपि हि समश्श्रूयते स्मर्यते च प्रायेणौचित्यभूम्ना मुनिभिरभहितं क्वापि मोक्षाश्रमत्वम् ।।
- [अधिकरणसारावली पारिप्लवाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-पारिप्लवा/) - अधिकरणसारावली पारिप्लवाधिकरणम् 3.4.11 विद्यास्वाख्यानभेदा विधिमहिमहृतास्सन्तु पारिप्लवार्थाः न स्युर्विद्याविधानैः प्रकरणपठितैरेकवाक्यत्वदृष्टेः । मन्वाद्याख्यानमात्रं भवति च कथितं तत्र पारिप्लवार्थं तेनाकाङ्क्षानिवृत्तौ न तदधिकपराख्यानतादर्थ्यक्लृप्तिः ।।
- [अधिकरणसारावली स्तुतिमात्राधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-स्तुतिमात/) - अधिकरणसारावली स्तुतिमात्राधिकरणम् 3.4.8 जुह्वादिस्तोत्रनीत्या भजतु रसतमाद्युक्तिरङ्गस्तुतित्वं मैवं तत्तद्विधानप्रकरणरहितापूर्वनिर्देशयुक्तेः । तत्तद्दृष्टेर्विधानं विविधमिह समालक्षि चैतत्समीपे तेनानन्यार्थशिष्टे फलवति च विधिर्युज्यते कल्प्यमानः ।। 3.4.9 किञ्च प्राप्तेरभावान्न तदनुवदनं नाधिरोप्यस्तुतिर्वा युक्ता विध्येकवाक्ये गतिरियमगतेस्सात्र नासक्तिहानेः । उत्कर्षः कल्प्यते चेदगतिकविषये तत्प्रसह्य प्रसह्यं मध्ये विद्याविधीनां वचनमिदमिति स्यात्तु विद्यार्थमेतत् ।। 3.4.10 विद्यार्थत्वेऽपि युक्ता स्तुतिरियमसतः कीर्तनादित्ययुक्तं दृष्ट्युद्देशेऽतिचारादथ च विशयनं स्यादिति त्वर्भकोक्तिः
- [अधिकरणसारावली पुरुषार्थाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-पुरुषार्थ/) - अधिकरणसारावली ॥ अथ तृतीयाध्याये चतुर्थ: पाद: ॥ पुरुषार्थाधिकरणम् 3.4.1 कर्म प्राक् चिन्तयित्वा ननु परममथ ब्रह्म जिज्ञास्यमुक्तं पादे विद्याङ्गतोक्तिः पुनरिह वितथानेकधा त्याज्यतोक्तेः । मैवं कर््््मैव तत्तद्गुणयुतविनियुक्त्यन्यभावेन भिन्नं विद्यानिष्पत्तिहेतुः किमपि च सुकृतं स्यान्नवृत्येकसंज्ञम् ।। 3.4.2 त्यागः काम्यक्रियायां क्वचन परविदः क्वाप्यनर्हक्रियायां स्वैकाधीनत्वबुद्धेः क्वचिदनुपधिकस्वार्थबुद्धेश्च गतिः । अत्राहिंसादिकानां त्वघविहतिकृतां सर्वसाधारणानां ब्रूते वर्णाश्रमादिप्रतिनियतिमतामप्युपास्त्यङ्गभावम् ।। 3.4.3
- [अधिकरणसारावली यथाश्रयभावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-यथाश्रयभा/) - अधिकरणसारावली यथाश्रयभावाधिकरणम् 3.3.68 तत्तद्विद्यासु तादृक्फलतरतमतां वारयित्वा प्रसङ्गात् प्रागुक्तोद्गीथविद्याफलमथ पुनराक्षिप्य गाढीकरोति । मा भूदुक्तं स्ववाक्ये फलमिह तु न सा पर्णमय्यादिनीतिः स्पष्टा खल्वत्र विद्या फलकरणतया वर्तमानोक्तितोऽपि ।। 3.3.69 तादर्थ्यं नात्र कर्मश्रुतिरवगमयेदाश्रयालम्बमात्राद् विद्याहानौ च युक्तं प्रतिविधिवचनं तत्फलार्थिप्रसङ्गे । तारे सोपासनेऽस्तु स्तवनमनुगमात् तावता सा तु नाङ्गं प्रग्वक्तव्यस्य हित्वा वच इदमुपरि स्थापनीयप्रसक्त्यै ।। 3.3.70 विद्यैक्योद्गीथविद्याद्वितयविभजनप्राणविद्यैकभावाः सर्वास्वानन्दतादेर्गुणिवदनुगतिः प्राणवासस्त्वदृष्टिः
- [अधिकरणसारावली विकल्पाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-विकल्पाधि/) - अधिकरणसारावली विकल्पाधिकरणम् 3.3.66 ज्योतिष्टोमाग्निहोत्रप्रभृतिवदधिकानन्दसिद्ध्यै समुच्चि- त्यर्हास्स्युर्ब्रह्मविद्या न च भजनविधिः कश्चिदेकं प्रति स्यात् । कर्तुं ताः कालभेदात् क्षममिति न मिथो वासनास्थैर्यबाधात् सम्पूर्णब्रह्मलब्धै पृथगिह च विधिः प्रायणान्ते समाधौ ।। 3.3.67 रूपादीनां विशेषैर्ननु परभजनं नैकरूपं विभक्तं सामग्रीभेदतस्तत्फलमपि विषमं सम्मतं न्यायतस्स्यात् । न स्यात् सर्वासु विद्यास्वपि हि फलतया वक्ष्यते भोगसाम्यं प्राप्यैक्यञ्च प्रसिद्धं बहुसरणिजुषां लोकतो वेदतश्च ।।
- [अधिकरणसारावली शब्दादिभेदाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-शब्दादिभे/) - अधिकरणसारावली शब्दादिभेदाधिकरणम् 3.3.63 सर्वासु ब्रह्म वेद्यं फलमपि खलु तद्ब्रह्मविद्येति चाख्या ध्यानाद्युक्त्येकलक्ष्ये विधिरपि भजने सर्वविद्यैक्यमित्थम् । तन्नाख्यारूपभेदात् तदुपहितविधौ तेन वैशिष्ट्यसिद्धेः मिश्रं मध्वादिविद्याफलमिह च पृथक्काम्यविद्यासु चैवम् ।। 3.3.64 नानाशब्दादिभेदादिति कथमवदत् सूत्रकृच्छब्दसाम्ये न ह्येते यागदानादय इव भिदुरा भक्तिविश्रान्तिसिद्धेः । सत्यं शब्दस्य भेदस्त्वयमुपचरितो रूपभेदद्रढिम्ने ज्ञानं ये चाविधेयं करणमिति जरतुस्तन्निरासेऽभिसन्धिः ।। 3.3.65 यद्वा शब्दादिभेदादिति तु कथयता सूत्रकारेण
- [अधिकरणसारावली भूमज्यायस्त्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-भूमज्यायस/) - अधिकरणसारावली भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् 3.3.61 व्यस्तो वैश्वानरात्मा प्रतिनियतफलोदाहृतेश्चिन्तनीयः कृत्स्नोपास्तौ फलोक्तिस्स्तुतिरिह यदि वा कृत्स्नरूपोऽप्युपास्यः । मैवं व्यस्तेषु दोषः पृथगनुकथितस्तत्फलोक्तिस्स्तुतिस्स्याद् दृष्टं ह्यष्टाकपालप्रभृतिषु च तथा तेन चिन्त्यस्समस्तः ।। 3.3.62 सामस्त्यस्यैव योगे द्रढिमवति महावाक्यतात्पर्यवृत्त्या व्यस्तेष्वंशाननूद्य स्तुतिनियतनयादान्यपर्यं फलोक्तेः । नामादीनामुपास्तौ फलमवधितयापेक्षितं भूमवाक्ये नाप्येवं प्रत्यवायश्श्रुत इति विषमोदाहृतिर्नार्थसिद्धै ।।
- [अधिकरणसारावली अङ्गावबद्धाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अङ्गावबद्/) - अधिकरणसारावली अङ्गावबद्धाधिकरणम् 3.3.60 उद्गीथादेर्विशेषे भजनविधिरसौ स्यात् स्वसान्निध्यगीतेः मैवं सर्वाङ्गिभूतक्रतुमुखत इहाशेषसान्निध्यसिद्धेः । सामान्यं व्यक्त्यपेक्षक्रियमपि नियमादर्शने व्रीहितावत् शब्दश्चोद्गीथमात्रं वदति नतु भिदां छागनीतिस्तु नात्र ।।
- [अधिकरणसारावली शरीरे भावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-शरीरे-भावा/) - अधिकरणसारावली शरीरे भावाधिकरणम् 3.3.57 तत्कालाकारिणस्स्यादहमिति भजने कञ्चुकस्यात्मनो धीः आसत्तेर्मामुपास्स्वेत्युदितवदिति चेन्नान्यथा सन्निकर्षात् । शुद्धो ह्यात्मात्र साध्यः फलमतिरविनाभाविनी बोद्धृकृत्ये बुद्ध्यासन्नेऽन्तरङ्गे सति विधिनियता तत्क्रतुन्यायसिद्धिः ।। 3.3.58 कर्तुर्भोक्तृत्वमात्रं गणयितुमुचितं दृष्टभोगार्थयत्ने स्वर्गाद्यर्थेऽन्यदेहानुगतिरपि परं स्वाधिकारानुविद्धा । मुक्त्यर्थे प्राप्त्यवस्थाप्रणिधिकथनतस्तत्क्रतुन्यायवाचां तद्युक्तोपास्यरूपं विषय इति कुतोऽतिप्रसङ्गादिशङ्का ।। 3.3.59 विद्याभेदेषु वेद्याकृतिविषमतया यावदुक्तेऽपि चिन्त्ये प्राप्यं सर्वोपपन्नं खलु तदिह कथं प्राप्यचिन्तानिषेधः । तस्माद्बद्धस्य चिन्तास्त्विति न
- [अधिकरणसारावली पूर्वविकल्पाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-पूर्वविकल/) - अधिकरणसारावली पूर्वविकल्पाधिकरणम् 3.3.55 अङ्गं पूर्वप्रसक्तेष्टकचितसमुपस्थापितस्य क्रतोस्स्याद् बुद्ध्यात्माग्निर्मनश्चित्प्रभृतिरपि यथा मानसं द्वादशाहे । तद्वीर्यस्यातिदेशादिति न सदुदितो ह्यत्र विद्यात्मकोऽङ्गी श्रुत्याद्यैरेव तस्मिन्नुपकृतिसमताबोधनार्थोऽतिदेशः ।। 3.3.56 कल्प्यो ह्यत्र क्रियात्मा क्रतुरपि तदपि प्रागुपात्ताङ्गशक्त्या वाक्यस्थैश्चानुबन्धैरिह समुपनतो भाति विद्यामयस्तु । दूरस्थाकृष्टयोगात् स्ववचनपठिताकृष्टयोगो लघीयान् अप्राप्तेऽर्थे विधित्वं ह्यनुवदनसमेऽप्याश्रितं तद्वदत्र ।।
- [अधिकरणसारावली लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-लिङ्गभूयस/) - अधिकरणसारावली लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् 3.3.52 प्रक्रान्ता दह्रविद्या प्रकटमुपरि च ज्ञायते तैत्तिरीये तस्मादूर्ध्वानुवाकः प्रकृतिविषयनिर्धारणार्थोऽस्तु, मैवम् । तत्तद्विद्योदितैस्तैः परमिह पुरुषं प्रत्यभिज्ञाप्य शब्दैः तस्मिन्नारायणत्वं वददधिकबलं प्रक्रियातो हि वाक्यम् ॥ 3.3.53 वाक्यैस्सर्वार्थतायां दहरभजनमप्यत्र भागीति सार्थः तल्लिङ्गोपेतभागो न च बहुभिरलं योद्धुमेकं गतार्थम् । नैकस्यास्योपकुर्यात् प्रकरणमलसं किञ्च सर्वोपजीव्ये तत्त्वे तात्पर्यमत्र स्फुटमिति वितथा तत्परित्यागक्लृप्तिः ॥ 3.3.54 आत्मैक्यं देवतैक्यं त्रिकसमधिगता तुल्यतैक्यं त्रयाणाम्
- [अधिकरणसारावली प्रदानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्रदानाधि/) - अधिकरणसारावली प्रदानाधिकरणम् 3.3.49 कामानेतांश्च सत्यानिति वचनबलाद्धर्म्युपास्तेर्विभक्ता धर्मोपास्तिस्तदर्थं गुणिपरिगणनं तन्त्रतोऽस्त्वित्ययुक्तम् । तत्तद्वैशिष्ट्यभेदात् प्रतिविधि गुणिनश्चिन्तनावृत्तिरर्थ्या राजत्वाद्यैः पृथक्त््वाद्भवति हि हविषो दानमावृत्तमिन्द्रे ।। 3.3.50 तत्तद्भोगप्रतीतेर्गुणघटितपरोपासना भोगहेतुः मुक्तिश्च स्यात् क्रमादित्यसदगुणवचस्यान्यपर्याभिधानात् । शास्त्रेऽस्मिन्ना समाप्तेः क्व फलमभिहितं निर्गुणोपास्तिसाध्यं नोच्छास्त्रञ्च प्रकल्प्यं गुणनियमनतः ख्यातिमांश्चैष पादः ।। 3.3.51 प्रत्येकं मेलनाद्वा दहरगुणगणेऽप्यत्र सञ्चिन्त्यमाने गुण्यावृत्त्यर्थलब्धेः कथमिह तदनावृत्तिशङ्केति चेन्न । बुद्ध्यारोहे गुणानां यदवधि गुणिनो रूपमर्थ्यं
- [अधिकरणसारावली तन्निर्धारणानियमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तन्निर्धा/) - अधिकरणसारावली तन्निर्धारणानियमाधिकरणम् 3.3.47 उद्गीथादौ क्रियाङ्गे भजनमपि भवेत्पर्णताद्युक्तनीत्या कर्माङ्गं तत्फलोक्तिस्त्विह नुतिरिति गोदोहनन्यायभग्नम् । स्वर्गादीनां फलत्वं क्रतुषु तदधिके ह्यत्र वीर्यातिरेकः पर्णत्वादौ न वाक्यं वदति करणतां कर्म चाहानुपास्तौ ।। 3.3.48 उद्गीथे प्राणदृष्टौ क्रतुघटितफलादन्यदुक्तं फलं तत् स्वीकृत्य प्राग्विचारः स्थित इति विहतः पूर्वपक्षोऽत्र मैवम् । अत्रत्येऽनङ्गभावे स्थितनिहितधियस्तत्र विद्यैक्यशङ्का त्यक्त्वाङ्गानङ्गभावौ पृथगपृथगिति स्याच्च पूर्वत्र चिन्ता ।।
- [अधिकरणसारावली कामाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कामाद्यधि/) - अधिकरणसारावली कामाद्यधिकरणम् 3.3.44 आकाशं ताण्डिनस्तच्छयितमधिजगुर्वाजिनस्तेन विद्या भिद्येतात्रेति चेन्न द्विविध इह यतो ब्रह्मनिर्देश एषः । सर्वाधारत्वपूर्वैः परतरविषयस्सामगाकाशशब्दो विश्वेशाधारतोक्त्या सुषिरविषयतान्यत्र रूपं तु नान्यत् ।। 3.3.45 छन्दोगानामुपास्यं प्रथितमिह गुणैरष्टभिर्ब्रह्म जुष्टं तच्चान्येषां वशित्वप्रभृतिघटितमित्यस्तु रूपे तु भेदः । मैवं यत्तद्वशित्वाद्यपि तदिह भिदा सत्यसङ्कल्पतायाः इत्यैकार्थ्यं निरूढं परमपि दहरोपासनं तद्वदूह्यम् ।। 3.3.46 नन्वाकाशो गुणाद्यैः पर इति दहराधिक्रियायां पुरोक्तं तस्मान्नान्यार्थशङ्केत्यधिकरणमिदं
- [अधिकरणसारावली अन्तरत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अन्तरत्वा/) - अधिकरणसारावली अन्तरत्वाधिकरणम् 3.3.41 सूत्रस्वारस्यलाभात् प्रथममसुभृतः पूर्वपक्षे निवेशः सिद्धान्ते ब्रह्मणश्चेत्यधिकरणगतिस्तोकशङ्कापनुत्यै । साक्षाद्ब्रह्मेति वाक्यद्वयमवमृशतामन्यशङ्कैव न स्या- दित्यालोच्याथ भाष्ये परविषयतया पूर्वपक्षोऽप्युपात्तः ।। 3.3.42 यत्साक्षादित्यमुष्मिञ्छ्रुतिशिरसि परं ब्रह्मवैद्यं यदेवे- त्येतस्मिंश्चास्त्वथापि प्रतिवचनभिदा तत्र रूपं भिनत्ति । विद्याभित् प्रष्टृभेदोऽप्ययमिति यदि नानूद्य भूयोऽनुयोगात् पश्चादुक्तश्च दोषात्यय इह न भिदां सौति साधारणत्वात् ।। 3.3.43 सद्विद्यायां यथा हि प्रतिवचनभिदा प्रश्नभेदानुसारात् विद्यैकत्वे विशेष्यं प्रकटयति
- [अधिकरणसारावली अक्षरध्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अक्षरध्यध/) - अधिकरणसारावली अक्षरध्यधिकरणम् 3.3.38 यस्यामस्थूलतादि प्रपठितमुचितं चिन्तनं तस्य तस्यां नान्यस्यां मानहानेर्न यदि नियमनं कस्य कुत्रेति चेन्न । हेतुत्वोन्नेयदोषव्यपनयनमिह ब्रह्मविद्यासु सर्वा- स्वानन्दाधिक्रियोक्तक्रमनियमितमित्यस्य सार्वत्रिकत्वात् ।। 3.3.39 सत्यत्वाद्यैस्स्वरूपावगतिरभिहिता सर्वविद्यानुवृत्त्या भूयस्तत्तुल्यधर्मेष्वधिकरणमिदं स्याद् वृथैवेति चेन्न । कैश्चिज्ज्ञातस्वरूपे क्वचिदितरगतं किञ्चिदन्यन्निषेध्यं व्यावृत्त्या न स्वरूपावगतिरत इति प्रेक्षणस्यापि रोधात् ।। 3.3.40 व्यावर्त्यानन्त्यतस्तद्व्युदसनमपि हि स्यादनन्तं ततस्त- च्चिन्ता किञ्चिज्ज्ञसाध्या जलधितरणवन्नोपदिश्येत मैवम् । तत्तत्सामान्यधर्मानुहतिकबलिताशेषभेदोपदेशे तादृक्विन्तोपपत्तेरनवममिति
- [अधिकरणसारावली अनियमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अनियमाधिक/) - अधिकरणसारावली अनियमाधिकरणम् 3.3.35 पन्थास्स्यादर्चिरादिः फलमिह सकलब्रह्मविद्यासु मा वा प्रारभ्याधीतियोगात् प्रकरणनियता तस्य चिन्तेति चेन्न । सर्वासां तद्य इत्थं विदुरिति वचसात्राथ येचेति चोक्त्या मार्गे साधारणेऽस्मिंन्स्तदनुसरणतस्तद्वदेवास्य चिन्ता ।। 3.3.36 हेयोपादेयमार्गद्वितयमुपदिशन् मुक्तिदाता मुमुक्षोः योगी यः कश्चनैतत्सरणियुगलविन्मुह्यते नेत्यगायत् । तस्मादस्मादृशाधीत्यविशदविशदीकर्तृवाक्यावमर्शात् ब्रह्मप्राप्त्यर्हकृत्स्नप्रणिहितविहितं मार्गचिन्ताविधानम् ।। 3.3.37 हानादेरर्चिरादेरपि किमभिहितं चिन्तनं सूत्रकारैः विद्याङ्गत्वादिसिद्ध्यै यदि भवतु तदानन्तरे पाद एतत् । मैवं विद्याङ्गतायामपि
- [अधिकरणसारावली साम्परायाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-साम्पराया/) - अधिकरणसारावली साम्परायाधिकरणम् 3.3.33 कर्मोद्धूतिर्मुमुक्षोः क्वचिदुपनिषदि श्रूयते साम्पराये मार्गेऽन्यस्यां द्विधैवं शकलश इह तच्चिन्तनञ्चास्तु मा भूत् । नह्युक्तं कर्मसाध्यं पथि फलमथ गत्यर्थदेहानुवृत्तिं मुक्त्यै विद्यैव कुर्यादघहतिवचने पाठतोऽर्थो बलीयान् ।। 3.3.34 निश्शेषं कर्म नश्येदिह यदि विदुषस्स्थूलदेहान्तमात्रे विश्राम्येत् तस्य तावच्चिरमिति हि वचो नार्थँवत्त्वं गतेस्स्यात् । गत्वा सम्पद्य चाविर्भवनमिति न संबोभवीतीत्ययुक्तं स्याद्धीसङ्कोचमात्रस्थितिकृदनुगतस्सूक्ष्मसंस्कारयोगः ।।
- [अधिकरणसारावली हान्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-हान्यधिकर/) - अधिकरणसारावली हान्यधिकरणम् 3.3.30 शाखे द्वे मुक्तिभाजः क्वचन कथयतः पुण्यपापप्रहाणं ब्रूतेऽन्या तत्प्रवेशं प्रियतदितरयोर्दायसंक्रान्तिकाले । हानञ्चोपायनञ्च क्वचिदिति पृथगाम्नातसंपर्कसिद्धिः वाक्यं शाखान्तरस्थं भवति हि विहिताकाङ्क्षया वाक्यशेषम् ।। 3.3.31 इत्थं ब्रह्मज्ञकर्मत्यजनमितरसंक्रान्तिसम्पृक्तमस्तु स्याच्चिन्तायां व्यवस्था पृथगनुपठनादित्यसत् क्लृप्तिदौस्स्थ्यात् । सर्वेषां मुक्तिभाजां द्वितयमपि यथोपास्ति साध्यं समानं तच्चिन्तासौ तथा तन्महिमविद इति स्थापनीयोभयत्र ।। 3.3.32 कर्त्रा तेनैव भोग्यं शुभमितरदपि स्थापितं कर्मकाण्डे तस्माद् ब्रह्मज्ञकर्म
- [अधिकरणसारावली वेधाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वेधाद्यधि/) - अधिकरणसारावली वेधाद्यधिकरणम् 3.3.29 युज्येरन् ब्रह्मविद्यापरिसरपठिताश्शन्न इत्य़ादिमन्त्राः तादर्थ्यात् सर्वविद्यास्विति न तदुदिताधीतिशेषत्वलिङ्गात् । नो चेदन्येऽपि तद्वत् सविधपठनतस्सन्तु शुक्रं प्रविध्ये- त्येवम्प्रायास्तदर्था न च घटत इदं लिङ्गतो दुर्बलत्वात् ।।
- [अधिकरणसारावली पुरुषविद्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-पुरुषविद्/) - अधिकरणसारावली पुरुषविद्याधिकरणम् 3.3.26 आख्याद्यैक्यादभेदः पुरुषविषययोर्विद्ययोरित्ययुक्तं यज्ञाद्याकारक्लृप्तेरिह विषमतया रूपभेदप्रसिद्धेः । तादर्थ्यात् तैत्तिरीये परभजनफलं मुक्तिरत्राप्यनूक्ता छान्दोग्ये पूर्णमायुः फलमिति तु तयोर्भाति संयोगभेदः ।। 3.3.27 स्पष्टे रूपादिभेदे हठसमुपनतो नामसाम्यादिमात्रात् पुंविद्यापूर्वपक्षो मृदुरिति विफलाऽधिक्रियैषेति चेन्न । अन्यैव न्यासविद्या प्रकरणपठिता तद्विधानप्रधाने- त्यस्वातन्त्र्यादिसिद्ध्यै विभजनमनयोरित्यतीवार्थवत्त्वात् ।। 3.3.28 यद्येवं यज्ञदृष्टिः परविदि पुरुषे चोद्यते सानुबन्धे यज्ञस्यानङ्गभूतं कथमिह विविधं कल्प्यते तत्रतत्र । तस्मात् प्रक्रान्तविद्यास्तुतिरियमुचितेत्याहुरेकेऽन्यथाऽन्ये
- [अधिकरणसारावली संभृत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-संभृत्यधि/) - अधिकरणसारावली संभृत्यधिकरणम् 3.3.25 सम्भृत्यादिर्गुणौघः प्रकरणपठनाभावतस्सर्वविद्या- स्वन्वीयेतेति चेन्न क्वचिदगतिकतो लिङ्गतस्स्थापितत्वात् । अल्पस्थानासु विद्यास्वघटितवपुषस्स्वोचितस्थानवृत्तेः द्युव्याप्तेरेकमन्त्रे सहपठनवशात् तत्समस्थानिनोऽन्ये ।।
- [अधिकरणसारावली सम्बन्धाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सम्बन्धाध/) - अधिकरणसारावली सम्बन्धाधिकरणम् 3.3.24 अक्ष्यादित्योपलक्ष्ये भगवति भजनं चोदनादेरभेदात् एकं स्यात् तेन नाम्नोरनियतिरिति न स्थानतो रूपभेदात् । स्थानं तत्स्थत्वबुद्ध्यै ह्युपदिशति न चेत् स्यान्न रूपातिदेशः तस्मादर्काक्षिय़ोगादहरहमिति तन्नामनी स्थापनीये ।।
- [अधिकरणसारावली समानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-समानाधिकर/) - अधिकरणसारावली समानाधिकरणम् 3.3.21 शाखैक्येऽध्येतृभेदो न भवति न गुणः कश्चिदन्यो विधेयः तस्मादुक्ताविशेषश्रवणमिह पुनः किं न विद्यां विभिन्द्यात् । मैवं यद्यप्यनूक्तिर्नतु गुणविधये कल्पतेऽस्यास्तथापि व्यक्त्यै सौकर्यतश्च व्यसनसमसनन्यायतस्त्वैक्यसिद्धेः ।। 3.3.22 छन्दोगैर्वाजिभिश्च स्फुटमनुपठिता भाति शाण्डिल्यविद्या भेदाभेदावमर्शस्त्विह किमिति न सन्दर्शितो भाष्यकारैः । तद्ब्रूमो यत्रयत्राधिकपरिपठनं तत्रतत्राधिकानां अन्तर्भावादियुक्तावधिकमनधिकं वेति साधारणोक्तेः ।। 3.3.23 स्थानद्वन्द्वे वशित्वप्रभृतिविरहिता वाजिभिस्तद्युता चा- धीता शाण्डिल्यविद्या तदिह भिदुरता
- [अधिकरणसारावली कार्याख्यानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कार्याख्य/) - अधिकरणसारावली कार्याख्यानाधिकरणम् 3.3.19 आचामेदित्यपूर्वाचमनमिह विधेः प्राणविद्यावतस्स्यात् मैवं स्मृत्यादिसिद्धेः परमनुविहिता प्राणवासस्त्वदृष्टिः । भुञ्जीतेत्यादिनीत्या विधिरपि घटते प्राप्तधात्वर्थनिष्ठः प्रागुक्ता प्राणविद्या तदिदमवसरे चिन्तितं त्वङ्गमस्याः ।। 3.3.20 आदावन्ते च वासः परिधिरभिहितो मन्यतिश्चात्र दृष्ट्यै सा चाराध्यप्रियार्था स्तुतिरिह न भवेद्गत्यलाभाभिनन्द्या । युक्तश्चापूर्वभावात् परिदधतिगिरा तद्विधानाभिसन्धिः प्राणश्चाराधनीयः परिहितवसनो युज्यते सद्भिरद्भिः ।।
- [अधिकरणसारावली आनन्दाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आनन्दाद्य/) - अधिकरणसारावली आनन्दाद्यधिकरणम् 3.3.14 नानाशब्दादिभेदादिति खलु भिदुरां वक्ष्यति ब्रह्मविद्यां रूपं विद्यान्तरस्य प्रकरणपठितं नान्यदन्यत्र योज्यम् । तस्मात् सत्यत्वपूर्वास्तदितरगुणवत् स्युर्व्यवस्थापनीयाः मैवं ब्रह्मस्वरूपावगतिरिह यतस्तद्धि सर्वास्वपेक्ष्यम् ।। 3.3.15 सत्यत्वं विश्वहेतौ बहुविधचिदचिद्विक्रियाजालहानेः ज्ञानत्वं ज्ञातृभावात् स्वरबहुलतया स्वप्रकाशत्वतश्च । त्रिद्व्येकाभिस्तु सर्वं प्रमितमिह परिच्छित्तिभिर्ब्रह्मणोऽन्यत् तस्यानन्त्यं वियोगात् तिसृभिरपि सदा निर्मलानन्दधाम्नः ।। 3.3.16 उक्तं जन्मादिसूत्रे ननु निखिलजगद्धेतुता ब्रह्मलक्ष्म स्यात्तेनैव स्वरूपावगतिरिह मुधा सत्यतादीति चेन्न
- [अधिकरणसारावली सर्वाभेदाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्वाभेदा/) - अधिकरणसारावली सर्वाभेदाधिकरणम् 3.3.13 ज्यैष्ठ्यश्रैष्ठ्यादिसाम्ये क्वचन समधिकं भाति वासिष्ठ्यपूर्वं तेनेत्थं रूपभेदाद्बहुनिगमगता भिद्यतां प्राणविद्या । मैवं वागादितत्तद्गुणपरवशतावर्णनस्याविशेषात् वागाद्यैस्स्वस्वधर्मोपचरणमकृतं तावता स्यान्न भेदः ।।
- [अधिकरणसारावली अन्यथात्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अन्यथात्व/) - अधिकरणसारावली अन्यथात्वाधिकरणम् 3.3.9 प्राग्वच्छाखाविभेदेऽप्युपशमितभिदा तादृगुद्गीथविद्या स्यादेका चोदनाद्यैस्तदसदुभयथा रूपभेदोपलब्धेः । गाता गेयश्च गेये सकलमसकल़ञ्चेति वैषम्यसिद्धौ शेषाभेदोऽप्यभेदं न गमयति भिदा त्वेकभेदेऽपि सिध्येत् ।। 3.3.10 छन्दोगोद्गीथशब्दस्तदवयवपरः प्रक्रमादिप्रसिद्धेः कृत्स््नोद्गीथाभिधायी प्रकरणनियमाभावतो वाजिनां स्यात् । उद््गीथोक्तिश्च नैषामुपचरितवती गातरि प्रक्रमस्था तत्कर्त्रा साधनीये द्विषदुपशमने तत्फलत्वोक्त्यबाधात् ।। 3.3.11 यद्यप्यब्रह्मविद्या परपरिभवनाद्यैहिकार्थप्रयुक्ता न ग्राह्या मोक्षशास्त्रे तदपि समतया तत्परीक्षेति केचित् । काम्या विद्याप्यनिष्टव्यपनयनमुखैर्ब्रह्मविद्योपयुक्तैः
- [अधिकरणसारावली सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्ववेदान/) - अधिकरणसारावली सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् 3.3.6 भेदश्शब्दान्तराद्यैर्विधिषु नियमितः कर्मकाण्डे द्वितीये संयोगाद्यैक्यतोऽन्यस्समुदितनियतात् सैव विद्यासु नीतिः । आदौ तेनैव शाखान्तरनयमुदितं चोदनादेरभेदात् श्रुत्यैवाक्षिप्य भूयः प्रतिसमधित तं भेदकान्यार्थतोक्त्या ।। 3.3.7 शाखासु प्रक्रियान्या श्रवणमपि पुनर्दृष्टमत्राविशेषं विद्याभेदस्ततस्स्यादिति न तदुभयं युक्तमध्येतृभेदात् । तेषामेवेति वाक्यात् क्वचिदुपजनिता भेदशङ्का त्वयुक्ता स्वाध्याये ब्रह्मविद्यापदमिह हि भवेत्तद्व्रतेनान्वयोक्तेः ।। 3.3.8 रूपैक्यादैक्यसिद्धौ किमितरदुपसंहार्यमन्यो गुणश्चेत् भेदो न स्याद्विकल्पं
- [अधिकरणसारावली उपोद्घातम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपोद्घात-5/) - अधिकरणसारावली अथ तृतीयाध्याये तृतीय: पाद: उपोद्घातम् 3.3.1 तत्त्वज्ञानानुविद्धं हिततममनघं मोक्ष्यमाणस्य वक्तुं तत्त्वे निर्धूततर्कज्वरनियतमहासन्निपातप्रलापान् । निष्पन्ने तत्त्वबोधे न किमपि विदुषा साध्यमित्युद््गृणद्भ्यो यावज्जीवानुवर्त्यं मुररिपुभजनं मुक्तिलाभाय वक्ति ।। 3.3.2 भीष्माभ्यो यातनाभ्यः पितृपथगमनावर्तनादेश्च बिभ्यत् तृष्णां कृष्णामृताब्धौ परिणयति परां यावता तावदुक्तम् । इत्थं लब्धाधिकारः परमधिकुरुते साधने यत्र साङ्गे पादद्वन्द्वे परस्मिन्तदिह बहुभिदाबर्बरं निर्ब्रवीति ।। 3.3.3
- [अधिकरणसारावली फलाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-फलाधिकरणम/) - अधिकरणसारावली फलाधिकरणम् 3.2.27 आराध्यः कर्मकाण्डस्थितनयनिवहस्थापितानां क्रियाणां अध्यक्षो देवतानामनुपधिमहिमा मध्यकाण्योदितानाम्। अत्राप्येतावतोक्ते भवभयचकिताप्राप्त्युपाल्त्येकलक्ष्यः तत्तच्छास्रार्थयोग्यं दिशति फलमिति स्थाप्यतेऽथात्युदारः।। 3.2.28 कृष्यादेर्मर्दनादेरपि भवति फलं द्वारतो वान्यथा वा धर्माणां साधनत्वं श्रुतिभिरवगतं दोषबाधोज्झिताभिः। तस्मादीशप्रसादात्फलमिति तु वचस्तत्प्रशंसेति चेन्न श्रौताराध्यप्रसादत्यजनकनतोऽपूरवक्लृप्तेरयोगात्।। 3.2.29 यद्यप्याराध्यमूलं फलमपि फलितं देवताधिक्रियायां कर्मापेक्षा तथोक्ता फलजननपरप्रेरणादौ तथापि। साक्षित्वानादरत्वप्रभृतिपरगुणान् प्रेक्ष्य तत्प्रीणनादौ शङ्कातङ्कैर्निरुद्धंस्तवरयितुमधुना तादृशोदारतोक्तिः।। 3.2.30 सम्राजस्सानुकम्पातपितुरुचितविदस्साम्यभाजो वदान्यात् स्थाने विन्दन्ति पुत्रा
- [अधिकरणसारावली पराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-पराधिकरणम/) - अधिकरणसारावली पराधिकरणम् 3.2.24 सेतुं तीर्त्वेत्धीतेः परिमितिवचनात् प्राप्यसम्बन्धितोक्ते- रन्याधिक्यश्रुतेरप्यतिवहननयात्कारणं प्रापकं स्यात्। प्राप्यं त्वन्यद्भवेदित्यसदनवधिके कारणे प्राप्यतोक्तेः सेतुत्वाद्युक्तिरस्मिन् बहुभिरविहतां वृत्तिमङ्गीकरोतु।। 3.2.25 सेतुत्वं सेतुतुल्याद्विधरणनियमाद्बन्धनाद्वात्र युक्तं व्याप्तेऽप्यस्मिन्नुपाधेः परिमितिवचनं सार्थकं सूत्रितं प्राक्। चातुष्पद्य ञ्च तत्तन्मतिसमनुगुणं कल्प्यतेऽनन्तभूम्नः ल्वस्येत्येवामृतस्येत्यभिहितमथवा मुक्तिरेवामृतं स्यात्।। 3.2.26 अन्यस्याधिक्यवादे परमवधितया कारणं यत्र दृष्टं तत्र ह्यव्याकृतादिस्तदवधिरितरपेक्षयासौ परश्च। यस्मादन्यत्परं नेत्यभिहितविषये तत्परोक्तेरयुक्तेः एवन्त्वादित्यनूक्तिस्तत इति यदिवा व्याप्ययुक्तं तदस्तु।।
- [अधिकरणसारावली अहिकुण्डलाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अहिकुण्डल/) - अधिकरणसारावली अहिकुण्डलाधिकरणम् 3.2.22 विश्वस्रष्टुस्स्वदुः खप्रजननमिह न स्वांशतोऽचित्त्वक्लृप्तौ मृत्तत्कार्यादिकञ्च स्वरसमिह बहूदाहृतं सप्रतिज्ञम्। तस्मादव्याकृतादिर्विहरणनियता विक्रयैवेति चेन्न स्वांशे मौढ्यं वितन्वन्विहरति भगवानित्यनर्थानपोहात्।। 3.2.23 कश्चिन्नित्योऽचिदंशो विविधविकृतिमान् ब्रह्मणीत्याहुरेके फेनादिन्यायतोऽन्ये सति विकृतिवशाद् ज्ञाज्ञसर्वज्ञभागान्। चन्द्रज्योत्स्नादिनीत्या कतिचिदिह जगद्ब्रह्मणोरैकजात्यं सर्वे ते सर्ववेदस्वरसगतिहतेरत्र वित्रासनीयाः।।
- [अधिकरणसारावली उभयलिङ्गाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उभयलिङ्गा/) - अधिकरणसारावली उभयलिङ्गाधिकरणम् 3.2.16 नैर्गुण्यं निर्गुणोक्तेर्गुणवचन मिहाविद्यघर्मार्थवादो नैर्दोष्यं वस्तुवृत्त्या तदितरदखिलं स्वाप्नभोगादितुल्यम्। इत्थं जीवेशभूमापहरणकुहनावादमोमुह्यमानान् क्षेप्तुं नस्थानतोऽपीत्यधिकरणमथारभ्यतेऽनेकश्रृङ्गम्।। 3.2.17 हेयं वस्तु स्वतो यत् स्थितिरिह हि भवेद् दुःखकृत्स्वेच्छयापि त्याज्यत्वं नान्यथा स्यादिति न निरुपधेर्हेयभावस्य हानेः। नित्यस्वातन्त्र्यभाजो भविन इव दशाभेदतो नाप्यवद्यं श्रुत्यैवैकत्र देहे परतदितरयोश्शुद्ध्यशुद्धी ह्यधीते।। 3.2.18 ब्रह्मक्षत्रादिदेहेष्वणुरिव विभुरप्यात्मभावेन तिष्टन् तत्तच्छब्दाभिलप्यस्तदिह स न कथं तत्तदादेशवश्यः। मैवं न ज्ञाप्यतेऽसावविदितविरहाच्छासितृत्वान्न शास्यः किञ्चिज्ज्ञो
- [अधिकरणसारावली मुग्धाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-मुग्धाधिक/) - अधिकरणसारावली मुग्धाधिकरणम् 3.2.14 जाग्रत्स्वप्नौ न बाह्यावगमविरहितौ श्वासपूर्णा सुषुप्तिः तस्मान्मुग्धिरमृतिस्स्यात् प्रशमितकरणप्राणवर्गेति चेन्न। मृत्यादेरहेतुभेदात्स्थितिमृतिविशयादुत्थितेरानियत्यात् मर्तुं प्रक्रम्य मध्ये विरमति विधिनेत्यत्र तुर्यार्धभावः।। 3.2.15 जन्तूनां जागरादिस्थितिषु भवति यद्वैशसं दर्शितं तत् तत्तत्स्थानेषु योगेऽप्यनघशुभगुणं ब्रह्म संशोध्यतेऽत्र। संसर्गैक्यादिना परिहरति ततो दोषवर्गानुभाभ्यां हीनत्वौदार्यहानी परमपनयते नीतियुग्मेन नेतुः।।
- [अधिकरणसारावली कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कर्मानुस्/) - अधिकरणसारावली कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् 3.2.12 मुक्तिर्ब्रह्मण्यपीतिरजहदसुखगणा तादृशीयं सुषुप्तिः श्रुत्यैव ख्याप्यतेऽतस्तदनु तनुभृदुद्बुध्यमानस्ततोऽन्यः। मैवं कर्मानुवृत्तेस्स्मरणनियमतः पूर्वएवेतिशब्दात् मोक्षोपायादिशिष्टेस्स्वपदनुवदनात् प्राच्य एव प्रबुद्धः।। 3.2.13 जीवानादित्वमूचे दृषदनुकरणं क्षेप्स्यते चापवर्गे स्वर्गाद्यर्थेप्रवृत्तिश्श्रुतिनयविदिता सौगताद्याश्च भग्नाः। कल्पान्तेऽप्येकतोक्तेर्नियमितविषया नामरूपग्रहाणात् भूयश्चिन्ता सुषुप्तेः प्रलयसमदशासञ्जिहासादिसिद्ध्यै।।
- [अधिकरणसारावली तदभावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तदभावाधिक/) - अधिकरणसारावली तदभावाधिकरणम् 3.2.11 स्थानं जन्तोस्सुषुप्तौ श्रुतिरनियमतो वक्ति नाड्यः पुरीतद् हार्दं ब्रह्मेति तस्मादिह भवतु मिथो नैरपेक्ष्याद्विकल्पः। तन्न प्रासादखट्वाशयनवदुपकृत्यन्तरैर्योजितानां पक्षेपक्षे विकल्पः क्रमघटितचतुर्दोषयुक्तो न युक्तः।।
- [अधिकरणसारावली सन्ध्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सन्ध्याधि/) - अधिकरणसारावली तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः सन्ध्याधिकरणम् 3.2.1 ब्रह्मैव स्वैस्स्वभावैर्बहुमुखमवदत् प्राक्तनाध्याययुग्मे तस्येहाकृष्य चिन्ता किमिति पुनरसौ साधनाध्यायमध्ये। मैवं विद्याः प्रभेत्तुं विशदयति परं तद्धि तद्रूपभेदात् सिद्धोपायादिभावं प्रथयति च विभोः प्राप्यतृष्णाप्रथिम्ने।। 3.2.2 नैर्गुण्यं ब्रह्मणश्चेद्वितथ इह गुणैरब्रह्मविद्याविभागः सोऽस्त्वेतैः कल्पितैश्चेच्छ्रुमतविहतिर्नात्र दृष्टिक्रमोऽपि। निर्दोषत्वच्च नित्यं यदि वदसि मुधा दोषशान्त्यर्थयत्नः कल्प्यं चेद् दुष्टता स्यात् प्रकृतिरिति परक्षिप्तये चैष पादः।। 3.2.3
- [अधिकरणसारावली अन्याधिष्ठिताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अन्याधिष्/) - अधिकरणसारावली अन्याधिष्ठिताधिकरणम् 3.1.15 जन्म व्रीह्यादिनाम्ना श्रुतमिह तदिदं देवमत्र्यत्ववत्स्यात् नैरात्म्यं स्थावराणां नच निगमविदस्स्थापयन्तीति चेन्न। पुण्यस्यैव प्रवृत्ते फलपरिगणने स्थावरत्वोक्त्त्ययोगात् रेतस्सिगवर्ष्मणीव ह्युपचरति जनिं स्थावरेऽप्यन्यदेहे।। 3.1.16 हिंसायोगादशुद्धं श्रुतिविहितमपि न्यायमिष्टादिकं तत्- पापांशं व्रीहिभावप्रभृतिषु सुकृती भुङ्क्त इत्यप्ययुक्तम्। उक्ता मन्त्रार्थवादैः पशुहितमिति सा तच्चिकित्सावदेषां ब्रूते यज्ञे वधोऽसाववध इति मनुस्स्तौति निन्दा त्विहान्यत्।। 3.1.17 कर्तुर्दोषं दिशेत् संज्ञपनमिह पशोस्तत्क्रतोश्चोपकुर्यात् तस्मादस्मिन्निषेधं क्षिपति न विधिरित्यब्रुवन्
- [अधिकरणसारावली नातिचिराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-नातिचिराध/) - अधिकरणसारावली नातिचिराधिकरणम् 3.1.14 व्योमादिस्थित्यवस्था चिरमचिरमिति व्यक्तनिर्देशहानेः शुक्लावस्थानयात् स्यादनियतिरिति न स्वारसिक्याः प्रवृत्तेः। व्रीह्यादिभ्यो हि दुर्निष्प्रपयरमिति तु श्रूयते तेन पूर्वं शीघ्रं तत्तदृशास्त्यजनमिति परिज्ञायते वाक्यशक्त्या।।
- [अधिकरणसारावली तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तत्स्वाभा/) - अधिकरणसारावली तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् 3.1.13 आहुत्योर्देहवत्त्वं प्रथमचरमयोर्निरविवादं तथा स्यात् जन्मैवाकाशवायुप्रभृतिषु भवतेरन्वयादित्यसारम्। रेयस्सिग्ओभावनीया पृथगभिसपनानर्हतामात्रमेव द्युभ्वोः पुण्यप्रसाध्यं फलमिह पठितं नास्ति भोगस्य मध्ये।।
- [अधिकरणसारावली अनिष्टादिकार्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अनिष्टादि/) - अधिकरणसारावली अनिष्टादिकार्यधिकरणम् 3.1.11 सर्वेषां देहपाते सति नियमवती चन्द्रमः प्राप्तिरुक्ता तस्मात् पापोत्तराणां निरयगतिपुरस्कारिणी सेति चेन्न। लोकस्सूंपूर्यते तैर्न पर इति गिरा संकुचेत् सर्वशब्द- स्ते तत्तद्यातनान्ते तत इह सहसा कुत्सितां यान्ति योनिम्।। 3.1.12 जन्मप्राप्तिर्जरायुप्रभृतिषु भवितां कर्मपाकैर्विचित्रा भूयिष्ठैः पुण्यपापैस्त्वपदवदनवती पञ्चमाहुत्यपेक्षा। तद्वद्धूमादिमार्गः कति कति च शुभैरुत्कटैर्देहपाते दिव्यं रूपं विमानादिकमपि सपदि प्राप्य याताः प्रसिद्धाः।।
- [अधिकरणसारावली कृतात्ययाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कृतात्यया/) - अधिकरणसारावली कृतात्ययाधिकरणम् 3.1.7 इष्टापूर्तादिरूपं तनुभृदिह शुभंकर्म यत् किंच कुर्यात् भुक्त्वा कृत्स्नं तदन्ते पुनरवनिमियादित्यसड़ृष्टबाधात्। कार्त्स्न्येनेत्यश्रुतत्वात् सुकृतफलतया जातिभेदाद्यधीते- स्तस्मात् प्रारब्धशेषैस्तदितरसहितैरापतेत् स्वर्गपान्थः।। 3.1.8 धूमं रात्रिं च पक्षं तिमिरकलुषितं दक्षिणावृत्तिमासान् पश्चाल्लोकं पितॄणां गगनमपि मृतश्चन्द्रमभ्येति कर्मी। प्रत्यावृत्तौ तु चन्द्राद्रगनसततौ धूममभ्रं च मेघं व्रीह्यादीन्याति रेतस्सिचमथ जननीं यातनाचक्रवर्ती।। 3.1.9 आचारांशस्य साद्ध्यं चरणवचनतो जीतिभोगादिकं स्यात् कर्माचारौ विभक्तौ
- [अधिकरणसारावली तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तदन्तरप्र/) - अधिकरणसारावली ॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद:॥ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् 3.1.1 साद्ध्या मुक्तिर्नचेत्स्यात्प्रसजति विफला साधनाद्ध्यायक्लृप्ति- स्साद्ध्या चेन्नश्वरी स्यात् कथमिह पुनरावृत्तिशून्योऽपवर्गः। मैवं ब्रह्मानुभूतिः परभजनवता प्रागसिद्धैव साद्ध्या धीसंकोचप्रणाशस्त्वियमिति च भवत्युत्तरावध्यतीता।। 3.1.2 पादाभ्यामत्र पूर्वं जनयति भवितां ब्रह्मविद्याधिकारं पश्चात्तेषामुभाभ्यां वदति बहुविधां तामशेषैस्सहाङ्गैः। ऐश्वर्यादौ विरक्तिं निरवधिविभवे पूरुषे चाभिलाषं विद्याभेदावलम्बं तदुपकरणमप्याह पादैः क्रमेण।। 3.1.3 संसारोद्विग्नचेतास्तनुभृदधिकरोत्यत्र शारीरकांशे वैराग्यार्थस्तु पादः किमिति
- [अधिकरणसारावली एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-एकस्मिन्न/) - अधिकरणसारावली एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् 2.2.27 संवादात् क्वापि भागे जिनमुनिवचसश्शेषमप्यस्तु मानं तस्मात्तेनोपरोध्योपनिषदिति कचोल्लुञ्छनानां दुराशा । वैषम्यस्यापि दृष्टेर्न यदि सुगतवागेवमेवास्तु सत्या तेनान्योन्यं निरोधात् पुरुषवचनयोरप्रकम्प्या श्रुतिर्नः ॥ 2.2.28 सच्चासच्च द्वयञ्च द्वितयसमधिकं तच्च पूर्वैस्सहेति स्यादस्तीत्यादिवाचा परिहितगगनैर्गीयते सप्तभङ्गी । व्याघातस्तैर्यदीष्टस्स्वसमयविहतिर्यद्यनिष्टः परोक्ते- स्तद्वाक्यैर्न क्षतिस्स्यान्न च निरुपधिकः क्वाप्यसत्वादियोगः ॥ 2.2.29 वृद्धिह्रासौ यथार्हं प्रतितनु भविनां देहभङ्गे विमानं मुक्तौ नित्योर्ध्वयानप्रभृति गुरुतया नित्यपातं क्षमादेः
- [अधिकरणसारावली संज्ञामूर्तिकॢप्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-संज्ञामूर/) - अधिकरणसारावली संज्ञामूर्तिकॢप्त्यधिकरणम् 2.4.11 मन्वाद्यैस्स्मर्यतेऽसौ सरसिजवसतिर्व्यष्टिनामादिकर्ता जीवेनानुप्रविश्येत्यपि कथितमतः प्रेष्यकृत्यक्रमो़ऽत्र। तन्नैकोऽहि प्रवेष्टा त्रिवृतमकृत च व्याकरोदित्यधीत- स्तत्तज्जीवान्तरात्मा सृजति स भगवांस्तादृशं कार्यजातम्।। 2.4.12 या जीवेनात्मनेति श्रुतिरियमपि न ब्रह्मजीवैक्यमाह प्रागेवैकोऽन्तरात्मा वपुरितरदिति स्थायिभेदाभिधानात्। तेनेशस्तद्विशिष्टः स्वकरणकतयाऽनुप्रवेशेऽपि कर्ता जीवे तत्कर्तृतायामिह न हि घटते त्वाश्रुतिः कर्तृभेदात्।। 2.4.13 अग्न्यादावण्डमध्यस्थितिमति कथितं रूपभेदैस्त्रिवृत्त्वं तेजोबन्नाशितोक्तावपि विशदमिदं तेन वेधास्त्रिवृत्कृत्। मैवं ब्रह्माण्डसृष्टिर्भवतु कथमसावत्रिवृत्कारपूर्वा भुक्तेऽन्नादौ त्रिधोक्ता परिणतिरितरत् सन्निकृष्टेः प्रदृष्टिः।।
- [अधिकरणसारावली इन्द्रियाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-इन्द्रिया/) - अधिकरणसारावली इन्द्रियाधिकरणम् 2.4.10 प्राणोऽपि स्याद्धृषीकं भृशमुपकरणात्तेषु मुख्यत्ववादा- दुत्क्रान्त्यादौ च साह्यादिति यदि न पृथक्छब्दतस्तस्य भेदात्। कण्ठोक्तादिन्द्रियत्वान्मनसि तु घटते गोबलीवर्दनीति- र्न प्राणे सात्त्विकाहङ्करणविकृतिता शब्दसाम्यादि मन्दम्।।
- [अधिकरणसारावली ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ज्योतिराद/) - अधिकरणसारावली ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् 2.4.9 भोक्तॄणां देवतानामपि तनुकरणाधिष्ठितिर्नेशतन्त्रा तत्स्वातन्त्र्यप्रदानादिति न तनुभृतस्तच्छरीरं हि सर्वे। नित्ये तत्पारतन्त्र्ये क्वचिदपि न भवेद्राजसामन्तनीतिः प्राणन्यायात् प्रभुत्वं तदिह परवशं चेतनानां स्वशक्ये।।
- [अधिकरणसारावली वायुक्रियाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वायुक्रिय/) - अधिकरणसारावली वायुक्रियाधिकरणम् 2.4.7 प्राणः प्रागुक्तनीत्या परजनित इति स्थापितो वायुमात्रं देहान्तस्तत्क्रिया वा स इति न पृथगुत्पत्तिवादात् सहास्य। द्रव्यत्वं द्रव्यवर्गे पठनत उचितं नैष तत्त्वान्तरं स्या- त्तेजस्त्वे वाय्ववस्थात्यजनवदिह तत्त्यागहानेः कदाऽपि।।
- [अधिकरणसारावली प्राणाणुत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्राणाणुत/) - अधिकरणसारावली प्राणाणुत्वाधिकरणम् 2.4.6 सर्वेष्वानन्त्यवादात् परिमितिनियमानुक्तितश्चेन्द्रियाणां व्याप्तिस्सिद्धेति चेन्न प्रयदखिलतनूत्क्रान्तिगत्यागतिभ्यः। वृत्त्या दूरस्थधीस्स्याद्भजनविधिपरेऽनन्ततोक्तिस्स्वकार्यैः कन्दस्थानां च तत्तत्तनुषु विकृतिमद्द्रव्यभावात् पृथुत्वम्।।
- [अधिकरणसारावली सप्तगत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सप्तगत्यध/) - अधिकरणसारावली सप्तगत्यधिकरणम् 2.4.4 सप्त प्राणाश्चरन्तीत्युदितमभिहितास्ते विशिष्यापि योगे तस्मात् सप्तेन्द्रियाणीत्यसदधिकवचोदृष्टितोऽत्रान्यपर्यात्। लक्ष्मैषां सात्त्विकाहंकरणपरिणतद्रव्यता चाविशिष्टा भेदेनोक्तिः प्रधाने मनसि फलवती कर्मबोधेन्द्रियेभ्यः।। 2.4.5 देहव्याप्येकमक्षं कतिचिदकथयन् भागतो भिन्नकृत्यं केचित् कर्मेन्द्रियाणि श्रुतिपथविमुखास्तत्यजुः क्षुद्रतर्कैः। क्षेत्रज्ञस्याहुरेके सह करणगणं बुद्ध्यहङ्कारचित्तै- रन्ये तं चित्तवर्जं निजगदुरिति तानर्थतोऽत्र व्युदास।।
- [अधिकरणसारावली प्राणोत्पत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्राणोत्प/) - अधिकरणसारावली प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् 2.4.3 अग्रे सत्तामृषीणां श्रुतिरभिदधती प्राणतां वक्ति तेषां नात्र ब्रह्मैव वाच्यं बहुवचनहतेस्तेन नित्याक्षसिद्धिः। मैवं तत्सृष्टिदार्ढ्याद्बहुवचनमिदं पाशनीत्यैव नेयं प्राणर्षित्वे परात्मन्यपि हि सुघटिते तन्निरुक्त्यादिसाम्यात्।।
- [अधिकरणसारावली उपोद्घातम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपोद्घात-4/) - अधिकरणसारावली ॥ अथ द्वितीयाध्याये चतुर्थ: पाद:॥ उपोद्घातम् 2.4.1 अक्षाद्युत्पत्त्यनूक्तौ नहि फलमधिकाशङ्कनं त्वत्र मन्दं तत्संख्यादेः परीक्षाऽप्यनुकृतबलिभुग्दन्तचिन्तेति चेन्न। एतेष्वब्रह्मकार्यं किमपि कथयतां बाधनेनार्थवत्त्वा- त्तत्साक्षात्संगतिस्स्यात् प्रथमचरमयोर्मध्यमानां प्रसङ्गात्।। 2.4.2 अष्टावत्राधिकाराः प्रथममिह वियन्नीतिरुक्तेन्द्रियाणां तेजोबन्नोक्तनीतिं द्रढयति चरमे व्यष्टिभेदस्य सृष्टौ। संख्यामानादिचिन्तास्वपि तदुपहितोपासनाद्यैः फलं स्यात् प्राणादिभ्यः प्रमाता पृथगिति विशदीकर्तुमप्येष पादः।।
- [अधिकरणसारावली अंशाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अंशाधिकरण/) - अधिकरणसारावली अंशाधिकरणम् 2.3.25 जीवादत्यन्तभिन्नः पर इति बहुधा व्याहरत् सूत्रकारो भेदाभेदश्रुतीनां घटकनिगमतश्शात्रवं च व्यपोढम्। उक्ताक्षेपे समाधावपि न समधिको हेतुरत्रास्ति सत्यं पादांशाद्युक्तिमुह्यद्बहुकुमतिमतक्षिप्तये त्वंशचिन्ता।। 2.3.26 अंशत्वं रामकृष्णप्रभृतिषु घटतां विग्रहांशाधिकारा- ज्जीवे ब्रह्मांशतोक्तिर्न हि निरवयवं ब्रह्म वक्तुर्घटेत। ब्रह्मादिश्चित्समष्टिः प्रतिपुरुषमिह त्वंशता चेत्ययुक्तं विश्वस्रष्टुर्बहु स्यामिति बहुभवनध्यातुरेकत्वसिद्धेः।। 2.3.27 व्योमैकं स्याद्धटाद्यैः पृथगुपधिगणैर्ब्रह्म बह्वंशमेवं तत्रोपाधिव्यपाये भवभृदयमियाद्ब्रह्मतामित्ययुक्तम्। स्वानर्थारम्भदौस्थ्यात् प्रतिनियतगुणप्रत्यभिज्ञाद्यदृष्टे- श्छिन्नाच्छिन्नांशचिन्तोदितबहुविहतेस्साम्यशब्दाच्च मुक्तौ।। 2.3.28 मायोदन्वत्यपारे
- [अधिकरणसारावली परायत्ताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-परायत्ताध/) - अधिकरणसारावली परायत्ताधिकरणम् 2.3.17 कर्ता नह्यन्यतन्त्रस्स्मरति खलु तथा पाणिनिश्चान्यथा चेत् आज्ञा कुर्यान्न कुर्यादिति तु निगलिते धावनादेशवत् स्यात्। मैवं कर्माक्षकालप्रकृतिपरवशे कर्तृतां तत्फलं च स्वीकृत्यात्मेशमात्रे श्रुतिशतविदिते द्वेष इत्थं दुरन्तः।। 2.3.18 साधारण्येन हेतुस्सलिलमिव विभुस्सर्वकार्याङ्कुराणां वैषम्यं त्वाविरिञ्चात् प्रतिनियतफलैः प्राणिनां कर्मबीजैः। साम्यं स्वस्य स्वगीतं श्रुतमपि तदिहाधोनिनीषादिभेद- स्तादृक्कर्मानुरूपं फलमिति नियतोऽनादिरेष प्रवाहः।। 2.3.19 काले दुःखोपशान्तिं जनयति भगवान् व्याजमात्रावलम्बी या दुःखापाचिकीर्षा
- [अधिकरणसारावली कर्त्रधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कर्त्रधिक/) - अधिकरणसारावली कर्त्रधिकरणम् 2.3.14 ज्ञातृत्वं पुंस इत्थं भवतु तदपि नामुष्य कर्तृत्वसिद्धि- श्श्रुत्याद्यैस्तन्निषेधाद्विकृतिविरहतश्चेत्यसद्दृष्टबाधात्। कर्तृत्वापह्नवोक्तेरविकृतिवचसोऽप्यान्यपर्यं हि गींतं कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्तदयमिह न च स्यादबोद्धुर्नियोगः।। 2.3.15 किञ्च स्वोक्त्यादिभग्नो निगदितुरहमः कर्तृताया निषेधो यद्यन्यस्याहमर्थात्तदिदमुपनिषद्वेदिनस्सिद्धसाद्ध्यम्। भोक्तृत्वस्याप्यभावे प्रसजति वितथं बन्धमोक्षादिशास्त्रं प्राणादानाद्विहारात् प्रकृतिसमधिकोऽस्मीति योगाच्च कर्ता।। 2.3.16 व्यापारज्ञानवाञ्छाप्रशमनयतनायोगयुक्तिस्तु मन्दा कार्ये सामग्र्यपेक्षे विधितदितरयोर्लोकसिद्धा प्रवृत्तिः। सार्थं शास्त्रं हितोक्त्या नियतिनियमिता शास्त्रयोग्या दशा सा ज्ञाता कर्ता च भोक्ता
- [अधिकरणसारावली ज्ञाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ज्ञाधिकरण/) - अधिकरणसारावली ज्ञाधिकरणम् 2.3.10 कैश्चिज्ज्ञानत्वमात्रं कथितमुपधिजा ज्ञातृतैवात्मनोऽन्यै- स्तत्राम्नायादिबाधं प्रथयति विविधं ज्ञोऽत इत्यादिसूत्रैः। पूर्वन्यायादमुष्मिञ् जनिलयरहिते नित्यबोधेऽत्र चोक्ते संकोचाद्यर्हबुद्धेर्विकृतिवचनमप्यस्य सद्वारकं स्यात्।। 2.3.11 ज्ञातृत्वं ज्ञानता च श्रुतिभिरभिदधे नात्र पक्षे पताम- स्सर्वत्रात्मा न भायात् किमिति न निगमैर्देहिनोऽणुत्वसिद्धेः। स्वाभासैकस्वमूर्तेरविशदमहसस्सर्वदा भानमिष्टं धीसंकोचात् सुषुप्तिप्रभृतिषु विशदोल्लेखमात्रोपरोधः।। 2.3.12 धर्मस्थे त्वेवकारे त्रिविधमपि भवेत्तद्व्यवच्छेदकत्वं धर्मिण्यस्यान्वये स्यात्तदितरविषये तस्य धर्मस्य हानिः। जानात्येवेत्यबोद्धा न भवति जडता ज्ञानमात्रोक्तिवार्या
- [अधिकरणसारावली आत्माधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आत्माधिकर/) - अधिकरणसारावली आत्माधिकरणम् 2.3.6 द्रव्यं सर्वं हि नित्यं कथितमवयविद्रव्यभङ्गेन पूर्वं नित्यत्वं सूत्रकारः पुनरपि पुरुषे किं विशिष्याभिधत्ते। सत्यं नामान्तरार्हामिह नुदति दशां चेतनस्यानुपाधेः प्रत्यक्त्वज्ञत्वधर्मौ तदिह नियमितौ शाश्वतौ क्षेत्रिणोऽपि।। 2.3.7 सच्छब्दार्थातिरिक्तं जनिमदखिलमित्यैतदात्म्यादिसिद्धं प्रोक्ता सृष्टिश्च जीवे निरवयवनयस्त्वम्बरादौ निरस्तः। जीवोत्पत्तिस्ततस्स्यादिति न सदकृताभ्यागमादिप्रसङ्गा- न्नित्यत्वाजत्वकण्ठोक्तिभिरपि जननं त्वस्य देहादियोगः।। 2.3.8 देहात्मत्वे जनिस्स्यान्न तदिह घटते जातमात्रस्य रागात् ज्ञाने किण्वादिमेघोपलशबलपटप्रक्रियाऽप्यत्र
- [अधिकरणसारावली तेजोधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-तेजोधिकरण/) - अधिकरणसारावली तेजोधिकरणम् 2.3.5 कूटस्थाद्ब्रह्मणस्स्याज्जगदखिलमिदं पुत्रपौत्रादिनीतेः एतस्मात् प्राण इत्याद्यपि सुगममिहेत्यादिरूहोऽत्र मोहः । प्राणस्वान्तादिपाठक्रमत इतरसंक्षोभणेऽतिप्रसङ्गात् ईक्षानुस्यूतिदृष्टेः प्रथममिव परं सौति तत्तच्छरी(री)रम् ॥२२४॥
- [अधिकरणसारावली वियदधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वियदधिकरण/) - अधिकरणसारावली वियदधिकरणम् 2.3.2 पूर्वत्राधिक्रियायां पुरुषजनिवचो नित्यतोक्त्या निरूढं व्योमोत्पत्तौ तथैव स्थितिरिति वचसोर्व्याहतौ वक्ति कश्चित् । सिद्धान्ती व्योमसृष्टिर्निगमशतमिता नान्यथा सिद्धिरस्यां वायुव्योमामृतोक्तिर्जनिविधिविहतेत्युक्तिवैषम्यमाह ॥२२१॥ 2.3.3 तेजः प्राथम्यदृष्टेरमृतवचनतोऽनंशकद्रव्यभावात् व्योमन्युत्पत्तिवाक् स्यादुपहितविषयैवात्मनीवेति चेन्न । प्राथम्यस्याश्रुतत्वात् प्रथमपठनतः कल्पनेऽन्येन बाधात् किंचामर्त्योक्तितुल्यं त्वमृतपदमिहानेकवाक्यैककण्ठ्यात् ॥२२२॥ 2.3.4 यौ(यु)क्तस्सत्कार्यवादः श्रुतिभिरनुमतो नावयव्यस्ति सृज्यः तत्तद्द्रव्येषु नामान्तरभजनसहावस्थया सृष्टिवादः । इष्टाश्शब्दाद्यवस्थास्तव निरवयवद्रव्यवर्गेऽपि तस्मात् व्योमन्युत्पत्तिरुक्ता श्रुतिषु तदितरोत्पत्तितुल्या न बाद्ध्या
- [अधिकरणसारावली उपोद्घातम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपोद्घात-3/) - अधिकरणसारावली अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: उपोद्घातम् 2.3.1 सर्वं साङ्ख्यास्तु नित्यं क्षणिकमखिलमप्यत्र वैभाषिकाद्याः नित्यानित्यं समस्तं जिनपरिपठितां सप्तभङ्गीं पठन्तः । नित्यानित्ये विभज्याप्यभिदधति विपर्यस्य वैशेषिकाद्याः श्रुत्युत्थांस्तान् निरुन्धन् श्रुतिभिरथ वियत्प्राणपादौ युनक्ति ॥ २२० ॥
- [अधिकरणसारावली उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उत्पत्त्य/) - अधिकरणसारावली उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम् 2.2.35 प्रामाण्यं कर्मकाण्डस्मृतिनयवशतस्सात्त्वतस्यापि सिद्धं पादेऽस्मिन् संगतिश्च प्रतिमतदमने नास्त्यमुष्येति चेन्न । प्रत्यर्थित्वं विरोधभ्रममपनयता पञ्चरात्रस्य वार्यं दुस्तर्काद्युत्थितोक्त्या तदितरसमयेष्वित्यनुस्यूतसिद्धिः ॥ 2.2.36 दृष्टाऽस्मिन्वेदनिन्देत्यनभिमतमृषेस्सात्त्वते वैदिकत्वं मैवं वैशद्यमूलस्तुतिपरवचने वेदवैरस्यहानेः । संगृह्याम्नायसारं प्रणयति भगवांस्तद्धि भक्तानुकम्पी श्रौतस्मार्तादिवच्च व्यभजदिह विभुर्वैदिकं तान्त्रिकं च ॥ 2.2.37 वेदानां मानतोक्तेस्तदनुसरणतस्स्वस्य तन्मूलतोक्त्या व्यावृत्तिर्भाति बाह्यागमत इति न तत्तुल्यभावोक्तिरार्षी । का हानिः क्षुद्रविद्याशबलमिति यथा तादृशे वेदभागे
- [अधिकरणसारावली पशुपत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-पशुपत्यधि/) - अधिकरणसारावली पशुपत्यधिकरणम् 2.2.30 सर्वं जानाति रुद्रश्श्रुतिषु च महितस्सत्यवादी च दृष्टः प्रख्यातं तद्व्रतञ्च क्वचिदुपनिषदीत्यस्तु मानं तदुक्तिः । मैवं, देवेन दैत्यप्रमथनरुचिना मोहशास्त्राणि कुर्वि- त्यादिष्टो ह्येष तन्त्रं निजमकृत ततस्तन्न शिष्टोपजीव्यम् ॥ 2.2.31 प्राजापत्ये हि वाक्ये प्रकटमुपनिषत् प्राह देहात्मवादं चक्रे लोकायतं तत् सुरगुरुरभजन्मोहनत्वं मुकुन्दः । कण्वस्थाने च लौकायतिकपरिबृढा भारतेऽपि प्रगीताः कार्यार्थं विप्रलम्भस्तदिह पशुपतेस्तद्वदेवोपपन्नः ॥ 2.2.32 शैवाद्याख्याविशेषैः पशुपतिसमयस्स्याच्चतुर्धाऽन्यथा
- [अधिकरणसारावली सर्वथानुपपत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्वथानुप/) - अधिकरणसारावली सर्वथानुपपत्त्यधिकरणम् 2.2.23 सत्त्वेऽसत्त्वे द्वये च द्वितयपरिहृतावप्यनिष्टप्रसङ्गै- स्सर्वं शून्यञ्चतुष्कोट्यतिगतमिति नामानतस्स्वेष्टवादात् । अक्षोभ्यन्तत् प्रहाणे परमतमसती संवृतिर्नार्थसिद्ध्यै तस्मादित्थं निषेधो निरुपधिक इह क्वाप्यदृष्टो न कल्प्यः ॥ 2.2.24 प्राक्पश्चात् सत्त्वहानेर्गगनकुसुमवत् स्यान्न मध्येऽपि कार्यं मैवन्तत्रैव दृष्टेर्न यदि कथमसौ मध्यकार्यादिशब्दः । कार्यारम्भे निदानं विकृतिमदुत नेत्यादिचिन्ताऽपि वन्ध्या सामग्र्या कार्यसिद्धेर्भजति च गुणतां कारणस्यानवस्था ॥ 2.2.25 साध्यं हेतुस्तदङ्गप्रभृति च यदि वस्संवृतेरेव सिद्ध्ये-
- [अधिकरणसारावली उपलब्ध्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपलब्ध्यध/) - अधिकरणसारावली उपलब्ध्यधिकरणम् 2.2.21 न ग्राह्यग्राहकौ स्तः क्वचिदपि विविधानादिसन्तानचित्रो बुद्ध्यात्मा त्र्यात्मकोऽद्य स्फुरति भवदशातिक्रमे स्वात्मनैव । योगाचारोक्तिरित्थं विषयविषयिणोर्बोधबाधौ समानौ मन्वानैर्वारणीया स्वपरविभजनाद्यत्र न क्वापि सिद्ध्येत् ॥ 2.2.22 बुद्ध्यैक्यं बोध्यबोद्ध्रोर्न घटत इह ते सत्ययोरन्ययोर्वा भिन्नत्वे ग्राह्यलक्ष्मक्षतिमभिमनुषे नात्र चित्रैक्यमर्थ्यम् । चित्रं द्रव्यं गुणं वा किमिति न च विदुः केऽपि भिन्नैकरूपं तेनात्मख्यातिवादे स्थितिमिह भजतु स्वप्रकाशत्वमात्रे ॥
- [अधिकरणसारावली समुदायाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-समुदायाधि/) - अधिकरणसारावली समुदायाधिकरणम् 2.2.15 बाह्योक्ताचारभागश्श्रुतिविहतिवशाज्जैमिनीये निरस्त- स्तत्त्वांशं तर्कितं तैः प्रतिवदति गुरुर्जैमिनेरत्र पादे। निर्धूतं तत्र पूर्वं निरुपधिकनयैरर्धवैनाशिकोक्ते पक्षान्वैनाशिकानां जिनगिरिशमतक्षेपतः प्राक् क्षिणोति।। 2.2.16 बुद्धोऽसौ स्वावतारैस्सह परिगणितः श्रीधरेण स्वशास्त्रे सर्वज्ञो नैव मुह्येन्न च निखिलसुहृद्विप्रलिप्सेत कञ्चित् । तस्माद्बुद्धोक्तभङ्गे भजति भिदुरतां सात्त्वतादीति चेन्न स्वाभीष्टप्रत्यनीकप्रमथनमनसा मोहनादिप्रवृत्तेः ॥ 2.2.17 दुर्वारा मोहनेच्छा निखिलजनयितुः केन मोहोऽन्यथा न- स्तस्मात्कर्मानुरूपन्दिशति फलमसौ तत्त्वबोधं भ्रमं वा।
- [अधिकरणसारावली महद्दीर्घाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-महद्दीर्घ/) - अधिकरणसारावली महद्दीर्घाधिकरणम् 2.2.8 कल्प्योपादनमेकं परममहदधिक्षित्य नानाविधाणू- पादानौघस्य दृष्टात् समधिकवपुषः कल्पनेऽनिष्टमाह। प्राज्ञाधिष्ठानशून्यप्रकृतिपरिणतिः प्राङ्निरस्ताऽथ सेशं सूक्ष्माणुद्रव्यमूलद्व्यणुकमुखजगत्सृष्टिपक्षं पिनष्टि।। 2.2.9 प्रागेवारम्भणोक्तावपहृतविषया प्रागसद्द्रव्यक्लृप्तिः काणादानामिदानीं क्षिपति बहुमुखं कारणप्रक्रियांशम्। त्रेधा हेतौ विभक्ते त्वनुमितिशरणैस्तत्तदंशैर्यथार्हं व्याघातादीन्विकल्पक्रमविविधगतीन् व्याहरत्यत्र सूत्रैः।। 2.2.10 दृष्टस्याणोः प्रसूतिं द्व्यणुकमणुमपि स्थापयन्तोऽनुमित्या दृष्टाकारानुसारान्न निरवयवताद्यत्र वक्तुं क्षमेरन्। सर्वं सह्येत सूक्ष्मे प्रमितिपरवतां जालकालोकलक्ष्ये तद्भागान् ख्यापयेद्वा स्मृतिरफलतया त्वान्यपर्येण नेया।। 2.2.11
- [अधिकरणसारावली रचनानुपपत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-रचनानुपपत/) - अधिकरणसारावली अथ द्वितीयाध्याये द्वितीय: पाद: रचनानुपपत्त्यधिकरणम् 2.2.1 बाधाभावादकम्पे स्थितवति निगमैर्ब्रह्महेतुत्ववादे भूयः किं वीतरागो वदति परपरीवादमत्रेत्ययुक्तम्। प्रख्यातप्राच्यनैकप्रतिसमयभवन्मन्दसन्देहशान्त्यै तुल्यत्वभ्रान्तिसिद्धा प्रकरणसमता तर्कपादे हि वार्या।। 2.2.2 षड्विंशालम्बिसांख्यं स्फुटतरपठितं भारते योगतुल्यं तत्स्थत्वात् पञ्चविंशस्त्विति च निगदितस्सर्वतत्त्वान्तरात्मा। तस्मात् सेशानतन्त्रं श्रुतिसमधिगतं स्थापयित्वाऽथ सूत्रैः पक्षं त्वीशानपेक्षं प्रतिवदति नयैरुत्कटप्रत्यवायम्।। 2.2.3 अव्यक्तादीन्पदार्थाननुमितिमुखतस्स्थापयन्तस्स्वबुद्ध्या षट्त्रिंशत्तत्त्ववादप्रभृतिषु न कथं सङ्गमिच्छन्ति सांख्याः। तुल्याक्षेपोपपत्तीश्श्रुतिनियतिमुचां कल्पनास्सम्मृशन्तो
- [अधिकरणसारावली प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्रयोजनवत/) - अधिकरणसारावली प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् 2.1.19 आत्मार्थं विश्वसृष्टिः कथमपि सततावाप्तकामस्य न स्यात् कारुण्याद्दुःखसृष्टिर्न भवति न च सा सर्वशक्तेश्चिकित्सा। सर्वज्ञस्स्वात्मतृप्तस्तदिह न जगतो हेतुरित्यन्धचोद्यं लीलाऽसौ लोकवत्स्यादभिमतिसमये सिद्धितस्त्वाप्तकामः।। 2.1.20 विश्वं दुःखैकतानं विषममपि सदा निर्मिमाणस्य लीला संजायेतासमञ्जक्रमत इति भवेन्निर्दयत्वादिदोषः।मैवं बीजाङ्कुरादिक्रमविषमभवानादिकर्मौघभाजां जीवानां सौति तत्तत्फलमिति करुणासाम्ययोरप्रहाणात्।। 2.1.21 दृष्टन्यायेन विश्वप्रजनकचिदचित्तत्त्वभेदप्रक्लृप्तौ स्वेष्टप्रत्यर्थिधर्मोपनयननियतव्याप्तिवैयाकुली स्यात्। अत्यन्तादृष्टमर्थं भणितुमधिकृताच्छास्त्रतस्सर्वकर्तु- स्सिद्धौ बाधाद्यनर्हप्रमितिपरवती सर्वधर्मोपपत्तिः।। 2.1.22 सांख्यस्मृत्या विरोधाद्विधिमतविहतेः कार्यवैरूप्यतोऽस्मि- न्नेकार्थानेकतन्त्रोदितविहततया देहभोगावियुक्त्या । कार्योपादानभेदात्
- [अधिकरणसारावली कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कृत्स्नप्/) - अधिकरणसारावली कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् 2.1.17 कृत्स्नं कार्यात्मना चेत् परिणमति परं नावशिष्येत किञ्चि- द्यद्यंशान्निष्कलत्वश्रुतिविहतिरिदं स्याद्विशिष्टेऽपि तस्मिन्। ब्रह्मोपादानतैवं न घटत इति चेन्न स्वपक्षेषु साम्या- त्तन्मानात्तद्गृहीतौ श्रुतिमितमिति तल्लोकवत् स्वीकुरुष्व ।। 2.1.18 संयोगाख्यं हि कार्यं विभुतदितरयोस्स्यादणूनाम्मिथो वा कार्त्स्न्येनांशेन वा तद्विहतमिति वदन् शून्यवादे निमज्जेत्। सांख्योऽपि प्राह विभ्वीं प्रकृतिमिति कथन्न्यूनसृष्टिस्ततस्स्या- न्मायादिष्वेवमूह्यं निगमनिगदिता त्वक्षता पद्धतिर्नः।।
- [अधिकरणसारावली उपसंहारदर्शनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपसंहारदर/) - अधिकरणसारावली उपसंहारदर्शनाधिकरणम् 2.1.16 शक्तौ कर्तृप्रकृत्योरुपकरणगणोपस्थितौ कार्यकृत्त्वं तस्मादग्रे सदेकं किमुपकरणयेदित्यसच्छक्तिभेदात्। क्षीरायस्कान्तलूतात्रिदशमुनिमुखान्वीक्ष्य तोष्टव्यमस्मिन् संकल्पादेव जीवो नुदति निजवपुर्विश्वरूपस्तथेशः।।
- [अधिकरणसारावली इतरव्यपदेशाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-इतरव्यपदे/) - अधिकरणसारावली इतरव्यपदेशाधिकरणम् 2.1.15 उक्तेऽनन्यत्वपक्षे चिदपि परिणतिर्ब्रह्मणस्स्यात्ततस्त- ज्जीवैक्यं तत्त्वमस्याद्यवगतमहतन्दुःखसिन्धुश्च जीवः। अभ्रान्तस्तु स्वदुःखं न सृजति न च तत् क्रीडयाऽप्यस्य मैवं तात्स्थ्येनानन्यतोक्तेस्तदपि चिदचितोस्तच्छरीरत्वसिद्धेः।।
- [अधिकरणसारावली आरम्भणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आरम्भणाधि/) - अधिकरणसारावली आरम्भणाधिकरणम् 2.1.12 कार्यं धर्मैर्विरुद्धैः कट इव शकटात् कारणद्रव्यतोऽन्य- द्व्यापारः कारकाणां विफल इतरथेत्यर्द्धवैनाशिकोक्तौ। द्रव्यैक्येऽप्यस्तु सर्वं तदभिमतदशाभेदतोऽसच्छ्रुतिश्चे- त्यद्ध्यक्षाल्लघवाच्च श्रुतिकथितजगद्ब्रह्मतादात्म्यमुक्तम्।। 2.1.13 मायोपाधिस्वशक्तिव्यतिकरितपरब्रह्ममूलः प्रपञ्चो येषां तेऽप्यद्वितीयश्रुतिमवितथयन्त्यत्र तत्तद्विशिष्टे। अप्राधान्यात्तथा नः प्रकृतिपुरुषयोरन्तरात्मप्रधाने वाक्येऽस्मिन् स्थूलसूक्ष््मान्वय इति जगतोऽनन्यभावोपपत्तिः।। 2.1.14 विश्वारम्भे विवर्तं शकलपरिणतिं शक्तिशेषस्य सूतिं व्याक्त्युल्लासौ विसृष्टिं विकृतिमनियतां तत्त्वपङ्क्तौ च सृष्टिम्। तत्तद्वाक्यैकदेशः स्वरस इति मुधा कल्पयन्तस्तु मुग्धा स्सर्वश्रुत्यैकरस्यप्रणयिभिरधरीचक्रिरे तत्त्वविद्भिः।।
- [अधिकरणसारावली भोक्त्रापत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-भोक्त्राप/) - अधिकरणसारावली भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् 2.1.11 एको यस्यापि देहस्स भवति विविधानन्दुःखैकभोक्ता विश्वं देहः प्रभोश्चेत् स कथमतिपतेद्विश्वदुःखानुभूतिम्। इत्थं जीवेशसीमामपलपितुमनाः कोशभाजा श्रुतीनां सम्राड्भृत्यादिनीत्या शममिह लभतां साम्यवैषम्यदर्शी।।
- [अधिकरणसारावली शिष्टापरिग्रहाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-शिष्टापरि/) - अधिकरणसारावली शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् 2.1.10 संवादादक्षपादक्षपणककणभुग्भिक्षुपक्षेष्वणूनां विश्वं तद्धेतुकं स्यादिति मृदुमतिभिश्श्वावराहक्रमोक्तौ । अन्योन्यव्याहतार्थस्थपुटितकुहनायुक्तिदोषापनुत्त्यै भाति त्रय्यन्तसूर्यः प्रतिमततिमिरस्तोमकुक्षिंभरिर्नः।।
- [अधिकरणसारावली विलक्षणत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-विलक्षणत्/) - अधिकरणसारावली विलक्षणत्वाधिकरणम् 2.1.8 विश्वं त्रैगुण्यवत् स्यात् त्रिगुणत उदितन्नासमादित्ययुक्तं सर्वाकारेण साम्यं क्वचिदपि न भवेत् केनचित् साम्यमिष्टम्। भग्ना हेतुव्यवस्थोचितगुणसमता गोमयाद्वृश्चिकादौ स्थूलत्वं याति चेशः प्रकृतितनुरतस्सर्वचोद्योपमर्दः।। 2.1.9 ईक्षा तादृग्बहु स्यामिति सति पठिता तेजसोऽपाञ्च दृष्टा सालक्षण्यं ततस्स्याज्जगत इति मृदुप्रज्ञपार्श्वस्थचोद्ये। तत्तन्मूर्तेः परस्येक्षणमिदमिति तद्वाक्यभावापलापी सामान्येनाभिमानिव्यवहरणमिह व्याहरत् पूर्वपक्षी।।
- [अधिकरणसारावली योगप्रत्युक्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-योगप्रत्य/) - अधिकरणसारावली योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् 2.1.7 वेदान् पूर्वं विधाताऽलभत भगवतस्सर्वविद्यानियुक्तो वागीशश्चैष तस्मात्तदुदितविहतौ कम्पनं वेदमूर्ध्नः । मैवन्तस्यापि वेदापहृतिमुखविपद्दर्शनात् क्षेत्रिभावात् भ्रान्त्यादिस्सम्भवेदित्यगतिकविषये पूर्ववन्निर्वहामः ॥
- [अधिकरणसारावली स्मृत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-स्मृत्यधि/) - अधिकरणसारावली ॥ अथ द्वितीयाध्याये प्रथम: पाद: ॥ स्मृत्यधिकरणम् 2.1.1 तत्तादृक्तर्कतन्त्रक्रमनिपुणमहाबुद्धिसन्तोषसिद्धि- र्यद्यप्युक्तेन लभ्या तदपि मृदुधियां हैतुकास्कन्दशङ्की। स्थूणाखातक्रमेण स्थिरयति कथितं ब्रह्मणः कारणत्वं कार्यत्वं यस्य यादृक्छ्रुतिभिरवगतं तस्य तत्तादृशञ्च।। 2.1.2 पादद्वन्द्वं द्वितीये परिहरति परे कारणे बाह्यपीडां कार्यद्वारेण पादान्तरयुगमुदयत्यान्तरक्षोभशान्त्यै। हेतुत्वायोगभङ्गः प्रथममिह विभोस्तस्य सार्वत्रिकत्वा- योगक्षेपः परस्तात् फलति स च भवेच्छ्रौतनित्यं विहाय।। 2.1.3 तन्त्रच्छायानिदाने स्वयमुपनिषदामान्यपर्ये निरुद्धे तन्त्रेभ्यो दुर्बलत्वात्तदनुसरणमित्युज्जिहीते परोऽद्य। इत्थं सत्यत्र तत्तत्स्मृतिनयपृतनातिक्रमन्तत्तदर्हैः प्रत्यस्त्रैर्वारयित्वा
- [अधिकरणसारावली सर्वव्याख्यानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्वव्याख/) - अधिकरणसारावली सर्वव्याख्यानाधिकरणम् 1.4.20 2अग्रे संवर्तनं भात्यवितथवचसि क्वापि हैरण्यगर्भं ग्रस्ताशेषस्वकार्ये तमसि च शिव एवेति केचित्पठन्ति। एतादृग्वाक्यवर्गस्स्फुटभवदधिकाशङ्कनस्तम्भनार्थं प्रागुक्तान्नीतिभेदानतिदिशति परं शिष्यशिक्षैकचित्तः।। 1.4.21 विश्वेशश्श्रीपतिश्चेद्भवति कथमसौ त्राणमात्राधिकारी दूरं गत्वाऽपि दुःख्यद्विधिशिवतुलया घट्टकुट्यां प्रभातम्। मैवं मत्स्यादिभावेष्विव निजविभवानुक्रियानाट्यमेत- द्ब्रह्मेशस्रष्टरि स्यान्निरवधिकबृहत्पौरुषे पूरुषे नः।। 1.4.22 साङ्ख्योक्तप्रक्रियोक्तेस्तदभिमतसृजेस्तत्प्रसङ्ख्यानक्लृप्ते- स्तत्प्रोक्ताव्याकृतैक्यात्स्ववृजिनवचनात्तत्फलावद्ययोगात्। भेदात्कर्तृप्रकृत्योर्द्रुहिणशिवमुखानेकहेतुश्रुतेश्च क्षिप्तं पादत्रयोक्तं श्रुतिहृदयसमुद्धाटनादन्वरक्षत्।। 1.4.23 जिज्ञास्यत्वेन सिद्धेस्स्थिरचरचिदचिद्देहिनि ब्रह्मतत्त्वे श्रुत्याद्यैरेव सूक्ता स्वरसगतिरियं कारणाम्नायवाचाम्। बाधं रोधं च बाह्यान्तरमिह बहुधा वर्णयन्तो
- [अधिकरणसारावली प्रकृत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्रकृत्यध/) - अधिकरणसारावली प्रकृत्यधिकरणम् 1.4.15 1मृत्पिण्डादेः कुलालप्रभृतिरिह पृथक्तद्वदेवादिकर्ता नोपादानं विकारैर्विरहत इति न द्वारमात्रे विकारात्। मृद्दृष्टान्तादिमात्रान्नच विकृतिरसौ स्यात् परस्य स्वरूपे देहद्वारोर्णनाभिप्रभृतिविकृतिवद्व्यापृतेर्दर्शितत्वात्।। 1.4.16 स्वज्ञानाद्यं स्वजन्यं भवति सृजति च स्वान्यसंयोगमीश- स्संयोगे मूर्तनिष्ठे प्रकृतिरपि हि तत्स्यान्निमित्तं क्रियातः। एकस्यादौ बहु स्यामिति बहुभवनं सौभरिन्यायसिद्धं भेदाभेदश्रुतीनामविहतिरिह च स्याद्विशिष्टैक्ययोगात्।। 1.4.17 कार्यैक्ये हि प्रतिज्ञा तदनुगुण उदाहारि दृष्टान्तवर्गः स्रष्टुस्स्यामित्यभिध्यां श्रुतिरिह वनतां वृक्षतादिं च वक्ति। आत्मानं चैष एव
- [अधिकरणसारावली वाक्यान्वयाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वाक्यान्व/) - अधिकरणसारावली वाक्यान्वयाधिकरणम् 1.4.12 पत्यादीनां प्रियत्वं श्रुतिरनुवदति ह्यात्मनः कामसिद्ध्यै तेनासौ पुण्यपापोदितफलभुगिति प्रक्रमादिप्रतीतम्। तत्तद्भोगप्रदातुः प्रथयति हि विभोः कामतस्तत्प्रियत्वं द्रष्टव्यश्चैष मुक्त्यै श्रुतिनिकरमितः प्रत्यभिज्ञाप्यतेऽत्र।। 1.4.13 व्युत्पत्त्या ह्यात्मशब्दो वदति च परमं ब्रह्म यद्वा समासात् सार्थोऽयं जीवशब्दो वदति च परमं द्वारवृत्त्येति पक्षाः। व्यक्त्यैक्यादाश्मरथ्यो निरुपधिकदशाद्वैततस्त्वौडुलोमि- स्तत्स्थत्वात्काशकृत्स्नः परविषयतया जीवशब्दं जगाद।। 1.4.14 भेदोपाधिव्यपाये भवभृदयमियाब्रह्मतामित्ययुक्तं नित्यन्तद्भेददृष्टेरतिपतितभवे साम्यसाधर्म्यशब्दात्। मृत्तत्कार्यक्रमश्च श्रुतिशतविहतस्तेन जीवोक्तिमीशे तत्स्थत्वात्काशकृत्स्नो यदिह निरवहद्व्याससिद्धान्त एषः।। *****
- [अधिकरणसारावली जगद्वाचित्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-जगद्वाचित/) - अधिकरणसारावली जगद्वाचित्वाधिकरणम् 1.4.10 यस्यैतत्कर्म वेद्यस्स इति वचनतः कर्मवश्यप्रतीतेः कर्ता पुंसां स एव स्वकृतपरिणतेरित्युपक्रान्तिभग्नम्। बालाक्यज्ञाततत्त्वान्तरमुपदिशतः स्यादिहाजातशत्रो- स्तज्ज्ञातोक्तिर्निरर्था जगति कृततया कर्मशब्दोऽत्र मुख्यः।। 1.4.11 एवं जीवातिरिक्ते प्रकरणनियते तत्र यज्जीवमुख्य- प्राणाख्यानं न तेन क्षतिरिह हि तथा तद्विशिष्टे ह्युपासा। प्राणस्य प्राणभाजोऽप्यधिकरणतया वाजिवाक्योक्तनीत्या ब्रह्मज्ञप्त्यै तदन्यप्रकथनमिति हि स्थापना सार्वभौमी।। ******
- [अधिकरणसारावली कारणत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-कारणत्वाध/) - अधिकरणसारावली कारणत्वाधिकरणम् 1.4.8 8विश्वोपादानवक्त्री श्रुतिषु सदसदव्याकृतोक्तिः परोक्ते ह्यव्यक्तेऽन्वेति तस्मात्तदितरदखिलं नेयमत्रेति चेन्न। यत्रासत्त्वादि दृष्टं प्रकरणविदितन्तत्र सर्वज्ञताद्यं लिङ्गं स्यादित्यधीतं स्थिरमपि तदिहाबाध्य आत्मादिशब्दः।। 1.4.9 आसीदग्रे त्वसद्वा इदमिति विलयावस्थतामात्रमुक्तं नैवासीत् किञ्चिदित्याद्यपि विलयपरं शून्यादेर्निषेधात्। सर्वस्याव्याकृतत्वं विभजनविरहात्तादृशावस्थतत्तद्- द्रव्यस्तोमान्तरात्मा तदिह सदसदव्याकृताद्युक्तिवाच्यः।। *******
- [अधिकरणसारावली संख्योपसंग्रहाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-संख्योपसं/) - अधिकरणसारावली संख्योपसंग्रहाधिकरणम् 1.4.6 यस्मिन् पञ्चेति वाक्ये परपरिगणिता विंशतिः पञ्चयुक्ता प्रोक्ता सप्तम्यधीतस्त्विह पुरुषगणोऽनन्यनिष्ठोऽस्तु मैवम्। आकाशस्य स्वनाम्ना प़ृथगनुकथनात् सप्तमीशक्त्यबाधात् षड्विंशोऽह्यत्र सर्वाश्रय इति विधितोऽनूद्यते ब्रह्मताद्यैः।। 1.4.7 संज्ञोपाधिस्समासो ह्ययमिति निगमे सप्तसप्तर्षिनीत्या प्राणाद्यन्तन्मनोन्तं प्रकरणनियतं पञ्चकं धीन्द्रियाख्यम्। ज्योतिश्शब्देन शाखान्तरविदितमिदं न्यूनवादस्तु पूर्यो घ्राणं वक्त्यन्नशब्दो रसनमपि सह प्राणशब्दस्त्वगर्थः।। ******
- [अधिकरणसारावली चमसाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-चमसाधिकरण/) - अधिकरणसारावली चमसाधिकरणम् 1.4.5 स्वातन्त्र्येण ह्यजाया निखिसजनकता सूच्यते क्वापि वाक्ये बद्धोऽजस्तत्र शेते त्यजति पुनरिमां भुक्तभोगामजोऽन्यः। इत्युक्तेस्तान्त्रिकी सा त्वियमिति यदि नाजात्वमात्राभिधाना- दस्वातन्त्र्यप्रसिद्धेस्सृजतिरपि परप्रेर्यतान्नोपरुन्ध्यात्।। ******
- [अधिकरणसारावली आनुमानिकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आनुमानिका/) - अधिकरणसारावली ॥ प्रथमाध्याये चतुर्थ: पाद:॥ आनुमानिकाधिकरणम् 1.4.1 निर्णीतं वाक्यजातं परविषयतया स्पष्टजीवादिलिङ्गं तत्तच्छायानुसारि प्रथयति तु वचस्तत्परन्तुर्यपादे। षड्भिर्द्वाभ्यां च तत्र प्रशमयति नयैस्साङ्ख्ययोगोक्तशङ्कां घट्टौ जाघट्ट इत्थं कथितनिगमनं त्वष्टमं केचिदूचुः।। 1.4.2 द्वाभ्यां क्षेप्यं प्रधानं कपिलमतमथ त्वेकतोऽन्योक्तसङ्ख्या तुर्येणाव्याकृतोक्तेरपि विभुरवधिस्स्थाप्यते द्वारवृत्या। शुद्धाशुद्धौ च जीवावधिकरणयुगेऽनन्तरं वारणीयौ शेषं तत्रान्तरोक्तेश्वरनिरसनकृत्तुर्यपादाष्टकेऽस्मिन्।। 1.4.3 अक्षाद्यव्यक्तनिष्ठं जडमथ पुरुषन्तत्त्वकाष्ठां विविच्य ब्रूते वल्ली कठानां परमतपठितां प्रकियामित्ययुक्तम्। तत्रस्थानेकवाक्योदितविविधवशीकार्यमुख्यक्रमोक्ते श्शान्तात्मा विष्णुरुक्तः पर
- [अधिकरणसारावली अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अर्थान्तर/) - अधिकरणसारावली अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् 1.3.30 धूत्वेति प्राच्यवाक्यप्रकृत इह भवेन्मुक्त आकाशनामा बन्धेऽसौ नामरूपे वहति तदनु च ब्रह्मभावे जहाति। इत्यन्याय्यं पुरोक्तः पुनरयमभिसम्भाव्य एव ह्युपात्तो ब्रह्मत्वन्न ह्यवस्था श्रुतिषु च युगपज्ज्ञाज्ञतादिर्विभक्तः।। 1.3.31 विश्वात्माऽनन्तभूमा नियमनधृतिकृन्मुक्तभोग्यस्वभावो दह्रस्वाधारसर्वो हृदयपरिमितावस्थया सर्वयन्ता। देवादीनामुपास्यो वसुमुखविबुधैस्स्वात्मभावेन सेव्य- श्शूद्राद्योपास्त्यनर्हः प्रभुरिह बुबुधे नामरूपैककर्ता।। *******
- [अधिकरणसारावली अपशूद्राधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अपशूद्राध/) - अधिकरणसारावली अपशूद्राधिकरणम् 1.3.27 जैमिन्युक्तापशूद्राधिकरणसरणेर्नास्ति विद्याग्निलब्धिः शूद्रादीनान्तथाऽपि स्मृतिपरभजनाधिक्रिया जाघटीति। श्रोतृत्वाद्भारतादेस्स्वजनिसमुचितैः कर्मभिश्चेत्ययुक्तं प्राप्ते ब्रह्मोपदेशे ह्युपनयनपरामर्शनादि प्रसिद्धम्।। 1.3.28 शूद्राणां भारतादेश्श्रवणमनुमतं पापशान्त्यादिसिद्ध्यै वेदार्थापातबुद्धिर्यदनधिकरणा नोपबृंह्येत तैस्सः। विद्यास्थानानि शूद्रैर्मुरभिदकथयत् पाण्डवाय द्विसप्ता प्यस्प्रष्टव्यानि तस्मान्न हि विकलधियां स्यादुपासाधिकारः।। 1.3.29 गीतं शूद्रादिकानामपि परभजनं केवलं स्वार्हधर्मै- र्धर्मव्याधस्तुलाधृग्विदुर इति च ते प्राग्भवाभ्याससिद्धाः। वक्ता शूद्रेति जानश्रुतिमभिमुखयञ् शोकमस्य व्यनक्ति क्षत्रप्रेषादिलिङ्गैस्स्फुटतरविदितं क्षत्रियत्वं हि तस्य।। *******
- [अधिकरणसारावली मध्वधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-मध्वधिकरण/) - अधिकरणसारावली मध्वधिकरणम् 1.3.26 स्यादेवं देवमात्रे मनुज इव परोपास्तिमात्रे तथाऽपि स्वस्यैवाराद्ध्यभावस्स्वपदमपि फलं यत्र नात्राधिकारः। मैवं सर्वान्तरात्मा स्वतनुभृदिति चोपासते मुक्तिकामाः कामादावर्तते तु स्वपदमपि फलं कल्पमन्वन्तरादौ।। *******
- [अधिकरणसारावली देवताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-देवताधिकर/) - अधिकरणसारावली देवताधिकरणम् 1.3.20 शब्दात्मा लौकिकार्थाकृतिरियमथवा देवतातो न तस्या ब्रह्मोपासेत्यनार्षं श्रुतपरिहरणं कल्पनं चाश्रुतस्य। विश्वस्रष्टा च मा भूदनुमितिविषयस्तत्परैस्त्वेष शास्त्रै- निर्बाधैस्स्थापितः प्राक् स्वयमपि विभुना नैव शक्यापलापः।। 1.3.21 सामर्थ्यं देवतानामुचिततनुभृतामर्थिता तापभाजां सम्पद्येतेति तासामपि भवति परोपास्तिवर्गाधिकारः। ख्यातम्मन्त्रार्थवादप्रभृतिषु निखिलं दोषबाधाद्यभावे मिथ्येत्युद्धोषयन्तस्स्वत इह कथिताम्मानतां प्रस्मरन्ति।। 1.3.22 द्वेधा वृतिः स्तुतौ स्यात् स्वपरगुणमुखी प्राक्तनी तावदर्थ्या निर्धार्यः पश्चिमायामपि निपुणधियाम्मुख्यधर्मैकदेशः। रुच्यर्थायां च तस्यामनृतकथनतो रोचना न ह््यमुग्धे
- [अधिकरणसारावली प्रमिताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्रमिताधि/) - अधिकरणसारावली प्रमिताधिकरणम् 1.3.18 प्राणेशोऽङ्गुष्ठमात्रः क्वचिदनुकथितस्सञ्चरन् कर्मभिः स्वै- रन्यत्राङ्गुष्ठमात्रं पुरुषमपि यमो निश्चकर्षेति दृष्टम्। तस्मादेतत्प्रमाणप्रमितमुपनिषज्जीवमाहेत्ययुक्तं वाक्यस्थेशानतादेर्नरहृदयपरिच्छित्तितस्तद्धि मानम्।। 1.3.19 नह्यङ्गुष्ठप्रमाणं हृदयमखिलजन्त्वाश्रयन्तत् परस्मि- न्व्याप्ते तन्मानतोक्तिः क्वचिदिति मनुजाधिक्रियोक्तिप्रसङ्गे। सूत्रद्वन्द्वद्वयान्तस्त्रिभिरधिकरणैश्चिन्त्यते तद्विशेष- स्तातीर्यैस्स्थापनीया त्ववजिगमिषिता नेतिकर्तव्यताऽत्र।। *******
- [अधिकरणसारावली दहराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-दहराधिकरण/) - अधिकरणसारावली दहराधिकरणम् 1.3.13 दह्रं हृत्पुण्डरीके गगनमभिहितन्तैत्तिरीयश्रुतौ य- च्छन्दोगैस्तत्र गीतं यदपि च दहराकाश इत्येतदेकम्। भूताद्यं तत् प्रसिद्धेर्महिमत इति न प्रत्यनीकैरनेकैः श्रौती च स्यात् प्रसिद्धिर्भगवति बलिनी लिङ्गवर्गैस्सनाथा।। 1.3.14 बाह्याकाशश्च यावानयमपि हि तथेत्येतदक्लिष्टमीशे सत्यात्मप्राणशब्दा नभसि न कथमप्यन्वयं प्राप्नुवन्ति। कामाधारश्च योऽसौ समगणि दहराकाशवाचा़ऽत्र नित्य- स्तस्यैव ह्येष आत्मेत्यनुवदनमतस्तद्गुणाश्चिन्त्यकामाः।। 1.3.15 सर्वेशाधारतोक्त्या भवतु च हृदयव्योम तद्वाज्यधीतं छान्दोग्यस्थो निषादस्थपतिनयपदं ब्रह्मलोकादिशब्दः। आपस्तम्बश्च वैभाजनपुरमवदद्ब्रह्म सर्वात्मभूतं
- [अधिकरणसारावली ईक्षतिकर्माधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ईक्षतिकर्/) - अधिकरणसारावली ईक्षतिकर्माधिकरणम् 1.3.11 लक्षीभूतोऽयमेकः खलु पुरुष इह ध्यायतेरीक्षतेश्च क्षेत्रज्ञस्सोऽयमण्डाधिप इतरपरात्स्वान्यजीवात्परोऽसौ। नो चेद्भौमादिभोगप्रकरणविहतिर्बोभवीतीत्ययुक्तं तस्मिञ्शान्तामृतत्वप्रभृतिपरगुणख्यात्यनूक्त्योरयोगात्।। 1.3.12 नन्वत्रोङ्कारमात्रात्रयफलगणनारूढभूम्यन्तरिक्ष- प्रत्यासत्त्या निवासस्सरसिजवसतेर्ब्रह्मलोकोऽस्तु मैवम्। पापोन्मुक्तेन लभ्यो ह्ययमिह कथितस्सूर्यसम्पत्तिपूर्वं सोढव्यो मद्ध्यलोकैव्यवधिरिति समस्तत्समाधानमार्गः।। *******
- [अधिकरणसारावली अक्षराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अक्षराधिक/) - अधिकरणसारावली अक्षराधिकरणम् 1.3.10 प्रख्याताकाशपूर्वस्वविकृतिवहनादक्षराख्यं प्रधानं तस्याप्याकाशतोक्तौ धृतनिखिलजगत् क्षेत्रितत्त्वन्तु तत्स्यात्। मैवन्द्रष्टृत्वपूर्वैरनितरनियतैश्शासनायत्तधृत्या किञ्च द्रष्ट्रन्तरस्य व्युदसनमिह तत्तुल्यतद्द्रष्ट्रपोहः।। *******
- [अधिकरणसारावली भूमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-भूमाधिकरण/) - अधिकरणसारावली भूमाधिकरणम् 1.3.6 आत्माज्ञानाभिलापादनुपरतशुचे नारदाय प्रयुक्तं प्राणे सानत्कुमारं विरमति वचनं हिंसनार्हस्स जीवः। अल्पप्रत्यर्थिभूमा निरवधिकसुखोऽप्येष एवेति चेन्न प्राणाख्यात्सत्यशब्दोदितमधिकतयोपास्यमत्र ह्युपात्तम्।। 1.3.7 नामाद्याशान्तवेद्ये प्रतिवचनवशात् प्रश्नतश्चाधिकोक्ते प्राणे विश्रान्तिदृष्ट्या भवतु तदवधिः प्रस्तुतात्मोपदेशः। मैवं जातो हि नामादिवदिह परमादात्मनः प्राण उक्तः स्वस्मादित्यत्र तत्स्यादिति न विघटनात् स्वारसिक्या विभक्तेः।। 1.3.8 प्राणद्रष्टाऽतिवादी तदनुवदनतश्चोदितस्सत्यवाद- स्तस्मात्सर्वाहमर्थस्सकलजनयिता प्राण एवेति चेन्न। एष त्वित्यन्तोक्तेरतिवदनकृतः प्राक्तनादस्य तद्व- न्नत्वन्योऽस्त्यग्निहोत्री स्वमहिमनिलये ह्यत्र धर्मोपपत्तेः।।
- [अधिकरणसारावली द्युभ्वाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-द्युभ्वाद/) - अधिकरणसारावली अथ प्रथमाध्याये तृतीय: पाद: द्युभ्वाद्यधिकरणम् 1.3.1 स्पषटैर्जीवादिलिङ्गैर्युतमिह हि वचस्साद्ध्यते ब्रह्मनिष्ठं मध्येऽत्राधिक्रियोक्तिस्त्रिषु किमिति न तत्तत्प्रसङ्गात्तदुक्तेः। किञ्चास्यामर्धलौकायतिकनिरसनं प्रस्तुतार्थोपयुक्तं ब्रह्मोत्कर्षश्च सिद्ध्येद्गलति दिविषदां कारणैक्यभ्रमश्च।। 1.3.2 न्यायास्सप्तैव साक्षात् परविषयतया सङ्घटन्तेऽत्र पादे सर्वाधारस्स आत्मा स्वमहिमनिलयस्तत्र तात्पर्यभूमिः। तत्सिद्ध्यै शासनाद्यं कथितमिह मिथस्स्यूतमालोचनीयं सर्वेशत्वं च षष्ठप्रमितनयमितं पश्चिमन्यायरक्ष्यम्।। 1.3.3 सिद्धं प्रागेव मुण्डोपनिषदि परमं ब्रह्म तद्धर्मभेदै- र्भेदोक्तेश्चेत्यकाण्डे किमिति पुनरिमां पिष्टपेषम्पिनष्टि। सत्यं क्षेत्रज्ञधर्मैः पटुभिरुपनता प्रक्रियाभेदशङ््का प्रख्याप्य
- [अधिकरणसारावली वैश्वानराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-वैश्वानरा/) - अधिकरणसारावली वैश्वानराधिकरणम् 1.2.16 स्वर्लोकादित्यवाताम्बरसलिलमहीरूपमूर्द्धादिक्लृप्त्या ध्येयो वैश्वानरात्मा स्थिरबहुविशयश्शब्दलिङ्गादिसाम्यात्। मैवं ब्रह्मेत्यधीतेर्भुवनतनुतया योगतस्त्वग्निशब्दो वैशिष्ट्याद्वा क्रियाङ्गं स्ववपुषि परधीर्गार्हपत्यादिधीश्च।। 1.2.17 अन्यस्मिन्नन्यदृष्ट्या न भवति विदुषां क्वापि निश्श्रेयसाप्ति- स्तस्माद्वैश्वानरोऽसौ न पर इति फलं त्वन्नसिद्ध्यादि मैवम्। ब्रह्मैव ह्यन्यदृष्ट्यन्वितघटितमिह ब्रह्मशब्दाद्यभावात् सर्वाघध्वंस उक्तः फलमपि परमं ब्रह्म च व्याप्तमन्नम्।। 1.2.18 त्रिष्वत्रोपासितॄणां मितहृदयगुहाक्ष्यन्तरश्चिन्त्य उक्तो विश्वान्तर्यामितादेर्विपुलपरिमितश्चिन्तनीयस्त्रयेऽथ। षट्सु ब्रह्मात्मशब्दौ पुरुषपदमपि क्षेत्रतज्ज्ञप्रपञ्च- व्यावृत्ते विश्वहेतौ प्रकरणनियमान्नामवृत्त्या नमन्ति।। 1.2.19 तज्जत्वादेर्हि सर्वं जग्दभिगदितं
- [अधिकरणसारावली अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अदृश्यत्व/) - अधिकरणसारावली अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् 1.2.15 दृश्यत्वादेर्निषेधो विकृतिमति भवत्यक्षरे सन्निकर्षात् पञ्चम्युक्ताक्षरन्तत्तदवधिकपरः पञ्चविंशोऽस्तु मा भूत्। सर्वज्ञत्वादिदृष्टः प्रथमसमुदितं त्वक्षरं ब्रह्म शुद्धं पश्चादुक्तन्तु जीवादिकमवधितया भेदतस्तत्परोक्तेः।। ******
- [अधिकरणसारावली अन्तर्याम्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अन्तर्याम/) - अधिकरणसारावली अन्तर्याम्यधिकरणम् 1.2.13 अन्तर्यामी स जीवो बहुविधकरणायत्तधीवृत्त्यनूक्ते- र्नान्यो द्रष्टेति चोक्तेरिति यदि न नियन्त्रन्तरस्य व्युदासात्। द्रष्टृत्वाद्यं च तत्तद्विषयघटितधीरूपमीशे हि मुख्यं तद्धर्माः काण्वमाद्ध्यन्दिनपठितिगतास्तस्य चात्मा शरीरम्।। 1.2.14 स्थानैक्यादत्र शाखाद्वयपरिपठितावात्मविज्ञानशब्दा- वेकार्थावित्यकम्प्यन्तदपि कथयतो बुद्धिमेवेत्यपार्थः। लोकाम्नायप्रसिद्ध्योरनुगमत इमौ चेतने ह्येकतानौ बाधः केनापि नास्मिन्भवति च सत इत्यादिभिस्सामरस्यम्।। *******
- [अधिकरणसारावली अन्तराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अन्तराधिक/) - अधिकरणसारावली अन्तराधिकरणम् 1.2.10 यद्वृत्तादेर्य एषोऽक्षिणि पुरुष इति श्रूयमाणोऽस्तु जीवो यद्वाऽक्ष्णोर्देवताऽर्कः प्रतिकृतिरथवा तत्र दृश्येति चेन्न। एतद्ब्रह्मैतदेवामृतमभयमिदं कं खमित्याद्यधीते- स्संयद्वामत्वमुख्यैस्स्थितिनियतिबलादर्चिराद्युक्तितश्च।। 1.2.11 स्वातन्त्र्योत्तंसितासु श्रुतिषु न फलदस्यैव वेद्यत्ववादः कल्याणालोकनादेरिव विधिबलतो वेदनस्यार्थवत्त्वात्। तस्मादक्ष्यन्तरस्थः प्रतिकृतिपुरुषो युज्यते पूर्वपक्षे सेयं पूर्वापरास्वप्यधिकृतिषु यथासम्भवं नीतिरूह्या।। 1.2.12 पूर्वन्यायेऽग्निविद्या पुरत उपनता मध्यतस्त्वत्र तस्मा- त्तद्वन्न ब्रह्मविद्यानुगतिरिति भवेदक्षिविद्या ततोऽन्या। मैवं विचछित्तिरङ्गैर्न हि भवति मिता चाङ्गगताऽनेकधाऽस्याः प्रोक्तं च ब्रह्मविद्यानुगुणमिह फलं
- [अधिकरणसारावली अत्त्रधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अत्त्रधिक/) - अधिकरणसारावली अत्त्रधिकरणम् 1.2.8 अत्ता खल्वोदनादेर्भवभुगिति कठश्रुत्यधीतोऽप्यसौ स्या- न्न स्यान्मृत्यूपसिक्तस्थिरचरनिखिलग्रासतस्तल्लयोक्तेः। जीवव्यावर्तनं च प्रकरणविदितं भोक्तृतोक्तिर्द्वयोस्तु प्रेर्यत्वप्रेरकत्वप्रतिनियतरसाच्छत्रिनीत्याऽथवा स्यात्।। 1.2.9 सत्त्वं स्वाद्वत्त्यनश्नन् ज्ञ इति विभजनात्पैङ्ग्यधीतन्तु सत्त्वं बुद्धिः प्राणोऽथवेति त्वृतमिह पिबतोर्जीव एकस्तयोश्चेत्। मैवं जन्तौ तु सत्त्वश्रुतिरियमुचिता कर्मभुङ्नाप्यनश्नन् तत्प्रश्नप्रक्रमोऽन्याशय इदमपि चाभाषि पूर्वापराद्यैः।। *******
- [अधिकरणसारावली सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-सर्वत्रप्/) - अधिकरणसारावली सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम् 1.2.5 यस्य प्राणश्शरीरं स खलु हिततमोपास्तिकर्मप्रसक्त- स्तस्मिञ़्जीवत्वशङ््काजगदुपजनके सौति शाण्डिल्यविद्या। पूर्वन्यायाच्च युक्तन्दमनमिह महावाक्यतः प्रक्रमस्ये- त्युत्थाने प्रक्रमोक्तानुगुणमिति महावाक्यमेकीकरोति।। 1.2.6 अन्वारुह्यात्र भेदं प्रथममधिकृतिर्भाषिता किंनिमित्तं विद्यैकत्वे़ऽनुवादः पर इह गुणविद्ध्यर्थमेवेति युक्तम्। सत्यं ब्रह्मानुमत्य क्वचिदुपनिषदि क्वापि कल्प्ये विवादे चिन्तैषोदाहृतिस्स्यात्परमतरचितेत्यर्थसिद्धिस्तु बोद्ध्या।। 1.2.7 सर्वत्वं कर्मभिस्स्वैर्जनिमति घटते ब्रह्मशब्दोऽत्र चैवे- त्यल्पस्थानोऽल्पमानस्सुखतदितरभुग्जीव एवेति चेन्न। तज्जत्वादेरनूक्तेर्विविधगुणभिदादर्शनात्सर्वतादे- स्स्वारस्स्यादप्यणुत्वं ह्युपधिकृतमिहोपास्तये ज्यायसि स्यात्।। ********
- [अधिकरणसारावली-उपोद्घातम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपोद्घातम/) - वेदान्ताचार्यविरचित अधिकरणसारावली प्रथमाध्याये प्रथम: पाद: उपोद्घातम् 1. स्वस्ति श्रीरङ्गभर्तुः किमपि दधदहं शासनन्तत्प्रसत्त्यै सत्यैकालम्बि भाष्यं यतिपतिकथितं शश्वदद्ध्याप्य युक्तान् । विश्वस्मिन्नामरूपाण्यनुविहितवता तेन देवेन दत्तां वेदान्ताचार्यसंज्ञामवहितबहुवित्सार्थमन्वर्थयामि ॥ 2. श्रीमद्भ्यां स्यादसावित्यनुपधि वरदाचार्यरामानुजाभ्यां सम्यग्दृष्टेन सर्वंसहनिशितधिया वेङ्कटेशेन क्लृप्तः । सेव्योऽसौ शान्तचित्तैः श्रवणरसनया शान्तिलाभार्थिभिर्वा सिद्धश्शारीरकार्थे सहजबहुगुणः स्रग्धरादुग्धराशिः ॥ 3. त्रय्यन्तस्वान्तवादिन्यधिकरणगणे पौनरुक्त्योक्तबाधौ मन्दत्वासङ्गतत्वे विशयमफलतां मानबाधं च मन्तॄन् । दिङ्मोहक्षोभदीनान् दिनकरकिरणश्रेणिकेवोज्जिहाना हृद्या पद्यावलीयं हृदयमधिगता
- [अधिकरणसारावली उपोद्घातम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-उपोद्घात-2/) - अधिकरणसारावली अथ प्रथमाध्याये द्वितीय: पाद: उपोद्घातम् 1.2.1 अत्रायोगान्ययोगव्यपनयननयैर्ब्रह्मपादत्रिपादी- भागारूढैर्मृदूपक्रमकठिनपरैः प्राय आद्ये प्रसाद्ध्यम्। कृत्स्नाक्षेपोपशान्त्यै प्रथम इह ततः पाद उक्तिस्त्रिपादी क्वाचित्काक्षेपपूर्वाखिलकलहसमुन्मूलनाय प्रणीता।। 1.2.2 अस्पष्टस्पष्टरूपस्फुटतरचिदचिल्लिङ्गवद्वाक्यचिन्ता भाष्ये दीपावतारेऽप्यभणि नयगणैस्सम्प्रवृत्ता त्रिपाद्याम्। अत्यन्तास्पष्टलिङ्गान्वितविषयमुशन्त्याद्यपादं तु केचित् तत्रेदन्तारतम्यं नियतनिजबलैः कर्मतार्तीयमानैः।। 1.2.3 पूर्वत्रासिद्धरूपैस्स्वमतिविरचितोन्नीतिभिः पूर्वपक्ष- स्सिद्धैस्साधारणैरप्युपधिनियमितैः प्रत्यवस्था द्वितीये। स्पष्टासाधारणत्वैरुपरिपरमतानूक्तिकल्पैरथेति न्यायैकत्रिंशदत्र प्रतिचरणविभक्त्यन्विताऽन्वेषणीया।। 1.2.4 विश्वं पादे द्वितीये वपुरिति कथयंश्चिन्त्यते वाक्यवर्गो विश्वाधारस्स आत्मेत्यभिलपनपरस्तर्कणीयस्तृतीये। तुर्ये साङ्ख्यादिपक्षोदितपरिपठनभ्रान्तिरुन्मूलनीये- त्येवं केचित्त्रिपादीं जगदुरयमपि
- [अधिकरणसारावली इन्द्रप्राणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-इन्द्रप्र/) - अधिकरणसारावली इन्द्रप्राणाधिकरणम् 74.विद्या प्रातर्दनी सा वदति हिततमोपास्तिकर्मेन्द्रमेव ख्यातप्राणेन्द्रचिह्नान्वितमपि तदसौ विश्वकर्तेति चेन्न। ब्रह्म त्रेधा ह्युपास्यं बहुविधचिदचित्कञ़्चुकं स्वात्मना च प्राणेन्द्रप्रक्रमोऽपि प्रबलतरमहावाक्यवैघट्यभग्नः।। 75.यल्लिङ्गं कारणैकस्थितमिति कथितं ज्योतिषीन्द्रे च तत्तु प्रख्यातान्यैकनिष्ठं प्रथममितमतस्तन्मुखोत्थित्ययोगः। अप्राप्ते तद्विमर्शे प्रकृतशिथिलता नेति चेत्सत्यमेतत् विष्णूत्पत्त्यादिनीतिभ्रमत इह पुरोवादमुत्प्रेक्ष्य शङ्का।। 76.ज्योतिः प्राणेन्द्रशब्दाः परतरविषयाः कारणव्याप्तधर्मा- दित्येतत्साध्वमीषां बहुविहतिमती ख्यातमात्रे तु वृत्तिः। तत्कौक्षेयानलात्मा कथित इह तथा ध्यानतस्तत्फलाप्त्यै मुख्यप्राणादिलिङ्गं तदुपहितपरोपासनान्मोक्षणाय।। 77.कार्यं यत्कर्मवश्यं यदपि
- [अधिकरणसारावली ज्योतिरधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ज्योतिरधि/) - अधिकरणसारावली ज्योतिरधिकरणम् 72.कौक्षेयज्योतिषैक्यं कथितमिह परज्योतिषस्तस्य विश्वो- पादानत्वं च विद्यान्तरविदितमतः कारणं वह्निरस्तु। मैवं पुंसूक्तवाक्योदितपरपुरुषप्रत्यभिज्ञप्त्यबाधात् गायत्र्युक्तिस्तु साम्यादपि च निगदितास्तस्य भूतादिपादाः।। 73.उत्थानं ज्योतिरादावधिकरणयुगे कारणव्याप्तलिङ्गा- दित्याभाष्यान्यलिङ्गं स्ववचसि विहितं नेति भाष्यं कथं स्यात्। इत्थं विश्वादिलिङ्गं सदिह न तु पराभीष्टलिङ्गं समस्ती- त्युत्पश्यन् पूर्वपक्षी व्यवहरति तथा व्याहतिस्तन्न शङ्क्या।। ********
- [अधिकरणसारावली प्राणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-प्राणाधिक/) - अधिकरणसारावली प्राणाधिकरणम् 70. प्राणायत्तं हि देहादिकमिह विदितं तेन तत्कारणत्वं श्रुत्युक्तं रूढिशक्त्या सुदृढमिति न तद्व्योमवत् साधनीयम्। तन्न प्राणस्य काष्ठादिषु महिमहतेः पूर्ववच्चानुवादात् आकाशोक्तेरिवोक्ते भगवति निखिलप्राणनस्यापि दृष्टेः।। 71. नोक्तिं व्याहन्ति लिङ्गं किमपि भवति तु ख्याततत्त्वानुकूलं शब्दश्चानन्यनिष्ठश्श्रुत इति न परो ज्योतिराद्युक्तिवेद्यः। विश्वोत्पत्त्युक्त्यभावेऽप्यवगतमिह तल्लिङ्गमित्याक्षिपन्तं रुन्धेऽथाधिक्रियाभ्यां तदुचितचिदचिद्वर्गवैशिष्ट्ययुक्त्या।। ********
- [अधिकरणसारावली आकाशाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आकाशाधिक-2/) - अधिकरणसारावली आकाशाधिकरणम् 69.अत्राकाशस्त्वशेषप्रभवविलयभूस्साम्नि दृष्टस्स्वनाम्ना निर्दिष्टस्तैत्तिरीयेऽप्यनितरजनितस्स्वात्मनस्सम्भवोक्त्या। मैवं सिद्धानुवादो ह्ययमथ च परप्राप्यतादिर्न तस्मिं- स्तत्कर्तात्मा विपश्चिच्छ्रुत इति विहिता स्वात्मनस्तत्प्रसूतिः।। ********
- [अधिकरणसारावली अन्तरधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-अन्तरधिकर/) - अधिकरणसारावली अन्तरधिकरणम् 62. भूयिष्ठानन्तपुण्योपचयबलसमुद्बुद्धपूर्वोक्तभूम्नां शक्रादिन्यायतस्स्यात् त्रिगुणतनुभृतामीश्वराणां प्रवाहः। तन्नाकर्मोत्थदिव्याकृतिजनिमहिमा शासिता सर्वपुंसां नित्यश्रीर्ब्रध्नबिम्बे श्रुत इति स य इत्युक्त एवैष एकः।। 63. सर्वेभ्यः कल्पकेभ्यो ह्युदित इति वदत्यन्तरादित्यविद्या तस्माच्छेषाभ्यनुज्ञानयत इति विभोः पुण्ययोगो़ऽस्तु मैवम्। आम्नातोऽनन्यशास्यस्स्ववशपरफलस्साधुना नैष भूयान् स्यात्पुण्ये लक्ष्मयोगादपि न सुकृतमित्यादिना पाप्मशब्दः।। 64. प्रख्यातं शुद्धसत्वं किमपि तदनघं द्रव्यमव्यक्ततोऽन्य- त्तद्रूपं रूपमैशं दिवि कनति तथा शेषशेषाशनाद्यैः। नित्यं तत्सूरिसेव्यं परतरमजहत्स्वस्वभावस्स देवः पुंसां संसारशान्त्यै
- [अधिकरणसारावली आनन्दमयाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-आनन्दमयाध/) - अधिकरणसारावली आनन्दमयाधिकरणम् 58. मुख्येक्षा यद्यभीष्टा भवतु तदुचिते सा पुनर्जीवतत्त्वे सद्विद्यायां हि शब्दैस्त्रिभिरुपरि सतस्तस्य जीवैक्यमुक्तम्। इत्यूहादुज्जिहानं प्रशमयितुमथ प्रस्तुतो विश्वकर्मा जीवस्याप्यन्तरात्मा निरुपधिकमहानन्दथुस्स्थाप्यतेऽत्र।। 59.दृष्टः पूर्वं विकारे मयडिति चरमेऽप्येवमस्त्वित्ययुक्तं मध्ये तद्भङ्गदृष्टेः प्रचुरमिह वदेत् प्रत्ययोऽन्यस्य बाधात्। आनन्दप्राचुरीच प्रकृतपरसुखाल्पत्वलब्धावधित्वा- द्दुःखाल्पत्वानपेक्षा परदुरितभिदश्शासितुस्तद्विरोधात्।। 60.आत्मा तस्यैष एवेत्युदितमनितरात्मत्वमस्यैव वक्तुं शारीरोक्तिश्च तस्मिन्निखिलतनुतया स्यादसङ्कोचवृत्तिः। शोध्यत्वन्तत्तदर्थानुगुणमिति विभोस्तत्प्रसाद्यत्वमात्रं प्राप्येऽस्मिन्प्राप्तिरूपा परविद उपसंक्रान्तिरानन्दसिन्धौ।। 61. निर्देहेऽस्मिन्निरंशे न हि भवति शिरः पक्षपुच्छादि किञ्चि-
- [अधिकरणसारावली ईक्षत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-ईक्षत्यधि/) - अधिकरणसारावली ईक्षत्यधिकरणम् 55. गौणेक्षासाहचर्यान्न तु बहुभवनप्रेक्षणं नैव मुख्यं दृष्टान्ताद्यैरिहाभात्यनुमितिरचितस्तादृशाज्जन्म युक्तम् । सच्छब्दस्तेन मूलप्रकृतिमविकृतिं व्याहरेदित्ययुक्तं श्रुत्याऽन्येषां निरोधात्त्वदभिमततिरस्कारिलिङ्गादिभिश्च ॥ 56. ज्ञाते ह्येकत्र सर्वं विदितमिति भवत्यैक्यसिद्ध्यै प्रतिज्ञा मृत्तत्कार्यादयश्च त्रय इह कथितास्तस्य दृष्टान्तभेदाः। तेनाव्याक्तानुमानं कथितमिति वृथोत्कण्ठितं हेत्वनुक्ते- स्सारूप्यादेश्च हेतोरुपरि परिहृतेरत्र संभावनोक्तेः।। 57.आदेशात्मस्वशब्दैरनियतशरणैस्त्वन्तदैक्योपदेशा- ज्जीवेन स्वेन साहंकरणमनहमोऽचिद्गणस्य प्रवेशात्। एकज्ञानेन सर्वं विदितमिति गिरा सर्वतादात्म्यवाचा शाखाविद्यान्तरादेरपि बहुभविता विश्वविद्विश्वमूर्तिः।। ********
- [अधिकरणसारावली समन्वयाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-समन्वयाधि/) - अधिकरणसारावली समन्वयाधिकरणम् 46. कर्तव्ये ह्यर्थ उक्ते निशमयितृफलं सिद्धरूपे तु न स्यात् प्रीत्या साफल्यक्लृप्तौ वितथमपि वचः किन्न दृष्टन्तदर्थम्। विद्यार्थत्वेऽन्यदृष्टेर्विषयवदनृतं तत् परीक्ष्यन्न भावी- त्याक्षेपेऽनन्यशेषे निरवधिकसुखे शास्त्रतात्पर्यमाह।। 47. तात्पर्यं ब्रह्मतत्त्वेऽप्यविहिवीधिनाऽप्येकवाक्यत्वपक्षे भेदेऽपि स्यादसिद्धेर्न भवति बलिभुग्दन्तसङ्ख्योक्तिसाम्यम्। स्वादार्थत्वं मृषात्वक्षममिति न मृषेत्यूहने प्रीत्ययोगा- द्वालोपच्छन्दनादिष्वपि विषयतथाभावबुद््ध्यैव हर्षः।। 48. यत्प्रीत्यर्थं वचस्तन्निखिलमनृतमित्यर्भकप्रायवाक्यं सत्योक्त्यानन्ददृष्टेर्न च विहतिरिहाद्ध्यक्षतश्शास्त्रतो वा। तेनानन्यार्थसिद्धोक्त्यनृतविषयताशङ्कनस्तम्भनेन त्रय्यन्तास्सत्यनित्याद्भुतपरमपरब्रह्मनिष्ठाः प्रमाणम्।। 49. ब्रह्मैके निष्प्रपञ्चीकरणविधिपदं ध्यानविध्यर्थमन्ये निर्धर्माद्वैतवाक्योपचरितमितरे सिध्यतीति
- [अधिकरणसारावली शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-शास्त्रयो/) - अधिकरणसारावली शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् 41. वीतावीतप्रयोगक्रमनियतिमती कार्यता विश्वमेतत् सर्वज्ञेन प्रकॢप्तं गमयति विफलस्त्वत्र शास्त्रैर्विचारः। इत्युन्नीतौ लघुत्वादनुमितिवशतः कर्मजैश्वर्ययुक्तो विश्वामित्रादिनीत्या स्फुरति विभुमिहासूत्रयच्छास्त्रवेद्यम्।। 42. क्षित्याद्यं कार्यताद्यैः कटकमकुटवत् कर्तृपूर्वं स कर्ता सिद्ध्येदत्राण्वदृष्टप्रभृतिजनकदृक् सर्वशक्तिश्च मैवम्। श्रोत्राद्यैस्सौरभादिग्रहणरुचिरियन्तादृशव्याप्त्यभावात् सर्वं हेतुन्न पश्येत् घटकृदिह न चाकर्तृता तावताऽस्य।। 43. कार्यत्वात् स्याद्विवादास्पदमिदमखिलं सर्ववित् कर्तृपूर्वं यन्नैवन्तद्धि नैवं पुरुषवदिति नानन्यथासिद्ध्यभावात्। हेतावेतादृशात्मन्यविदुरभिदुरं व्याप्त्यसिद्ध्यादिदौःस्थ्य- न्तद्भङ्गे लक्षणानामगणि गमनिका तत्त्वमुक्ताकलापे।। 44. यद्यप्यात्मान्तरादेरनुमितिरनघा लिङ्गभेदैस्तथाऽपि प्रत्यक्षव्याप्तिशैली न
- [अधिकरणसारावली जन्माद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-जन्माद्यध/) - अधिकरणसारावली जन्माद्यधिकरणम् 35 . जन्माद्यैश्चेद्विशेष्यं भवति बहुलताऽथोपलक्ष्यं ब्रवीषि ज्ञाताज्ञातादिदौःस्थ्यं व्यतिषजति न चालक्षिते स्यात्परीक्षा। उद्दिष्टब्रह्मचिन्ता तत इह कथमित्यत्र हेतुत्वलक्ष्यः पुंसूक्तादिप्रसिद्धो गुणनिधिरघजिद्ब्रशब्दार्थ उक्तः।। 36. नाना चेल्लक्षणानि स्वरसभिदुरता ब्रह्मणि स्याद्विशेष्ये खण़्डो मुण्डश्च गौरित्यभिलपनसमा धर्मिशब्दैकताऽत्र। तेष्वेकं चेद्यथाऽन्यत्समुदितमफलं स्याद्व्यवच्छेद्यहानेः खण्डत्वादिक्रमाच्चेत्यसदविहतितः खण्डतादेर्विशेषात्।। 37. तत्तत्स्वप्रत्यनीकव्युदसननियतं भेदकं नान्यबाधि व्याघातः कालभेदान्न भवति जननस्थापनध्वंसनानाम्। प्रत्येकं लक्षणत्वं सुवचमिह बहूदाहृतिर्धीमहिम्ने संभूयाप्याहुरेके फलमपि च तदाशङ्कितार्थव्युदासः।। 38. ज्ञातं चेन्नोपलक्ष्यन्न
- [अधिकरणसारावली जिज्ञासाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/अधिकरणसारावली-जिज्ञासाध/) - अधिकरणसारावली जिज्ञासाधिकरणम् 27. कार्ये व्युत्पत्तिराद्या नियतमिति गिरस्तत्परा एव सर्वा नान्या वेदेऽपि नीतिस्तत उपनिषदामूषरप्रायतैव। नातस्तद्वेद्यमीमांसनमुचितमिति प्रत्यवस्थीयमाने सिद्धे व्युत्पत्तिमाद्यां बहुमुखमवयन् ब्रह्म जिज्ञास्यमाह।। 28. अङ्गुल्या निर्दिशन्तः किमपिकिमपि तद्वाचकांशैः प्रयुक्तैः बालान् व्युत्पादयन्ति क्रमभवमिलितज्ञापकत्वं विदन्तः। सङ्घातास्ते पदानां विदधति च धियं क्वापि सिद्धे विशिष्टे कर्तव्ये क्वापि चेति क्वचिदिह नियतिश्शब्दशक्तेर्न कल्प्या ।। 29. संसारेऽनादिसिद्धे मुहुरनुभवतस्सञ्चितास्संस्क्रियास्स्यु- स्संस्कारोद्बोधकाश्च स्वयमुपनिपतन्त्यप्रकम्प्यात्प्रवाहात्। तत्तज्जातीयभेदग्रहणसमुचिता वृत्तयस्तन्निदानाः तद्वत्स्याच्छिक्षकादिव्यवहृतिषु शिशोरैदमर्थ्यादिबोधः।। 30.
- [श्रीभाष्यम् 04-04-06 जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-04-06-जगद्व्यापा/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम् ॥६॥ (अधिकरणार्थः – मुक्तात्मनां ब्रह्मणा परमसाम्यं भगवदसाधारणान् धर्मान्विहायैव) ५४०. जगद्व्यापारवर्जं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ॥ ४-४-१७ ॥ (विचारोपयोगी संशयः) किं मुक्तस्यैश्वर्यं जगत्सृष्ट्यादि परमपुरुषासाधारणं सर्वेश्वरत्वमपि, उत तद्रहितं केवलपरमपुरुषानुभवविषयमिति संशय:। (युक्त्या पूर्वः पक्षः) किं युक्तम् ? जगदीश्वरत्वमपीति। कुत:? निरञ्जन: परमं साम्यमुपैति (मु.३.१.३) इति परमपुरुषेण परमसाम्यापत्तिश्रुते: सत्यसङ्कल्पत्वश्रुतेश्च। (मुक्तैश्वर्यस्य जगन्नियमनाविनाभावशङ्का) न हि परमसाम्यसत्यसङ्कल्पत्वे सर्वेश्वरासाधारणजगन्नियमनेन विनोपपद्येते । अतस्सत्यसङ्कल्पत्वपरमसाम्योपपत्तये समस्तजगन्नियमनरूपमपि मुक्तस्यैश्वर्यमिति ॥
- [श्रीभाष्यम् 04-04-05 अभावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-04-05-अभावाधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अभावाधिकरणम्॥५॥ (अधिकरणार्थः – मुक्तस्यात्मनः सशरीरत्वाशरीरत्वयोर्द्वयोरपि न्याय्यतास्थापनम्) ५३३. अभावं बादिरराह ह्येवम् ॥४-४-१०॥ (विचारार्थः संशयः) किं मुक्तस्य देहेन्द्रियाणि न सन्ति, उत सन्ति, अथवा यथासङ्कल्पं सन्ति न सन्ति चेति विशये - (तत्र बादरेर्मतम्, सप्रमाणम्) शरीरेन्द्रियाणामभावं बादरिराचार्यो मन्यते; कुत:? आह ह्येवं - न ह वै सशरीरस्य सत: प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति। अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत: (छां.८.१२.१) इति शरीरसम्बन्धे
- [श्रीभाष्यम् 04-04-04 सङ्कल्पाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-04-04-सङ्कल्पाधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये संकल्पाधिकरणम्॥४॥ (अधिकरणार्थः - मुक्तात्मनोऽपि ज्ञात्यादिरूपेष्टार्थसम्पत्तिः) ५३१. संकल्पादेव तच्छ्रुते: ॥ ४-४-८॥ (अवान्तरसङ्गतिः – विचारणीयो विषयश्च) मुक्त: परं ब्रह्मोपसम्पद्य ज्ञानस्वरूपोऽपहतपाप्मत्वादिसत्यसङ्कल्पत्वपर्यन्तगुणक आविर्भवतीत्युक्तम्; तमधिकृत्य सत्यसङ्कल्पत्वप्रयुक्ता व्यवहारा: श्रूयन्ते स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाण: स्त्रीभिर्वायानैर्वा ज्ञातिभिर्वा (छां.८.१२.३) इति । (विचारोपयोगी संशयः) किमस्य ज्ञात्यादिप्राप्ति: प्रयत्नान्तरसापेक्षा, उत परमपुरुषस्येव सङ्कल्पमात्रादेव भवतीति विशये; (युक्तितः पूर्वः पक्षः) लोके राजादीनां सत्यसंकल्पत्वेन व्यवह्रियमाणानां कार्यनिष्पादने प्रयत्नान्तरसापेक्षत्वदर्शनादस्यापि तत्सापेक्षा - (सूत्रतः
- [श्रीभाष्यम् 04-04-03 ब्राह्माधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-04-03-ब्राह्माधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये ब्राह्माधिकरणम्॥३॥ (अधिकरणार्थः – मुक्तौ आत्मस्वरूपाविर्भावः, विज्ञानस्वरूपेण अपहतपाप्मत्वादिना चेति) ५२८. ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य: ॥ ४-४-५ ॥ (भावान्तरसङ्गतिप्रदर्शनम्) प्रत्यगात्मन: परं ज्योतिरुपसम्पद्य निवृत्ततिरोधानस्य स्वरूपाविर्भाव एवेत्युक्तम् । (विचारणीयो विषयः, प्रकृतः संशयश्च) तत्र येन स्वरूपेणायमाविर्भवति; तत्स्वरूपं श्रुतिवैविध्याद्विचार्यते। किमपहतपाप्मत्वादिकमेवास्य स्वरूपमिति तेन रूपेणायमाविर्भवति, उत विज्ञानमात्रमेवेति तेन रूपेण, अथोभयोरविरोध इत्युभयरूपेणेति । (जैमिनेर्मतानुवादः) किं तावत्प्राप्तम्? ब्राह्मेणेति जैमिनिराचार्यो मन्यते । ब्राह्मेण - अपहतपाप्मत्वादिनेत्यर्थ:। अपहतपाप्मत्वादयो हि
- [श्रीभाष्यम् 04-04-02 अविभागेनदृष्टत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-04-02-अविभागेनदृ/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अविभागेनदृष्टत्वाधिकरणम् (अधिकरणार्थः – मुक्तस्य मोक्षदशायां स्वानुभवः, स्वात्मभूतपरमात्मापृथग्भावेनेति निरूपणम्) ५२७. अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४-४-४ ॥ (विचारोपयोगी विषयगर्भः संशयः) किमयं परं ज्योतिरुपसम्पन्न: सर्वबन्धविनिर्मुक्त: प्रत्यगात्मा स्वात्मानं परमात्मन: पृथग्भूतमनुभवति, उत तत्प्रकारतया तदविभक्तम् - इति विशये (पूर्वः पक्षः) सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपिश्चता (तै.आन.१.२) यदा पश्य: पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जन: परमं साम्यमुपैति
- [श्रीभाष्यम् 04-04-01 सम्पद्याविर्भावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-04-01-सम्पद्यावि/) - श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये चतुर्थे फलाध्याये चतुर्थः मुक्तिपाद: (पादार्थः – भक्त्यानुष्ठानतः निष्पन्नमोक्षोपायत्वात् अर्चिरादिना मार्गेण गतानां मुक्तानामैश्वर्यप्रकारस्य चिन्तनम्) सम्पद्याविर्भावाधिकरणम्॥१॥ (अधिकरणार्थः – मुक्तात्मनां ब्रह्मोपसम्पत्या प्राप्यो दशाविशेषः स्वाभाविकस्वरूपाविर्भाव एव) ५२४. सम्पद्याविर्भावस्स्वेनशब्दात् ॥ ४-४-१ ॥ (पादसङ्गत्यर्थं पूर्वोत्तरार्थसङ्क्षेपः) परं ब्रह्मोपासीनानामात्मानं च प्रकृतिवियुक्तं ब्रह्मात्मकमुपासीनानामर्चिरादिना मार्गेणापुनरावृत्तिलक्षणा गतिरुक्ता; इदानीं मुक्तानामैश्वर्यप्रकारं चिन्तयितुमारभते । (प्रकृतविचारार्थः संशयः) इदमाम्नायते - एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते (छा.८.१२.२) इति। किमस्माच्छरीरात्समुत्थाय परज्योतिरुपसम्पन्नस्य
- [श्रीभाष्यम् 04-03-04 आतिवाहिकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-03-04-आतिवाहिकाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आतिवाहिकाधिकरणम् (अधिकरणार्थः – ब्रह्मप्रेप्सोर्मध्येमार्गं श्रुतानामर्चिरादीनाम्, अतिवोढृदेवताविशेषत्वमेव न मार्गचिह्नत्वं, नापि भोगभूमित्वम्) ५१२. आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥ ४-३-४ ॥ (अधिकरणोपयोगिनी चिन्ता) इदमिदानीं चिन्त्यते - किमर्चिरादयो मार्गचिह्नभूता:, उत भोगभूमय:, अथवा विदुषां ब्रह्म प्रेप्सतामतिवोढार: इति किं तावद्युक्तम्? मार्गचिह्नभूता इति । कुत:? उपदेशस्य तथाविधत्वात्; दृश्यते हि लोके ग्रामादीन् प्रति गन्तॄणामेवंविधो देशिकैरुपदेश: - इतो निष्क्रम्यामुकं वृक्षममुकां नदीममुकं च पर्वतपार्श्वं गत्वाऽमुकं ग्रामं गच्छ
- [श्रीभाष्यम् 04-03-03 वरुणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-03-03-वरुणाधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये वरुणाधिकरणम्॥३॥ (अधिकरणार्थः – अर्चिरादिपथगतस्य वरुणस्य विदुषोऽनन्तरमेव) ५११. तटितोऽधि वरुणस्सम्बन्धात् ॥ ४-३-३ ॥ (पूर्वोक्तार्थदृढीकरणपूर्वकं निरूपणीयांशोपस्थापनम्) कौषीतकिनां, स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम् (कौषी.१.३) इत्यत्राग्निलोकशब्दस्यार्चि: पर्यायत्वेन प्राथम्यमविगीतम् । वायोश्च संवत्सरादूर्ध्वं निवेश उक्त: । आदित्यस्याप्यत्र प्राप्तपाठक्रमबाधेन देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युतम् (बृ.८.२.१५) इति वाजसनेयकोक्तश्रुतिक्रमाद्देवलोक-शब्दाभिहिताद्वायोरुपरि निवेशस्सिद्ध:। इदानीं वरुणेन्द्रादिषु चिन्ता। (विचारौपयिकः संशयः) किमेते
- [श्रीभाष्यम् 04-03-02 वाय्वधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-03-02-वाय्वधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये वाय्वधिकरणम्॥२॥ (अधिकरणस्यार्थः – अर्चिरादिपथगत वायु-देवलोक शब्दयोरेकार्थता, अतः तत्र गच्छतां आदित्यतः पूर्वं वायोरेव प्राप्तिः) ५१०. वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥४-३-२॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम् तदर्थं विषयशोधनं च) अर्चिरादिनैव गच्छन्ति विद्वांस इत्युक्तम्; तत्रार्चिरादिके मार्गे छन्दोगा: मासादित्ययोरन्तराले संवत्सरमधीयते, मासेभ्य: संवत्सरं संवत्सरादादित्यम् (छा.४.१५.५) इति। वाजसनेयिनस्तु तयोरेवान्तराले देवलोकं मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यम् (बृ.८.२.१५) इति। उभयत्रापि मार्गस्यैकत्वादुभावुभयत्रोपसंहार्यौ। तत्र मासादूर्ध्वमभिहितयोस्संवत्सरदेवलोकयो: पञ्चम्याऽभिहितस्य श्रौतक्रमस्य तुल्यत्वेऽपि अर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् षडुदङ्ङेतिमासांस्तान् (छां.४.१५.५) इत्यधिककालानां
- [श्रीभाष्यम् 04-03-01 अर्चिराद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-03-01-अर्चिराद्य/) - श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये चतुर्थे फलाध्याये – तृतीयः गतिपाद: (पातार्थः – मुमुक्षोः तदर्थं निष्पन्नोपासनस्य हार्दानुग्रहात् मूर्धन्यनाड्या उत्क्रान्तस्य परप्राप्तये गमनमार्गविचारः) अर्चिराद्यधिकरणम् ॥१॥ (अधिकरणार्थः – परं प्राप्नुवतः पुरुषस्य अर्चिरादिरेक एव मार्गः नियतश्चिन्तनीयः, नान्यः) ५०९. अर्चिरादिना तत्प्रथिते: ॥ ४-३-१ ॥ (पादसङ्गतिः पादविचार्योऽर्थश्च) विदुष उत्क्रान्तस्य नाडीविशेषेण हार्दानुग्रहाद्गत्युपक्रम उक्त: । तस्य गच्छतो मार्ग इदानीं निर्णीयते ॥ (विचारविषयस्योपस्थापनम्) तत्र श्रुतिषु मार्गप्रकारा: बहुधा आम्नायन्ते; छान्दोग्ये
- [श्रीभाष्यम् 04-02-11 दक्षिणायनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-11-दक्षिणायना/) - श्रीशारीररकमीमांसाभाष्ये दक्षिणायनाधिकरणम्॥११॥ (अधिकरणार्थः – दक्षिणायने मृतस्याऽपि विदुषः ब्रह्मप्राप्तिरस्त्येव, न चन्द्रं प्राप्य पुनरावृत्तिः) ५०७. अतश्चायनेऽपि दिक्षणे ॥ ४-२-१९ ॥ (सूत्रार्थानुवादः, अधिकाशङ्का च) निशि मृतस्यापि विदुषो ब्रह्मप्राप्तौ यो हेतुरुक्त:, तत एव हेतोर्दक्षिणेऽप्ययने मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिस्सिद्धा ॥ अधिकाशङ्का तु अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसस्सायुज्यं गच्छति (तै.ना.५२.) इति दक्षिणायने मृतस्य चन्द्रप्राप्तिश्रवणात् चन्द्रं प्राप्तानां च तेषां
- [श्रीभाष्यम् 04-02-10 निशाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-10-निशाधिकरणम/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये निशाधिकरणम्॥१०॥ (अधिकरणार्थः – विदुषः निशि मृतस्यापि ब्रह्मप्राप्तिः अवश्यम्भाविनी) ५०६. निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॥ ४-२-१८ ॥ (प्रकृतचिन्तोपयोगिसंशयप्रदर्शनम्) इदमिदानीं चिन्त्यते - विदुषो निशि मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिरस्ति, नेति। (सिद्धान्तिच्छायया शङ्कापूर्वकं पूर्वपक्षस्वीकारः) यद्यपि निशायां सूर्यरश्मिसम्भवाद्रश्म्यनुसारेण गतिर्निशायामपि सम्भवति; तथापि निशामरणस्य शास्त्रेषु गर्हितत्वात्परमपुरुषार्थलक्षणब्रह्मप्राप्तिर्निशामृतस्य न सम्भवति । शास्त्रेषु दिवामरणं प्रशस्तम्, विपरीतं निशामरणं, दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च। मुमूर्षतां प्रशस्तानि
- [श्रीभाष्यम् 04-02-09 रश्म्यनुसाराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-09-रश्म्यनुसा/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये रश्म्यनुसाराधिकरणम् ॥९॥ (अधिकरणार्थः – विदुषाणां जीवानां सूर्यरश्म्यनुसारेणैव ब्रह्मप्राप्तिः) ५०५. रश्म्यनुसारी ॥ ४-२-१७ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) विदुषो हृदयात् शताधिकया मूर्धन्यनाड्या निर्गतस्यादित्यरश्मीननुसृत्यादित्यमण्डलगति: श्रूयते - अथ यत्रैतदस्माच्छरीरदुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते (छा.८.६.५) इति। (विचारार्थः संशयः) तत्र रश्म्यनुसारेणैवेत्ययं गतिनियमस्सम्भवति, नेति चिन्तायां – (पूर्वपक्षः युक्त्या) निशि मृतस्य विदुषो रश्म्यनुसारासम्भवादनियम: । वचनन्तु पक्षप्राप्तविषयम् - (सिद्धान्तार्थः सूत्रतः) इति प्राप्ते उच्यते - रश्म्यनुसारी - इति। रश्म्यनुसार्येव
- [श्रीभाष्यम् 04-02-08 तदोकोऽधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-08-तदोकोऽधिकर/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तदोकोधिकरणम्॥८॥ (अधिकरणार्थः – परमपुरुषप्रसादात् विदुषः जीवस्य उत्क्रान्तिकाले मूर्धन्यनाडीप्रकाशः तया गतिश्च) ५०४. तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतश्शताधिकया ॥ ४-२-१६ ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) एवं गत्युपक्रमावधि विद्वदविदुषोस्समानाकार उत्क्रान्तिप्रकार उक्त:; इदानीं विदुषो विशेष उच्यते। (विचारणीयो विषयः, विचारार्थः संशयश्च) तत्रेदमाम्नायते - शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिस्सृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति (कठ.२.६.१६) इति । अनया नाडीनां शताधिकया मूर्धन्य नाड्यैव विदुषो
- [श्रीभाष्यम् 04-02-07 अविभागाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-07-अविभागाधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अविभागाधिकरणम्॥७॥ (अधिकरणार्थः – जीवस्य विदुषः उत्क्रान्तौ परमात्मनि सम्पत्तिः अविभागरूपैव, न कारणापत्तिरूपा) ५०३. अविभागो वचनात् ॥ ४-२-१५ ॥ (सङ्गतिगर्भः विचारौपयिकः संशयः) सेयं परमात्मनि सम्पत्ति: कि प्राकृतलयवत्कारणापत्तिरूपा, उत वाङ्मनसि (छा.६.८.६) इत्यादिवदविभागरूपेति चिन्तायां – (सयुक्तिकः पूर्वः पक्षः) परमात्मनस्सर्वेषां योनिभूतत्वात्कारणापत्तिरूपा (सूत्रतः सिद्धान्तार्थः) इति प्राप्ते उच्यते - अविभाग: - इति। अपृथग्भाव: पृथग्व्यवहारानर्हासंसर्ग इत्यर्थ:। कुत:? वचनात् । तेज: परस्यां देवतायाम्
- [श्रीभाष्यम् 04-02-06 परसम्पत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-06-परसम्पत्त्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये परसम्पत्त्यधिकरणम् ॥६॥ (अधिकरणार्थः – विदुषि जीवे परिष्वक्तानि भूतसूक्ष्माणि परमात्मन्येव सम्पद्यन्ते) ५०२. तानि परे तथाह्याह ॥ ४-२-१४ ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) सकरणग्राम: सप्राण: करणाध्यक्ष: प्रत्यगात्मा उत्क्रान्तिवेलायां तेज: प्रभृतिभूतसूक्ष्मेषु सम्पद्यत इत्युक्तम्; सैषा सम्पत्तिर्विदुषो न विद्यत इत्याशङ्क्य परिहृतम् ॥ (विचारौपयिकः संशयः) तानि पुनर्जीवपरिष्वक्तानि भूतसूक्ष्माणि किं यथाकर्म यथाविद्यं च स्वकार्याय गच्छन्ति, उत परमात्मनि सम्पद्यन्त इति विशये – (पूर्वः पक्षः) मध्ये
- [श्रीभाष्यम् 04-02-05 आसृत्युपक्रमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-05-आसृत्युपक्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आसृत्युपक्रमाधिकरणम् (अधिकरणार्थः – देहादुत्क्रमं प्राप्नुवतोर्विद्वदविदुषोः द्वयोरपि गतिः, नाडीप्रवेशपर्यन्तं समानैव) ४९५. समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥ ४-२-७ ॥ (विचारणीयः संशयः) इयमुत्क्रान्ति: किं विद्वदविदुषोस्समाना, उताविदुष एवेति चिन्तायाम्, (पूर्वः पक्षः) अविदुष एवेति प्राप्तम्। कुत:? विदुषोऽत्रैवामृतत्ववचनादुत्क्रान्त्यभावात्। विदुषो ह्यत्रैवामृतत्वं श्राव्यते - यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिता:। अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते (कठ.२.६.१४) इति॥ (सूत्रतः सिद्धान्तः) एवं प्राप्तेऽभिधीयते- समानाचाऽसृत्युपक्रमात्
- [श्रीभाष्यम् 04-02-04 भूताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-04-भूताधिकरणम/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये भूताधिकरणम्॥४॥ (अधिकरणार्थः – प्राणसंयुक्तस्य जीवस्य संहतेषु सर्वेषु भूतेष्वेव सम्पत्तिः, न केवले तेजसि) ४९३. भूतेषु तच्छ्रुते: ॥ ४-२-५॥ (विचारणीयो विषयः ससंशयः) प्राणस्तेजसि (छा.६.८.६) इति जीवसंयुक्तस्य प्राणस्य तेजसि सम्पत्तिरुक्ता, सा सम्पत्ति: किं तेजोमात्रे, उत संहतेषु सर्वेषु भूतेष्विति विशये (पूर्वपक्षार्थः) तेजोमात्रश्रवणात्तेजसि (सूत्रेण सिद्धान्तार्थः) इति प्राप्त उच्यते - भूतेषु - इति। भूतेषु- सम्पद्यते। कुत:? तच्छ्रुते: - पृथिवीमय आपोमय:
- [श्रीभाष्यम् 04-02-03 अध्यक्षाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-03-अध्यक्षाधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अध्यक्षाधिकरणम्॥३॥ (अधिकरणार्थः – वागादिमनोन्तयुक्तस्य प्राणस्य जीवे सम्पत्तिः) ४९२. सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य: ॥ ४-२-४ ॥ (सयुक्तिकः पूर्वः पक्षः) यथा वाङ्मनसि सम्पद्यते मन: प्राणे (छा.६.८.६) इति वचनानुरोधेन मन: प्राणयोरेव वाङ्मनसयोस्सम्पत्ति:; तथा प्राणस्तेजसि (छा.६.६.६) इति वचनात्तेजस्येव प्राणस्सम्पद्यते - (सूत्रतः सिद्धान्तार्थः) इति प्राप्त उच्यते - सोऽध्यक्षे - इति। स: - प्राण:, अध्यक्षे - करणाधिपे जीवे सम्पद्यते। कुत:? तदुपगमादिभ्य: -
- [श्रीभाष्यम् 04-02-02 मनोऽधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-02-मनोऽधिकरणम/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये मनोऽधिकरणम्॥२॥ (अधिकरणार्थः – सर्वेन्द्रिययुक्तस्य मनसः संयोगरूपा प्राणे सम्पत्तिः) ४९१. तन्मन: प्राण उत्तरात् ॥ ४-२-३ ॥ (सूत्रविवृत्या सिद्धान्तार्थवर्णनम्) तत् - सर्वेन्द्रियसंयुक्तं मन: प्राणे सम्पद्यते - प्राणेन संयुज्यते; न मनोवृत्तिमात्रम्। कुत:? उत्तरात् - मन: प्राणे (छा.६.८.६) इति वाक्यात्। (अधिकरणौपयिकी अधिकाशङ्का) अधिकाशङ्का तु अन्नमयं हि सोम्य मन: (छा.६.६.५) इति वचनान्मनसोऽन्नप्रकृतित्वमवगम्यते; अन्नस्य च ता अन्नमसृजन्त (छा.६-२-४) इत्यम्मयत्वं सिद्धम्,
- [श्रीभाष्यम् 04-02-01 वागधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-02-01-वागधिकरणम्/) - श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये चतुर्थे फलाध्याये-द्वितीय: उत्क्रान्तिपाद: (अधिकरणानि – 11, सूत्राणि 20) (पादार्थः – ब्रह्मविदुषो गतिप्रकारचिन्तायां प्रथममुत्क्रान्तिचिन्ता) वागधिकरणम्॥१॥ (अधिकरणार्थः – ब्रह्मविदुषो गतिप्रकारचिन्तायां प्रथममुत्क्रान्तिचिन्ता) ४८९. वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ ४-२-१ ॥ (अधिकरणार्थः – प्रयतो जीवस्योक्ता वाचो मनसि सम्पत्तिः, वाक्स्वरूपसम्पत्तिरेव, न तु तद्वृत्तिमात्रस्य) इदानीं विदुषो गतिप्रकारं चिन्तयितुमारभते । प्रथमं तावदुत्क्रान्तिश्चिन्त्यते। तत्रेदमाम्नायते अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मन: प्राणे प्राणस्तेजसि तेज:
- [श्रीभाष्यम् 04-01-11 इतरक्षपणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-11-इतरक्षपणाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये इतरक्षपणाधिकरणम् (अधिकरणार्थः – विदुषो ब्रह्मसम्पत्तिः, आरब्धकार्यपुण्यपापयोः फलभोगेन क्षपणानन्तरमेव) ४८८. भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाऽथ संपद्यते ॥ ४-१-१९ ॥ (विचारौपयिकः संशयः) ययो: पुण्यपापयोरश्लेषविनाशावुक्तौ, ताभ्यामितरे आरब्धकार्ये पुण्यपापे किं विद्यायोनिशरीरावसाने, उत तच्छरीरावसाने शरीरान्तरावसाने वेत्यनियम इति संशये, (युक्त्या पूर्वः पक्षः) तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये (छा.६.१४.२) इति तच्छरीरविमोक्षावसानत्वश्रवणात् तदवसाने ॥ (सूत्रार्थतः सिद्धान्तः) इति प्राप्त उच्यते - भोगेन तु इति।
- [श्रीभाष्यम् 04-01-10 अग्निहोत्राद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-10-अग्निहोत्र/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अग्निहोत्राद्यधिकरणम् (अधिकरणार्थः – अग्निहोत्रादिकं नित्य-नैमित्तिकरूपं कर्म अनुष्ठेयविद्यार्थत्वात् अवश्यं कर्तव्यमेव) ४८५. अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ ४-१-१६ ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) इतरस्याप्येवमसंश्लेष: (शारी.४-१-१४) इति विद्याबलात्सुकृतस्याप्यसंश्लेष उक्त:, (पूर्वपक्षः युक्त्या) अग्निहोत्रादीनां नित्यनैमित्तिकानां स्वाश्रमधर्माणामपि सुकृतत्वसामान्येन तत्फलस्याश्लेषादनिच्छतोऽननुष्ठाने प्राप्त (सूत्रतः सिद्धान्तः) उच्यते, अग्निहोत्रादि तु - इति। तुशब्दस्सुकृतान्तरेभ्यो विशेषणार्थ:; अग्निहोत्रादि आश्रमधर्मा: फलाश्लेषासम्भवादनुष्ठेया एव; तदसम्भवश्च तत्कार्यार्थत्वात्तेषाम्; विद्याख्यकार्यायैव हि विदुषोऽग्निहोत्राद्यनुष्ठानम्; कथमिदमवगम्यते? तद्दर्शनात्; दृश्यते हि तमेतं
- [श्रीभाष्यम् 04-01-09 अनारब्धकार्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-09-अनारब्धकार/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अनारब्धकार्याधिकरणम्॥९॥ (अधिकरणार्थः – भगवदुपासकस्योक्तः सुकृतादिविनाशः फलदानप्रवृत्तपुण्यपापमात्रविषयः) ४८४. अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे: ॥ ४-१-१५ ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) ब्रह्मविद्योत्पत्ते: पूर्वोत्तरभाविनोस्सुकृतदुष्कृतयोरश्लेषविनाशावुक्तौ । (विचारोपयोगी संशयः) तत: पूर्वभाविनो: सुकृतदुष्कृतयो: किमविशेषेण विनाश:, उतानारब्धकार्ययोरेवेति विशये – (युक्त्या पूर्वः पक्षः) सर्वे पाप्मान: प्रदूयन्ते (छा.५.२४.३) इति विद्याफलस्याविशेषश्रवणाद्विद्योत्पत्युत्तर-कालभाविन्याश्च शरीरस्थिते: कुलालचक्रभ्रमणादिवत् संस्कारवशादप्युपपत्तेरविशेषेण - (सूत्रार्थतः सिद्धान्तः) इति प्राप्ते उच्यते: अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे - इति
- [श्रीभाष्यम् 04-01-08 इतराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-08-इतराधिकरणम/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये इतराधिकरणम्॥८॥ (अधिकरणस्यार्थः – ब्रह्मविदो निष्पन्नोपासनस्य पापानामिव पुण्यामप्यश्लेष-विनाशौ) ४८३. इतरस्याप्येवमसंश्लेष: पाते तु ॥ ४-१-१४ ॥ (पुण्येऽप्युक्तन्यायातिदेशः) उत्तरपूर्वाघयोर्विद्यया अश्लेषविनाशावुक्तौ; इतरस्य - पुण्यस्यापि एवम् - उक्तेन न्यायेनाश्लेषविनाशौ विद्यया स्याताम्, विद्याफलविरोधित्वसामान्याद्व्यपदेशाच्च । भवति च व्यपदेश: - उभे सुकृतदुष्कृते निर्दिश्य सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते (छा.८.४.१) इति, तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते (कौषी.१.४) इति च। मुमुक्षोरनिष्टफलत्वात्सुकृतस्यापि पाप्मशब्देन व्यपदेश:। (सौत्रस्य न्यायातिदेशस्य प्रयोजनम्) सुकृतस्यापि शास्त्रीयत्वात्तत्फलस्य केषांचिदिष्टत्वदर्शनाच्च
- [श्रीभाष्यम् 04-01-07 तदधिगमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-07-तदधिगमाधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तदधिगमाधिकरणम्॥७॥ (अधिकरणार्थः – ब्रह्मविद्यालाभे सति तन्माहात्म्यात् पश्चात्तनानां पाप्मनामश्लेषः, प्राक्तनानां च तेषां विनाशश्च) ४८२. तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॥ ४-१-१३ ॥ (पेटिकासङ्गतिः) एवं विद्यास्वरूपं विशोध्य विद्याफलं चिन्तयितुमारभते । (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) ब्रह्मविद्याप्राप्तौ पुरुषस्योत्तर-पूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ श्रूयेते तद्यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते (छा.४.१४.३) तस्यैवाऽत्मा पदवित्तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन (बृ.६.४.२३) इत्युत्तराघाश्लेष: तद्यथेषीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य
- [श्रीभाष्यम् 04-01-06 आप्रयाणाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-06-आप्रयाणाधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आप्रयाणाधिकरणम्॥६॥ (अधिकरणार्थः मोक्षोपायभूतं ध्यानं देहपातं यावत् प्रत्यहमनुवर्तनीयम्, न तु एकस्मिन्नेवाहनि निर्वर्त्यम्) ४८१. आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ ४-१-१२ ॥ (अधिकरणीयः संशयः) तदिदमपवर्गसाधनमुक्तलक्षणमुपासनमेकाह एव संपाद्यम्, उताप्रयाणात्प्रत्यहं अनुवर्तनीयमिति विशये (युक्त्या पूर्वःपक्षः) एकस्मिन्नेवाहनि शास्त्रार्थस्य कृतत्वात्तावतैव परिसमापनीयम् (सिद्धान्तः सूत्रतः) इति प्राप्त उच्यते - आप्रयाणात् - इति। आमरणादनुवर्तनीयम्; कुत:? तत्रापि हि दृष्टम् - उपासनोद्योगप्रभृत्याप्रयाणान्मध्ये य: काल: तत्र सर्वत्रापि दृष्टमुपासनं, स
- [श्रीभाष्यम् 04-01-05 आसीनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-05-आसीनाधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आसीनाधिकरणम्॥५॥ (अधिकरणार्थः – मोक्षार्थोपासनरूपं ध्यानं सापाश्रये आसीनस्यैव पुरुषस्य) ४७६. आसीनस्सम्भवात् ॥ ४-१-७ ॥ (अवान्तरसङ्गतिप्रदर्शनम्) मोक्षसाधनतया वेदान्तशास्त्रैर्विहितं ज्ञानं ध्यानोपासनादिशब्दवाच्यमसकृदावृत्तं सन्ततस्मृतिरूपमित्युक्तम्। (संसयगर्भितः पूर्वपक्षः) तदनुतिष्ठन्नासीनश्शयानस्तिष्ठन् गच्छंश्च विशेषाभावात् अनियमेनानुतिष्ठेत् - (सिद्धान्तार्थः सूत्रतः) इति प्राप्ते उच्यते - आसीन: इति । आसीन उपासनमनुतिष्ठते; कुत:? सम्भवात् - आसीनस्यैव ह्येकाग्रचित्ततासम्भव:; स्थितिगत्यो: प्रयत्नसापेक्षत्वात्, शयने च निद्रासम्भवात्। पश्चार्धधारणप्रयत्ननिवृत्तये सापाश्रये आसीन: कुर्यात्॥ ७॥ (ध्यानकाले ऐकाग्र्यस्यावश्यकता)
- [श्रीभाष्यम् 04-01-04 आदित्यादिमत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-04-आदित्यादिम/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आदित्यादिमत्यधिकरणम्॥ (अधिकरणार्थः – क्रत्वङ्गाश्रितेषूपासनेषु उद्गीथादावेव आदित्यादिदृष्टिः कार्या, न आदित्यादावुद्गीथादिदृष्टिः) ४७५. आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते: ॥ ४-१-६ ॥ (विषयसंशयौ) य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत (छा.१.३.१) इत्यादिषु कर्माङ्गाश्रयेषूपासनेषु संशय: - किमुद्गीथादौ कर्माङ्गे आदित्यादिदृष्टि: कर्तव्या, उतादित्यादिषूद्गीथादिदृष्टि: इति । उत्कृष्टदृष्टिर्निकृष्टे कर्तव्येति न्यायात्, उद्गीथादीनां च फलसाधनभूतकर्माङ्गत्वेनाफलेभ्य आदित्यादिभ्य: उत्कृष्टत्वादादित्यादिषूद्गीथादिदृष्टि:- (सूत्रार्थतः सिद्धान्तः) इति प्राप्तेऽभिधीयते - आदित्यादिमतयश्चाङ्गे - इति। चशब्दोऽवधारणे; क्रत्वङ्गे उद्गीथादावादित्यादिदृष्टय एव कार्या:; कुत:?
- [श्रीभाष्यम् 04-01-03 प्रतीकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-03-प्रतीकाधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये प्रतीकाधिकरणम्॥३॥ (अधिकरणार्थः – प्रतीकोपासनस्थले, न आत्मत्वानुसन्धानं प्रतीके कार्यम्) ४७३. न प्रतीके न हि स: ॥ ४-१-४ ॥ (विषयोपस्थापनं संशयश्च) मनो ब्रह्मेत्युपासीत (छा.३.१८.१) स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते (छा.७.१.५) इत्यादिप्रतीकोपासनेष्वप्यात्मत्वानुसन्धानं कार्यम्, उत न - इति चिन्तायां - (सहेतुकः पूर्वः पक्षः) मनो ब्रह्मेत्युपासीत (छा.३.१८.१) इति ब्रह्मोपासनत्वसाम्याद्ब्रह्मणश्चोपासितुरात्मत्वात् आत्मेत्येवोपासीतेति ॥ (सूत्रतः सिद्धान्तः) एवं प्राप्तेऽभिधीयते - न प्रतीके - इति
- [श्रीभाष्यम् 04-01-02 आत्मत्वोपासनाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-02-आत्मत्वोपा/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आत्मत्वोपासनाधिकरणम्॥२॥ (अधिकरणार्थः – उपास्यं ब्रह्म उपासितुः आत्मत्वेनैवोपास्यम्, न अन्यत्वेन) ४७२. आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ४-१-३ ॥ (संशयप्रदर्शनतः अधिकरणचिन्त्योऽर्थः) इदमिदानीं चिन्त्यते - किमुपास्यं ब्रह्मोपासितुरन्यत्वेनोपास्यम्, उतोपासितुरात्मत्वेन - इति। (युक्त्या पूर्वःपक्षः) किं युक्तम्?; अन्यत्वेनेति। कुत:? उपासितु: प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरत्वात् ब्रह्मण: । अर्थान्तरत्वं च अधिकं तु भेदिनर्देशात् (शारी.२.१.२२) अधिकोपदेशात् (शारी.३.४.८) नेतरोऽनुपपत्ते: (शारी.१.१.१७) इत्यादिषूपपादितम्। यथावस्थितं च ब्रह्मोपास्यम्; अयथोपासने हि ब्रह्मप्राप्तिरप्ययथाभूता
- [श्रीभाष्यम् 04-01-01 आवृत्त्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-04-01-11-आवृत्त्यधि/) - श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये चतुर्थः फलाध्यायः (अधिकरणानि – 33 सूत्राणि - 137) (अध्यायार्थः – विद्यास्वरूपविशोधनपूर्वकम् विद्याफलचिन्तनम्) प्रथमः आवृत्तिपादः ।। 4-1 ।। (पादार्थः – उपासनप्रकारचिन्ता, पूर्वोत्तराघाश्लेष-विनाशौ च) आवृत्त्यधिकरणम् ॥१॥ (अधिकरणार्थः – उपासनस्य असकृदावृत्तस्यैव मोक्षोपायता) ४७०. आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ ४-१-१ ॥ (अध्यायसङ्गतिः) तृतीयेऽध्याये साधनैस्सह विद्या चिन्तिता। अथेदानीं विद्यास्वरूपविशोधनपूर्वकं विद्याफलं चिन्त्यते। तत्र (प्रस्तुतो विषयः विचार्यांशश्च) ब्रह्मविदाप्नोति परम् (तै.आन.१.१) तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति (श्वे.३.८)
- [श्रीभाष्यम् 03-04-15 मुक्तिफलाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-15-मुक्तिफलाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये मुक्तिफलाधिकरणम्॥१५॥ (अधिकरणार्थः – विद्यानिष्पत्तिं प्रति ब्रह्मविदपचारस्य प्रतिबन्धकत्वम्) ४६९. एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृते: ॥ ३-४-५१ ॥ (सूत्रविवृतिः, अधिकाशङ्का-परिहारौ च) मुक्तिफलस्याप्युपासनस्य स्वसाधनभूतैरतिशयितकर्मभिरुत्पत्तौ एवमेव कालानियम:, तस्यापि पूर्ववत्प्रतिबन्धाभावप्रतिबन्धसमाप्तिरूपावस्थावगते: - अत्रापि तस्य हेतोस्समानत्वादित्यर्थ: ॥ सर्वेभ्य: कर्मभ्यो मुक्तिफलविद्यासाधनस्य कर्मण: प्रबलत्वात्प्रतिबन्धासम्भव इत्यधिकाशङ्का॥ तत्रापि ब्रह्मविदपचाराणां पूर्वकृतानां प्रबलानां सम्भवात्प्रतिबन्धसम्भव: इति परिहार:। द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये मुक्तिफलाधिकरणम्॥१५॥ --------- इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते शारीरकमीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थ:पाद:॥४॥ समाप्तश्चाध्याय:॥३॥
- [श्रीभाष्यम् 03-04-14 ऐहिकाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-14-ऐहिकाधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्यो ऐहिकाधिकरणम्॥१४॥ (अधिकरणार्थः – उपासनस्य निरन्तरायत्वे फलशैघ्र्यम्, सान्तरायत्वे विलम्बः) ४६८. ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॥ ३-४-५० ॥ (विचारणीयविषयसंशयौ) द्विविधा विद्या - अभ्युदयफला, मुक्तिफला च । तत्राभ्युदयफला स्वसाधनभूतै: पुण्यकर्मभि: पुण्यकर्मानन्तरमेव उत्पद्यते, उतानन्तरं कालान्तरे वेत्यनियम इति संशय:। (युक्त्या पूर्वः पक्षः) पूर्वकृतै: पुण्यकर्मभिर्हि विद्वान् जायते; यथोक्तं भगवता चतुर्विधा भजन्ते मां जनास्सुकृतिनोऽर्जुन (भ.गी.७.१९) इति। साधने निर्वृत्ते विलम्बहेत्वभावादनन्तरमेव - (सूत्रतः सिद्धान्तार्थः)
- [श्रीभाष्यम् 03-04-13 अनाविष्काराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-13-अनाविष्कार/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अनाविष्काराधिकरणम्॥१३॥ (अधिकरणार्थः – बाल्येन तिष्ठासेदिति विद्यासहकारित्वेन विहितबार्यस्वरूपम्) ४६७. अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ३-४-४९ ॥ (अधिकरणीयौ विषयसंशयौ) तस्माद्ब्राह्मण: पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् (बृह.५.५.१) इत्यत्र विदुषा बाल्यमुपादेयतया श्रुतम् । बालस्य भाव:, कर्म वा बाल्यम् । बालभावस्य वयोऽवस्थाविशेषस्य अनुपादेयत्वात् कर्मैवेह गृह्यते। तत्र किं बालस्य कर्म कामचारादिकं सर्वं विदुषोपादेयम्; उत डम्भादिरहितत्वमेवेति विशये - (सयुक्तिकः पूर्वःपक्षः) विशेषाभावात्सर्वमुपादेयम्; नियमशास्त्राणि च विशेषविधिनाऽनेन बाध्यन्त
- [श्रीभाष्यम् 03-04-12 सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-12-सहकार्यन्त/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम्॥१२॥ (अधिकरणार्थः – अथ मुनिः इति मौनरूपस्य विद्यासहकार्यन्तरस्य विधानमेव, नानुवादः) ४६४. सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ३-४-४६ ॥ (विचारणीयविषयसंशययोः प्रदर्शनम्) तस्माद्ब्राह्मण: पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनि: (बृ.५.५.१) इत्यत्र बाल्यपाण्डित्यवन्मौनमपि विधीयते, उतानूद्यत इति विषये – (युक्तितः पूर्वः पक्षः) मौनपाण्डित्यशब्दयो: ज्ञानार्थत्वात्, पाण्डित्यं निर्विद्य (बृ.५.५.१) इति विहितमेव ज्ञानम् अथ मुनि: (बृ.५.५.१)
- [श्रीभाष्यम् 03-04-11 स्वाम्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-11-स्वाम्यधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये स्वाम्यधिकरणम्॥११॥ (अधिकरणार्थः – कर्माङ्गाश्रयोद्गीथाद्युपासनानां ऋत्विजैवानुष्ठेयत्वम्, फलश्रुत्यादिविरोधश्च) ४६२. स्वामिन: फलश्रुतेरित्यात्रेय: ॥ ३-४-४४ ॥ (विचारणीयार्थोपस्थापनम् ससंशयम्) कर्माङ्गाश्रयाण्युद्गीथाद्युपासनानि किं यजमानकर्तृकाणि, उत ऋत्विक्कर्तृकाणीति चिन्तायां – (सयुक्तिकः आत्रेयाभिमतः, पूर्वः पक्षः) यजमानकर्तृकाणीत्यात्रेयो मन्यते; कुत:? फलश्रुते: - वेदान्तविहितेषु दहराद्युपासनेषु फलोपासनयोरेकाश्रयत्वदर्शनादिह च क्रतुफलाप्रतिबन्धरूपस्योद्गीथोपासनफलस्य यजमानाश्रयत्व- श्रवणादित्यर्थ: । (अङ्गाश्रयत्वादुपासनस्य यजमानकार्याभावत्वशङ्का-निरासौ) न च गोदोहनादिवदङ्गाश्रयत्वेन यजमानकर्तृकत्वासम्भव:; गोदोहनादिषु ह्यध्वर्युकर्तृकप्रणयनाश्रयगोदोहनोपादानमन्येनाशक्यम्; इह तूद्गातृकर्तृकेऽप्युद्गीथे तस्योद्गीथादे: रसतमत्वानुसन्धानं यजमानेनैव कर्तुं शक्यते ॥४४॥
- [श्रीभाष्यम् 03-04-10 तद्भूताधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-10-तद्भूताधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तद्भूताधिकरणम् ॥१०॥ (अधिकरणार्थः – आश्रमभ्रष्टानां ब्रह्मविद्यायां सर्वथा अनधिकार एव) ४५८. तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपाभावेभ्य: ॥ ३-४-४०॥ (प्रकृताधिकरणीयसंशय-पूर्वपक्षौ) नैष्ठिकवैखानसपरिव्राजकाश्रमेभ्य: प्रच्युतानामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति, नेति चिन्तायां- विधुरादिवदनाश्रमैकान्तैर्दानादिभिर्विद्यानुग्रहसम्भवादस्त्यधिकार: - (सिद्धान्तार्थः स्वस्य जैमिनेश्च सम्मतः) इति प्राप्त उच्यते - तद्भूतस्य तु नातद्भाव: - इति। तुशब्द: पक्षव्यावृत्त्यर्थ:; तद्भूतस्य नैष्ठिकाद्याश्रमनिष्ठस्य, नातद्भाव: - अतथाभाव:, अनाश्रमित्वेनावस्थानं न सम्भवति; कुत:? तद्रूपाभावेभ्यो नियमात् - तद्रूपाणि
- [श्रीभाष्यम् 03-04-09 विधुराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-09-विधुराधिकर/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये विधुराधिकरणम्॥९॥ (अधिकरणार्थः – अनाश्रमिणामपि चेतनानां त्रैवर्णिकानां ब्रह्मविदयाधिकारलोपः) ४५४. अन्तरा चापि तु तद्दृष्टे: ॥ ३-४-३६ ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) चतुर्णामाश्रमिणां ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति, विद्यासहकारिण आश्रमधर्मा इति चोक्तम्। (विचारोपयोगी पूर्वः पक्षः) ये पुनराश्रमानन्तरा वर्तन्ते विधुरादय:; तेषां ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति, न वेति विशये- (सयुक्तिकः पूर्वः पक्षः) आश्रमधर्मेतिकर्तव्यताकत्वाद्विद्याया:, अनाश्रमिणां चाश्रमधर्माभावान्नास्त्यधिकार इति प्राप्ते :- (सिद्धान्तार्थः) उच्यते - अन्तरा चापि तु - इति। तुशब्द: पक्षव्यावृत्त्यर्थ:; चशब्दोऽवधारणे।
- [श्रीभाष्यम् 03-04-08 विहितत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-08-विहितत्वाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये विहितत्वाधिकरणम्॥ ८॥ (अधिकरणार्थः – उपासनप्रवृत्तेषु कर्मणां विद्याङ्गत्वेऽपि तद्रहितेषु केवलाश्रमाङ्गत्वमपि) ४५०. विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॥ ३-४-३२ ॥ (सङ्गतिः, संशयः पूर्वपक्षश्च) यज्ञादिकर्माङ्गिका ब्रह्मविद्येत्युक्तम्; तानि च यज्ञादीनि कर्माण्यमुमुक्षुणा केवलाश्रमिणाऽप्यनुष्ठेयानि, उत नेति चिन्तायां, विद्याङ्गानां सतां केवलाश्रमशेषत्वे नित्यानित्यसंयोगविरोध: प्रसज्यत इति यज्ञादीनां केवलाश्रमधर्मत्वं न सम्भवति - इति प्राप्ते (सिद्धान्तार्थः) उच्यते आश्रमकर्मापि - इति । आश्रमस्य कर्मापि भवति। केवलाश्रमिणापि अनुष्ठेयानीत्यर्थ:। कुत:? यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति
- [श्रीभाष्यम् 03-04-07 सर्वान्नानुमत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-07-सर्वान्नान/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् ॥७॥ ४४६. सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ ३-४-२८ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) वाजिनां छन्दोगानां च प्राणविद्यायां न ह वा अस्यानन्नं दग्धं भवति नानन्नं परिगृहीतं भवति (बृ.८.१.१४) न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवति (छा.५.२.१) इति प्राणविद: सर्वान्नानुमति: सङ्कीर्त्यते ॥ (विचारणोपयोगी संशयः) किमियं प्राणविद्यानिष्ठस्य सर्वान्नानुमति: सर्वदा, उत प्राणात्ययापत्ताविति विशये, (पूर्वपक्षः) विशेषानुपादानात्सर्वदा - इति प्राप्ते (सिद्धान्तार्थः) उच्यते - प्राणात्यये
- [श्रीभाष्यम् 03-04-06 शमदमद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-06-शमदमद्यधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये शमदमाद्यधिकरणम्॥६॥ (अधिकरणार्थः – गृहस्थस्य यज्ञादिवत् विद्याङ्गतया शमदमादयोप्यनुष्ठेया एव) ४४५. शमदमाद्युपेतस्स्यात्तथापि तु तद्विधे: तदङ्गतया तेषामप्यवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ ३-४-२७ ॥ (प्रकृतविचाराङ्गः संशयः, पूर्वपक्षश्च) गृहस्थस्य शमदमादीन्यप्यनुष्ठेयानि, उत नेति चिन्तायाम् - आन्तर-बाह्यकरणव्यापाररूपत्वात्कर्मानुष्ठानस्य, शमदमादीनां तद्विपरीतरूपत्वाच्चाननुष्ठेयानि - (सिद्धान्तार्थः) इति प्राप्त उच्यते ॥ यद्यपि गृहस्थ: करणव्यापाररूपकर्मसु प्रवृत्त:, तथाऽपि स विद्वान् शमदमाद्युपेतस्स्यात् कुत:? तदङ्गतया तद्विधे: - विद्याङ्गतया तेषां विधे: तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽत्मानं
- [श्रीभाष्यम् 03-04-05 सर्वापेक्षाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-05-सर्वापेक्ष/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये सर्वापेक्षाधिकरणम्॥५॥ (अधिकरणार्थः – कर्माधिकृताश्रमिणां तु ब्रह्मविद्या कर्मसापेक्षैव निष्पन्ना भवेत्) ४४४. सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ ३-४-२६ ॥ (गृहिष्वपि कर्मापेक्षाराहित्यशङ्का, तन्निरासश्च) यदि विद्या यज्ञाद्यनपेक्षैवामृतत्वं साधयति; तर्हि गृहस्थेष्वपि तदनपेक्षैव साधयितुमर्हति, यज्ञादिश्रुतिरपि विविदिषन्ति (बृ.६.४.२२) इति शब्दात्कर्मणो वेदनाङ्गतां न प्रतिपादयतीति - अत आह - सर्वापेक्षा इति। अग्निहोत्रादिसर्वकर्मापेक्षैव विद्या कर्मवत्सु गृहस्थेषु; कुत:? यज्ञादिश्रुते:। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन
- [श्रीभाष्यम् 03-04-04 अग्नीन्धनाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-04-अग्नीन्धना/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अग्नीन्धनाद्यधिकरणम्॥ ४॥ (अधिकरणार्थः – परिव्राजिकानां विद्यासिद्धिः, स्वाश्रमविहितकर्मापेक्षैव, न तु अग्न्याधानपूर्वककर्मापेक्षा) ४४३. अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ ३-४-२५ ॥ (पूर्वाधिकरणयोः प्रासङ्गिकता, प्रकृतसङ्गतिश्च) स्तुतिप्रसङगादवान्तरसङ्गतिविशेषेणार्थद्वयं चिन्तितम् । विद्यावन्त ऊर्ध्वरेतस आश्रमिण: सन्तीत्युक्तम् ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि (शारी.३.४.२७) इत्यादिभिस्सूत्रै:। (पूर्वपक्षसिद्धान्तौ) इदानीमूर्ध्वरेतसो यज्ञाद्यभावात्तदङ्गिका विद्या न सम्भवतीत्याशङ्क्याह - अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा - इति । यत ऊर्ध्वरेतस आश्रमिणो विद्यासम्बन्धित्वेन श्रुत्या परिगृह्यन्ते ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति (छा.२.२३.१)
- [श्रीभाष्यम् 03-04-03 पारिप्लवार्थाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-03-पारिप्लवार/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये पारिप्लवार्थाधिकरणम्॥३॥ (अधिकरणार्थः – उपनिषत्सूपलभ्यमानानां आख्यानानां विद्याविध्यर्थत्वमेव न तु अश्वमेधाङ्गपारिप्लवनामकशस्त्रार्थत्वम्) ४४१. पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ ३-४-२३ ॥ (विचारणीयो विषयः ससंशयः) प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम (कौ.३.१) श्वेतकेतुर्हारुणेय आस (छा.६.१.१) इत्येवमादीनि वेदान्तेष्वाख्यानानि किं पारिप्लवप्रयोगार्थानि, उत विद्याविशेषप्रतिपादनार्थानीति चिन्तायाम् – (पूर्वपक्षः) आख्यानानि शंसन्ति (?) इत्याख्यानानां पारिप्लवे विनियोगान्न विद्याप्रधानत्वं न्याय्यमिति चेत् (सिद्धआन्तार्थः) न सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवप्रयोगे
- [श्रीभाष्यम् 03-04-02 स्तुतिमात्राधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-02-स्तुतिमात्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये स्तुतिमात्राधिकरणम् ॥२॥ (अधिकरणार्थः – स एष रसानां इत्यादिवाक्यानां उद्गीथादौ रसतमादिदृष्टिविधिपरत्वमेव) ४३९. स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ ३-४-२१ ॥ (विचारणीयो विषयः ससंशयः) इदमिदानीं चिन्त्यते स एष रसानां रसतम: परम: परार्थ्योऽष्टमो यदुद्गीथ: (छा.१.१.३) इति एवंजातीयकानि वाक्यानि क्रत्ववयवभूतोद्गीथादिस्तुतिमात्रपराणि, आहोस्विदुद्गीथादिषु रसतमादिदृष्टिविधानार्थानीति । (तन्निर्धारणानियमाधिकरणस्य एतदधिकरणोपजीव्यत्वम्) अत्र प्रतिपादितमुपासनपरत्वमङ्गीकृत्योपासनस्य पुरुषार्थत्वेन क्रतुषूपादानानियम उक्त:। (पूर्वः पक्षः सयुक्तिकः) किं युक्तम्? स्तुतिमात्रपराणीति । कुत:? उद्गीथाद्युपादानात्। क्रत्वङ्गभूतानि ह्युद्गीथादीन्युपादाय
- [श्रीभाष्यम् 03-04-01 पुरुषार्थाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-04-01-पुरुषार्था/) - श्रीभगवद्रामानुजविरचितेश्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तृतीये साधनाध्याये - चतुर्थ: अङ्गपाद: (पादार्थः – मोक्षोपायतया वेदान्तविहितविद्याङ्गभूतकर्मादिविषयिणी चिन्ता) पुरुषार्थाधिकरणम्॥१॥ (अधिकरणानि – 1 – 15 सूत्राणि – 1 - 51) (अधिकरणार्थः – कर्माङ्गकादुपासनादेव परमपुरुषार्थावाप्तिः, न तु वेदनाङ्गकात् कर्मणः) ४१९. पुरुषार्थोऽतश्शब्दादिति बादरायण: ॥ ३-४-१ ॥ (ईशावास्यविद्याविचारः 3-4-33) (अस्याधिकरणस्य पूर्वपादेन सह सङ्गतिः विचारणीयोंशश्च) गुणोपसंहारानुपसंहारफला विद्यैकत्वनानात्वचिन्ता कृता; इदानीं विद्यात: पुरुषार्थ:, उत विद्याङ्गकात्कर्मण इति चिन्त्यते। (सिद्धान्त्यभिमतोऽर्थः)
- [श्रीभाष्यम् 03-03-23 भूमज्यायस्त्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-23-भूमज्यायस्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये भूमज्यायस्त्वाधिकरणम्॥२३॥ (अधिकरणार्थः – वैश्वानरविद्यायां त्रैलोक्यशरीरस्य वैश्वानरात्मनः उपासनं, समस्तस्यैव) ४०९. भूम्न: क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति ॥ ३-३-५५ ॥ (वैश्वानरविद्यायां विचारणीयो विषयः) प्राचीनशाला औपमन्यव: (छां.५.११.१) इत्यारभ्य वैश्वानरविद्या आम्नाता। तत्र वैश्वानर: परमात्मा त्रैलोक्यशरीर उपास्यश्श्रुत: स्वर्लोकादित्यवाय्वाकाशाप्पृथिव्यवयव:; तत्र द्यौर्मूर्धा, आदित्यश्चक्षु:, वायु: प्राण:, आकाशस्सन्देह: - मध्यकाय इत्यर्थ; आपो वस्ति:; पृथिवी पादावित्यवयवविशेषा:। (विचारौपयिकः संशयः) तत्र संशय: - किमस्य त्रैलोक्यशरीरस्य व्यस्तस्योपासनं कर्तव्यम्, उत
- [श्रीभाष्यम् 03-03-26 यथाश्रयभावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-26-यथाश्रयभाव/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये यथाश्रयभावाधिकरणम्॥२६॥ (अधिकरणार्थः – उद्गीथाद्यङ्गाश्रितानामुपासनानां पृथक्फलतायाः उद्गीथाद्यनङ्गतायाश्च दर्शनात् क्रतुषूपादानानियमो दृढैव) ४१३. अङ्गेषु यथाश्रयभाव: ॥ ३-३-५९ ॥ (विषयसंशययोः प्रदर्शनम्) उद्गीथादिक्रत्वङ्गेष्वाश्रिता: ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत (छा.१.१.१) इत्यादिकाः विद्या: किमुद्गीथादिवत्क्रत्वर्थतया क्रतुषु नियमेनोपादेया:, उत गोदोहनादिवत्पुरुषार्थतया यथाकाममिति विशये – (पूर्वः पक्षः) नियमेनोपादेया इति युक्तम् । (अधिकरणस्यास्य कृतकरत्वशङ्कापरिहारः) ननु चासां पुरषार्थत्वेनानियम: प्रतिपादित: तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टे: पृथग्ध्यप्रतिबन्ध: फलम् (शारी.३.३.४१) इत्यत्र । सत्यम्; तदेव द्रढयितुं कैश्चिल्लिङ्गदर्शनैर्युक्त्या चाक्षिप्यते ।
- [श्रीभाष्यम् 03-03-25 विकल्पाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-25-विकल्पाधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये विकल्पाधिकरणम् ॥२५॥ (अधिकरणार्थः – ब्रह्मप्राप्त्यर्थं एकैकस्या एव विद्यायाः विकल्पेनानुष्ठेयता, न समुच्चयेन सर्वस्या अपि ) ४११. विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ३-३-५७ ॥ (सङ्गतिसंशययोः प्रदर्शनम्) ब्रह्मप्राप्तिफलानां सद्विद्यादहरविद्यादीनां नानात्वमुक्तम्; इदानीमासां विद्यानामेकस्मिन् पुरुषे प्रयोजनवत्त्वेन समुच्चयोऽपि सम्भवति, उत प्रयोजनाभावाद्विकल्प एवेति विशये – (सयुक्तिकः पूर्वः पक्षः) किं युक्तम्? समुच्चयोऽपि सम्भवतीति; कुत: एकफलानां भिन्नशास्त्रार्थानामपि समुच्चयदर्शनात्। दृश्यते ह्येकस्यैव स्वर्गादेस्साधनानामग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां तस्यैव स्वर्गस्य भूयस्त्वापेक्षयैकत्र पुरुषे समुच्चय:; एवमिहापि
- [श्रीभाष्यम् 03-03-24 शब्दादिभेदाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-24-शब्दादिभेद/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये शब्दादिभेदाधिकरणम्॥२४॥ (अधिकरणार्थः – ब्रह्मप्राप्त्येकफलानामपि वेदान्तोदितानां विद्यानां शब्दादिभेदतः स्वरूपभेदः) ४१०. नाना शब्दादिभेदात् ॥ ३-३-५६ ॥ (विचारणीयार्थोपस्थापनम्) इह ब्रह्मविद्यास्सर्वा: ब्रह्मप्राप्तिरूपमोक्षैकफला: सद्विद्याभूमविद्यादहरविद्योपकोसल-विद्याशाण्डिल्यविद्यावैश्वानरविद्यानन्दमयविद्याक्षरविद्यादिका एकशाखागताश्शाखान्तरगताश्च उदाहरणम्; अन्या: प्राणाद्येकविषयफलाश्च । (विचारौपयिकः संशयः) किमत्र विद्यैक्यम्, उत विद्याभेद इति संशय्यते। (कर्मकाण्डोक्तन्यायतः पौनरुक्त्यशङ्काया निरासः) अत्रैवासां परस्परभेदे समर्थिते सत्येकस्या दहरविद्यादिकायास्सर्ववेदान्तप्रत्ययन्याय:। (पूर्वः पक्षः सयुक्तिकः) किं युक्तम्? विद्यैक्यमिति। कुत:? वेद्यस्य ब्रह्मण एकत्वात्; वेद्यं हि विद्याया रूपम्;
- [श्रीभाष्यम् 03-03-22 अङ्गावबद्धाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-22-अङ्गावबद्ध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अङ्गावबद्धाधिकरणम् ॥२२॥ (अधिकरणार्थः – उद्गीथाद्यङ्गाश्रयाणां उपासनानां उद्गीथादिवत् सर्वशाखास्थक्रतुष्वप्यन्वयः) ४०७. अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ३-३-५३ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत (छा.१.१.१) लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत (छा.२.२.१) उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्थम् इयमेव पृथिवी (ऐतरेय आ.२.१.२) अयं वाव लोक एषोऽग्निचित: (अग्निरहस्यं) इत्येवमाद्या: क्रत्वङ्गाश्रया: उपासना: भवन्ति । (विचारौपयिकः संशयः) ता: किं यासु शाखासु श्रूयन्ते, तास्वेव नियता:, उत सर्वासु
- [श्रीभाष्यम् 03-03-21 शरीरेभावाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-21-शरीरेभावाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये शरीरेभावाधिकरणम्॥२१॥ (अधिकरणार्थः – उपासककर्तृकं प्रत्यगात्मभूतस्य स्वात्मनोऽनुसन्धानम् आविर्भूयमानगुणाष्टकवत्वेन) ४०५. एक आत्मनश्शरीरे भावात् ॥ ३-३-५१ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) सर्वासु परविद्यासूपास्योपासनस्वरूपवदुपासकस्वरूपस्यापि ज्ञातव्यत्वमुक्तं - त्रयाणामेव चैवमुपन्यास: प्रश्नश्च (ब्र.सू.१.४.३) इति। वक्ष्यति चास्य प्रत्यगात्मन: परमात्मात्मकत्वेन अनुसन्धानम् आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च (ब्र.सू.४.१.३) इति । (विचारौपयिकः संशयः) किमयं प्रत्यगात्मा ज्ञाता कर्ता भोक्तेहामुत्र सञ्चारक्षमोऽनुसन्धेय:, उत प्रजापतिवाक्योदितापहतपाप्मत्वादिस्वरूपः? ॥ (सहेतुकः पूर्वः पक्षः) किं युक्तम्? ज्ञातृत्वाद्याकारमात्र इत्येके
- [श्रीभाष्यम् 03-03-20 पूर्वविकल्पाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-20-पूर्वविकल्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये पूर्वविकल्पाधिकरणम्॥२०॥ (अधिकरणार्थः – अग्निरहस्यब्राह्मणोक्तानां मनश्चिदादीनां विद्यामयक्रत्वनुप्रविष्टता) ३९८. पूर्वविकल्प: प्रकरणात्स्यात्क्रिया मानसवत् ॥ ३-३-४४ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) वाजसनेयके अग्निरहस्ये मनश्चितादयोऽग्नय: श्रूयन्ते - मनश्चितो वाक्चित: प्राणचित: चक्षुश्चित: श्रोत्रचित: कर्मचितोऽग्निचित: (अग्निरहस्यं) इति । (विचारौपयिकस्संशयः) तत्र संशय: - किमेते मनश्चितादयस्साम्पादिकत्वेन विद्यारूपा अग्नय: क्रियामयक्रत्वनुप्रवेशेन क्रियारूपा:, आहोस्विद्विद्यामयक्रत्वनुप्रवेशेन विद्यारूपा एव - इति विशये (पूर्वः पक्षः सूत्रत एव) क्रियारूपत्वं तावदाह - पूर्वविकल्प: - इत्यादिना।
- [श्रीभाष्यम् 03-03-19 लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-19-लिङ्गभूयस्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्॥१९॥ (अधिकरणार्थः – तैत्तरीयकगतस्य सहस्रशीर्षकमित्यनुवाकस्य सर्ववेदान्तोदितपरविद्योपास्यविशेषनिर्धारणपरत्वम्, न तु दहरविद्यामात्रशेषत्वम्) ३९७. लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥ ३-३-४३ ॥ (विचारणीयविषयनिर्देशः) तैत्तिरीया दहरविद्यानन्तरमधीयते सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं प्रभुम् इत्यारभ्य सोऽक्षर: परमस्स्वराट् (तै.ना.१) इत्यन्तम्। (विचारौपयिकः संशयः) तत्र संशय:- किं पूर्वप्रकृतविद्यैकविद्यात्वेन तदुपास्यविशेषनिर्धारणमनेन क्रियते, उत सर्ववेदान्तोदितपरविद्योपास्यविशेषनिर्धारणम् - इति। (सहेतुकः पूर्वःपक्षः) किं युक्तम्? दहरविद्योपास्यविशेषनिर्धारणमिति। कुत:? प्रकरणात्। पूर्वस्मिन्ननुवाके दहरविद्या
- [श्रीभाष्यम् 03-03-18 प्रदानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-18-प्रदानाधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये प्रदानाधिकरणम् ॥१८॥ (अधिकरणार्थः – हविस्त्यागपार्थक्ये इन्द्रादीनामिव, प्रतिगुणचिन्तनं परमात्मचिन्तनावृत्तिः) ३९६. प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ३-३-४२ ॥ (सि) (विचारणीयविषयनिर्देशः) दहरविद्यायां - तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान् (छा.८.१.६) इति दहराकाशस्य परमात्मन उपासनमुक्त्वा एतांश्च सत्यान्कामान् (छां.८.१.६) इति गुणानामपि पृथगुपासनं विहितम् । (विचारौपयिकस्संशयः) तत्र संशय: - गुणचिन्तनेऽपि तत्तद्गुणविशिष्टतया दहरस्यात्मनश्चिन्तनमावर्तनीयम्, उत नेति। (पूर्वः पक्षः) दहराकाशस्यैव अपहतपाप्मत्वादीनां गुणित्वात्तस्य च सकृदेवानुसन्धातुं शक्यत्वाद्गुणार्थं तच्चिन्तनं नावर्तनीयम्
- [श्रीभाष्यम् 03-03-17 तन्निर्धारणानियमाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-17-तन्निर्धार/) - श्री शारीरकमीमांसाभाष्ये तन्निर्धारणानियमाधिकरणम्॥१७॥ (अधिकरणार्थः – कर्माङ्गाश्रितोद्गीथोपासनादेः क्रतुषु उपादेयतानियमाभावः) ३९५. तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टे: पृथग्घ्यप्रतिबन्ध: फलम् ॥ ३-३-४१ ॥ (एतदधिकरणीयः संशयगर्भः पूर्वः पक्षः) ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत (छां.१.१.१) इत्यादीनि कर्माङ्गाश्रयाण्युपासनानि कर्माङ्गभूतोद्गीथादिमुखेन जुह्वादिमुखेन पर्णतादिवत् कर्माङ्गत्वेन निरूढानुष्ठानानि इत्युद्गीथाद्युपासन-सम्बन्धिनो यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति (छा.१.१.१०) इति वर्तमाननिर्देशस्य पर्णतादिसम्बन्धपापश्लोकश्रवणवत्पृथक्फलत्वकल्पनायोगात् क्रतुषु नियमेनोपसंहार्याणीति ॥ (सूत्रारार्थतः सिद्धान्तप्रदर्शनम्) एवं प्राप्ते प्रचक्ष्महे - तन्निर्धारणानियम: - इति । निर्धारणं निश्चयेन
- [श्रीभाष्यम् 03-03-16 कामाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-16-कामाद्यधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये कामाद्यधिकरणम्॥१६॥ (अधिकरणार्थः – छान्दोग्य-वाजसनेयकप्रतिपन्नयोर्दहरविद्ययोः रूपाभेदादभेदः) ३९२. कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य: ॥ ३-३-३८ ॥ (विचारणीयं विषयवाक्यम्) छान्दोग्ये श्रूयते - अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् (छा.८.१.१) इत्यादि; वाजसनेयके च स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय: प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृादय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशान: (बृ।६-४-२२) इत्यादि। (विचारौपयिकः संशयः) तत्र संशय: - किमनयोर्विद्याभेद:, उत
- [श्रीभाष्यम् 03-03-15 अन्तरत्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-15-अन्तरत्वाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अन्तरत्वाधिकरणम्॥ १५ ॥ (अधिकरणार्थः – उषस्त-कहोलयोः प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम् अवगता विद्या एकैव, न भिन्ना) ३८९. अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ॥ ३-३-३५ ॥ (विचारणीयस्य विषयोपस्थापनम्) बृहदारण्यके उषस्तप्रश्न एवमाम्नायते यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर: तं मे व्याचक्ष्व (बृ.५.४.१) इति । तस्य प्रतिवचनं य: प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योऽपानेनापानिति स त आत्मा इत्यादि । अतुष्टेन तेन पुन: पृष्ट
- [श्रीभाष्यम् 03-03-14 अक्षरध्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-14-अक्षरध्यधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अक्षरध्यधिकरणम्॥१४॥ (अधिकरणार्थः – अक्षरपरब्रह्मविद्योक्तानां अस्थूलत्वादीनां ब्रह्मगुणानां सर्वासु परविद्यासूपसंहारः) ३८७. अक्षरधियां त्ववरोधस्सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥ ३-३-३३ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) बृहदारण्यके श्रूयते एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्रह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमनणु अह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुश्श्रोत्रं अवाङ्मनः अतेजस्कं अप्राणमसुखममात्रमनंतरमबाह्यं न तदश्नाति किञ्चन एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत: (बृह.५.८.८) इति। तथा आथर्वणे अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुश्श्रोत्रं तदपाणिपादम् (मु.१.१.५) इति । (संशयस्वरूपम्) तत्र संशय:
- [श्रीभाष्यम् 03-03-12 साम्परायाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-12-साम्परायाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये साम्परायाधिकरणम्॥१२॥ (पर्यङ्कविद्या – कौषी.उ.1) (अधिकरणार्थः – विदुषः देहादपक्रमणसमये एव पुण्यपापयोर्निरवशेषहानचिन्तनम्) ३८१. साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ ३-३-२७ ॥ (उक्तानुवादेन सङ्गत्यभिव्यञ्जनम्) सुकृतदुष्कृतयोर्हानमुपायनं च सर्वासु विद्यासु चिन्तनीयमित्युक्तम् । (विचारोपयोगी संशयः) तद्धानं किं देहवियोगकाले देहादुत्क्रान्तस्याध्वनि च, उत देहवियोगकाल एवेति विशये (युक्त्या पूर्वपक्षः) उभयत्रेति युक्तम्, उभयथा श्रुतत्वात्; एवं हि कौषीतकिनस्समामनन्ति स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकं गच्छति (कौषी.१.३.४) इत्युपक्रम्य स आगच्छति
- [श्रीभाष्यम् 03-03-11 हान्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-11-हान्यधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये हान्यधिकरणम्॥११॥ (अधिकरणार्थः – विविधश्रुतिप्रतिपन्नयोरपि विदुषः पुण्य-पापहानोपायनयोः समन्येन सर्वविद्यासु चिन्तनम्) ३८०. हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ ३-३-२६ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) छन्दोगा आमनन्ति - अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य। धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवानि (छा.८.१३.१) इति; आथर्वणिकाश्च तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जन: परमं साम्यमुपैति (मु.३.१.३) इति; शाट्यायिनस्तु तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदस्साधुकृत्यां द्विषन्त: पापकृत्याम् इत्यादि; कौषीतकिनस्तु तत्सुकृतदुष्कृते
- [श्रीभाष्यम् 03-03-10 वेधाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-10-वेधाद्यधिक/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये वेधाद्यधिकरणम्॥१०॥ (अधिकरणार्थः – शुक्रं प्रविध्येत्येवमादीनां आथर्वणिकादिभिरधीयमानानां मन्त्राणां अध्ययनाङ्गत्वमेव, न विद्याङ्गता) (विचारणीयविषयोपस्थानम्) ३७९. वेधाद्यर्थभेदात् ॥ ३-३-२५ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थानम्) आथर्वणिका उपनिषदारम्भे शुक्रं प्रविध्य हृदयं प्रविध्य (अथर्व.उ.१) इत्यादीन्मन्त्रानधीयते; सामगाश्च रहस्यब्राह्मणारम्भे देव सवित: प्रसुव यज्ञं प्रसुव (साम.ब्रा.१.१.१) इत्याद्यामनन्ति, काठकास्तैत्तिरीयकाश्च शं नो मित्रश्शंवरुण: (तै.शि.१) इत्यादिकम्; शाट्यायनिश्च श्वेतोऽश्वो हरिनीलोऽसि इत्यादिकम्; ऐतरेयिणस्तु महाव्रतब्राह्मणमधीयते इन्द्रो ह वै वृत्रं हत्वा महानभवत् इत्यादि; कौषीतकिनोऽपि
- [श्रीभाष्यम् 03-03-09 पुरुषविद्याधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-09-पुरुषविद्य/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये पुरुषविद्याधिकरणम्॥९॥ (पुरुषविद्या तै.ना. 64, छा.उ. 3-16) (अधिकरणार्थः – तैत्तरीयक-छान्दोग्य श्रुत्युक्तयोः पुरुषविद्ययोः. रूपाभेदादिकृतो भेदः) ३७८. पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॥ ३-२-२४ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) तैत्तिरीयके पुरुषविद्याऽम्नायते तस्यैवं विदुषो यज्ञस्याऽत्मा यजमानश्श्रद्धा पत्नी शरीरमिध्ममुरो वेदिर्लोमानि बर्हि: (तै.नारा.५२) इत्यादिका। छान्दोग्येऽपि पुरुषविद्याऽम्नायते पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्ंिवशतिवर्षाणि (छा.३.१६.१) इत्यादिका । (संशयकोटिनिर्देशः) तत्र संशय: - किमत्र विद्या भिद्यते, उत नेति । (पूर्वपक्षः सहेतुकः)
- [श्रीभाष्यम् 03-03-08 सम्भृत्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-08-सम्भृत्यधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये सम्भृत्यधिकरणम् ॥८॥ (अधिकरणार्थः – शास्त्राविशेषश्रुतानां सम्भृत्यादीनां ब्रह्मगुणानां सर्वविद्यास्वनुपसंहारः) ३७७. सम्भृतिद्युव्याप्त्यपि चात: ॥ ३-३-२३ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) तैत्तिरीयके नारायणीयानां खिलेषु च ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमाततान । ब्रह्म भूतानां प्रथमोऽत जज्ञे तेनार्हाति ब्रह्मणा स्पर्धितुं क: इति ब्रह्मणि ज्येष्ठानां वीर्याणां सम्भृति: द्युव्याप्तिश्चेत्यादिगुणजातमाम्नातम् । (अधिकरणीयपूर्वपक्षशरीरम्) तेषामुपासनविशेषमनारभ्याधीतानां गुणानां सर्वासु विद्यासूपसंहारे प्राप्त (सूत्रतः सिद्धान्तार्थः) उच्यते - सम्भृतिद्युव्याप्त्यपि इति
- [श्रीभाष्यम् 03-03-07 सम्बन्धाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-07-सम्बन्धाधि/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये सम्बन्धाधिकरणम्॥७॥ (व्याहृतिशरीरकाक्ष्यादित्यविद्या – बृ. 7-4, 5) (अधिकरणार्थः – उपासनाधिष्ठानभेदात् विद्याभेदनिरूपणम्) ३७४. सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ ३-३-२० ॥ (प्रकृतविचारणीयविषयोपस्थापनम्) बृहदारण्यके श्रूयते - सत्यं ब्रह्म (बृ.७.४२) इत्युपक्रम्य तद्यत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो, यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् (बृ.७.५.१) इत्युपक्रम्य आदित्यमण्डलेऽक्षिणि च सत्यस्य ब्रह्मणो व्याहृतिशरीरत्वेनोपास्यत्वमुक्त्वा तस्योपनिषदहरित्यधिदैवतम् (बृ.७.५.३) तस्योपनिषदहमिति अध्यात्मम् (बृ.७.५.३) इति द्वे उपनिषदौ - रहस्यनामनी उपासनशेषतया आम्नायेते । (विचारणीयविषये संशयः)
- [श्रीभाष्यम् 03-03-06 समानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-06-समानाधिकरण/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये समानाधिकरणम्॥६॥ (अधिकरणार्थः – अग्निरहस्य-बृहदारण्यकोक्तयोः शाण्डिल्यविद्ययोरैक्यम्) ३७३. समान एवं चाभेदात् ॥ ३-३-१९ ॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) वाजसनेयके अग्निरहस्ये शाण्डिल्यविद्याऽऽम्नाता सत्यं ब्रह्मेत्युपासीत, अथ खलु क्रतुमयोऽयं पुरुष: (वाजसनेयके अग्निरहस्ये १०.६) इत्यारभ्य स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यसङ्कल्पमाकाशात्मानम् (वाजसनेयके अग्निरहस्ये १०.६) इति । तथा तस्मिन्नेव बृहदारण्यके पुनरपि शाण्डिल्यविद्याऽऽम्नायते मनोमयोऽयं पुरुषो भास्सत्यं तस्मिन्नन्तर्हृादये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्य वशी
- [श्रीभाष्यम् 03-03-05 कार्याख्यानाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-05-कार्याख्या/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये कार्याख्यानाधिकरणम्॥५॥ (प्राणवासस्त्वदृष्टिविद्या छा. 5.2, बृ. 8.1.14) (अधिकरणार्थः – आचमनीयानां अपां प्राणं प्रति वासस्त्वानुसन्धानस्याप्राप्तस्य विधिः, न तु आचमनस्य) ३७२. कार्याख्यानादपूर्वम्॥३-३-१८॥ (विचारणीयविषयोपस्थापनम्) पूर्वप्रस्तुतप्राणविद्याशेषभूतमिदानीं चिन्त्यते। छान्दोग्यवाजसनेयकयो: ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च प्राणमुपास्यमुक्त्वा प्राणस्य वासस्त्वेनापोऽभिधीयन्ते; छान्दोग्ये तावत् स होवाच किं मे वासो भविष्यतीति । आप इति होचु: । तस्माद्वा एतदशिष्यन्त: पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भि: परिदधति । लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो भवति (छा.५.२.२)
- [श्रीभाष्यम् 03-03-04 आनन्दाद्यधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-04-आनन्दाद्यध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये आनन्दाद्यधिकरणम्॥४॥ (आनन्दमयविद्या – तै.उ. आन) (अधिकरणार्थः – आनन्दादिब्रह्मगुणानां सर्वासु परविद्यासूपसंहारः) (ससङ्गतिः सूत्रावतरणिका) प्राणाविद्याविषयमन्यदपि निरूपणमनन्तरमेव करिष्यते। यथा प्राणस्य वसिष्ठत्वाद्यनुसन्धानेन विना ज्यैष्ठ्यश्रैष्ठ्यानुसन्धनानुपपत्तेरनुक्तानामपि वसिष्ठत्वादीनां कौषीतकिप्राणविद्यायां प्राप्ति:; तथा ब्रह्मस्वरूपानुसन्धानं यैर्गुणैर्विना नोपपद्यते; ते ब्रह्मविद्यासु सर्वास्वप्यनुसन्धेया इत्ययमर्थ: - प्रतिपाद्यते। ३६५. आनन्दादय: प्रधानस्य ॥ ३-३-११ ॥ (विचारणीयो विषयः) अत्र ब्रह्मस्वरूपगुणानां सर्वासु परविद्यासूपसंहारोऽस्ति, नेति विचार्यते। (पूर्वपक्षः युक्तिसहितः) अप्रकरणाधीतानामुपसंहारे प्रमाणाभावात्प्रकरणश्रुतानामेवोपसंहार इति। (सिद्धान्तः सयुक्तिकः)
- [श्रीभाष्यम् 03-03-03 सर्वाभेदाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-03-सर्वाभेदाध/) - श्रीशारीरमीमांसाभाष्ये सर्वाभेदाधिकरणम्॥३॥ (ज्येष्ठश्रेष्ठप्राणविद्या छा.उ. 5-1, बृ.उ. 8-1-14) (अधिकरणार्थः – कौषीतकिप्राणविद्याया छान्दोग्य-वाजसनेयगतप्राणविद्ययोः न नानात्वम्, प्रकारभेदात्) ३६४. सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ ३-३-१० ॥ छान्दोग्यवाजसनेयकयो: प्राणविद्या आम्नायते यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च (छा.५.१.१) इत्यादि। तत्र ज्यैष्ठ्यश्रैष्ठ्यगुणकं प्राणमुपास्यं प्रतिपाद्य वाक्चक्षुश्श्रोत्रमनस्सु वसिष्ठत्वप्रतिष्ठात्वसम्पत्त्वायतनात्वाख्यान् गुणान् प्रतिपाद्य वागादीनां देहस्य च प्राणायत्तस्थितित्वेन तदायत्ततत्तत्कार्यत्वेन च
- [श्रीभाष्यम् 03-03-02 अन्यथात्वाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-02-अन्यथात्वा/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अन्यथात्वाधिकरणम्॥२॥ (उद्गीथप्राणविद्या उद्गातृप्राणविद्या च छा.उ. 1-2 बृ.उ. 3-3) (अधिकरणार्थः – वाजसनेयक-छान्दोग्यगतयोः उद्गीथविद्ययोर्नानात्वम्) ३६०. अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ३-३-६ ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) एवं चोदनाद्यविशेषाद्विद्यैकत्वम्, एकत्वे च गुणोपसंहार: कर्तव्य इत्युक्तम्; अत: परं काश्चन विद्या अधिकृत्य प्रत्यभिज्ञाहेतुभूतचोदनाद्यविशेषोऽस्ति, नेति निरूप्य निर्णीयते। (विचारणीयविषयोपस्थापने तच्छुद्धीकरणं च) अस्त्युद्गीथविद्या वाजिनां छन्दोगानां च । वाजिनां तावत् द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च (बृ.३.३.१) इत्यारभ्य ते ह
- [श्रीभाष्यम् 03-03-01 सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-03-01-सर्ववेदान्/) - श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तृतीये साधनाध्याये तृतीय: गुणोपसंहारपाद: । (अधिकरणानि 26, सूत्राणि 64) (पादार्थः – ब्रह्मोपासनानां गुणोपसंहारविकल्पनिर्णयाय विद्याभेदाभेदचिन्ता) सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्॥१॥ (अधिकरणार्थः – ब्रह्मोपासनानां गुणोपसंहार-विकल्पनिर्णयाय विद्याभेदाभेदचिन्ता) ३५५. सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ ३-३-१ ॥ (पादसङ्गत्यर्थमनुवादः) उक्तं ब्रह्मोपासिसिषोपजननाय वक्तव्यं ब्रह्मण: फलदायित्वपर्यन्तम्; इदानीं ब्रह्मोपासनानां गुणोपसंहारविकल्पनिर्णयाय विद्याभेदचिन्ता प्रस्तूयते। (प्रथमाधिकरणकृत्यविचार्यम्) प्रथमं तावदेकस्या वैश्वानरविद्यादिकाया अनेकशाखासु श्रूयमाणाया: किमेकविद्यात्वम्, उत विद्याभेद इति चिन्त्यते । (पूर्वपक्षः सयुक्तिकः) अविशेषपुनश्श्रवणस्य प्रकरणान्तरस्य च
- [श्रीभाष्यम् 03-02-08 फलाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-02-08-फलाधिकरणम्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये फलाधिकरणम् ॥ ९ ॥ (अधिकरणार्थः – फलप्रदत्वम्, उपासनप्रीतस्य परमात्मन एव, न केवलस्योपासनस्य) ३५१. फलमत उपपत्ते: ॥ ३-२-३७ ॥ (अवान्तरसङ्गत्यर्थमनुवादः) उक्तमुपासिसिषोपजननार्थं जीवस्य सर्वावस्थासु सदोषत्वं, प्राप्यस्य च परमपुरुषस्य निर्दोषत्वं, कल्याणगुणाकरत्वं सर्वस्मात्परत्वञ्च; अत: परमुपासनं विवक्षन्नुपासीनानां परस्मादेवास्मात्पुरुषात्तत्प्राप्ति-रूपमपवर्गाख्यं फलिमिति सम्प्रति ब्रूते। तुल्यन्यायतया शास्त्रीयमैहिकामुष्मिकमपि फलम्, अत एव परस्मात्पुरुषाद्भवतीति सामान्येन फलमत: इत्युच्यते। (ईश्वरस्यैव फलप्रदत्वस्योपपन्नत्वम्) कुत एतत्? उपपत्ते: - स एव हि
- [श्रीभाष्यम् 03-02-07 पराधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-02-07-पराधिकरणम्/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये पराधिकरणम् ॥७॥ (अधिकरणार्थः – सर्वस्मात्परं परब्रह्मैव, न तु ततोऽपि परं किढ) ३४४. परमतस्सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य: ॥ ३-२-३० ॥ (अवान्तरसङ्गतिः) इदानीमस्मात्परस्माज्जगन्निमित्तोपादानरूपपरमकारणात्परब्रह्मण: परमपि किञ्चित्तत्वमस्तीति कैश्चिद्धेत्वाभासैराशङ्क्य निराक्रियते, अस्योपास्यस्य निर्दोषत्वानवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणाकरत्वस्थेम्ने। (अधिकरणारम्भार्था शङ्का) तत्रेयमाशङ्का यदिदं परं ब्रह्मोभयलिङ्गम्, एतस्मान्निखिलजगत्कारणात् परमपि किञ्चित्तत्वमस्ति । कथम्? अथ य आत्मा स सेतुर्विधृति: (छा.८.४.१) इत्यस्य परस्य सेतुत्वव्यपदेशात्। सेतुशब्दस्य च लोके कूलान्तरप्राप्तिहेतौ प्रसिद्धेरितोऽन्यदनेन प्राप्तव्यमस्तीति गम्यते। तथा एतं सेतुं
- [श्रीभाष्यम् 03-02-06 अहिकुण्डलाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-02-06-अहिकुण्डला/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अहिकुण्डलाधिकरणम्॥६॥ (अधिकरणार्थः – अचिद्ब्रह्मणोरपि चिद्ब्रह्मणोरिव अंशांशिभावः) ३४०. उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥ ३-२-२६ ॥ (पू) (अवान्तरसङ्गतिप्रदर्शनम् विचारणीयो विषयश्च) मूर्तामूर्तात्मकस्य अचित्प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपत्वं द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे (बृ.४.३.१) इत्यादिनोपदिश्यते। अथात आदेशो नेति नेति (बृ.४.१.६) इति मूर्तामूर्ताचिद्वस्तुरूपतया ब्रह्मण इयत्ता प्रतिषिध्यते। नह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति (बृ.४.३.६) इति ब्रह्मणोऽन्यदुत्कृष्टं नह्यस्तीति प्रतिपादितम्। तदुपपादनाय अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् (बृ.४.३.६) इति
- [श्रीभाष्यम् 03-02-05 उभयलिङ्गाधिकरणम्](https://srivaishnavan.com/श्रीभाष्यम्-03-02-05-उभयलिङ्गाध/) - श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये उभयलिङ्गाधिकरणम्॥५॥ (अधिकरणार्थः – सर्वत्र व्याप्तिमत्यपि ब्रह्मणि निखिलहेयप्रत्यनीकता समस्तकल्याणगुणाकरता च) (सङ्गतिप्रदर्शनम्) ३२५. न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ३-२-११ ॥ (संशयप्रतिपादनम्) दोषदर्शनाद्वैराग्योदयाय जीवस्यावस्थाविशेषा निरूपिता:; इदानीं ब्रह्मप्राप्तितृष्णाजननाय प्राप्यस्य ब्रह्मणो निर्दोषत्वकल्याणगुणात्मकत्वप्रतिपादनायारभते। (पूर्वपक्षः) तत्र जागरस्वप्नसुषुप्तिमुग्ध्युत्क्रान्तिषु स्थानेषु तत्तत्स्थानप्रयुक्ता जीवस्य ये दोषा: ते तदन्तर्यामिण: परस्य ब्रह्मणोऽपि तत्र तत्रावस्थितस्य सन्ति, नेति विचार्यते। (अधिकरणद्वयार्थनिगमनम्) किं युक्तम्? सन्तीति। कुत:? तत्तदवस्थशरीरेऽवस्थानात्। (शङ्कितस्य दोषसम्बन्धस्य अयोगाक्षेप-परिहारौ)

## Pages

- [Home](https://srivaishnavan.com/) - || Welcome to Srivaishnavan || Jananyacharya Indological Research Foundation Established in 2008 in the name of a 13th century Saint Ayee Jananyacharya who belonged to Melkote in the state of Karnataka with a sole intention of undertaking advanced study and academic research in Yoga sastra, Ayurveda and Vedantha. The parent organization Sri Yadavadri Jananyacharya Kainkarya
- [Sri Ramanuja Granthamala](https://srivaishnavan.com/sri-ramanuja-granthamala/) - || Sri Ramanuja Granthamala || || Sri Ramanuja Granthamala || "The tradition of a faith is the sampradayam. This sampradayam carries a message and has a purpose. The seeker or a follower of this tradition has always been continuously wanting literature to support the system and usually these are supplemented in the form of Granthas
- [Meghamālā Grantha Prakāśanam](https://srivaishnavan.com/printed-books-for-sale/) - || Meghamālā Grantha Prakāśanam || || Meghamālā Grantha Prakāśanam || Sale 4% Off Sri Sundarakanda (Kannada-Palm leaf inspired Edition) - Set of 4 Volumes ₹9,200.00 ₹8,800.00 Details Add To Cart Sale 12% Off Sribhasyam of Swami Ramanuja, (Devanagari-Palm leaf inspired Edition) - Set of 16 Volumes ₹34,000.00 ₹30,000.00 Details Add To Cart Sale 10% Off
- [Contact Us](https://srivaishnavan.com/contact-us/) - || Contact Us || || Send Us your Queries || Send Press Release in Print Media: Email: info@jirfoundation.in Connect Socially: Facebook Twitter Youtube Linkedin Instagram
- [Free E-Books](https://srivaishnavan.com/free-e-books/) - || Free E-books (Translation) || || Free E-books (Translation) || All Translations provided here are with an intent to only assist in understanding overview of what is being recited, detailed commentaries of poorvacharyas are available for all titles and request to seek Acharya for guidance. For original text with commentaries in Devanagari, Tamil, Kannada and
- [E-books (Text/commentaries)](https://srivaishnavan.com/e-books-text-commentaries/) - || Premium E-Books || || Premium E-Books || ॥ श्रीः ॥॥ श्रीमतॆ रामानुजाय नमः ॥ ॥ रामानुजार्य दिव्याज्ञा वर्धतामभिवर्धताम् ॥ COMMAND OF ACHARYA RAMANUJA FOR EVERY PRAPANNA(१) पठित्वा भाष्यम्(२) तत्प्रवचनमशक्तौ शठरिपॊः गिरिश्रद्धा(३) वासः प्रभुपरिचितस्थाननिवहॆ(४) प्रभॊः कैङ्कर्यं वा प्रपन्नानां वा मॆ भवतु परिचर्या परिचयः(५) प्रपदनमनॊरर्थमननम्(६) कुटीं कृत्वा तस्मिन् यदुगिरितटॆ नित्यवसतिः,शडर्थाः श्रीशस्य प्रपदनविधौ साधकतमाः॥ The above command
- [Page Test Nested Accordion](https://srivaishnavan.com/page-test-nested-accordion/) - [ap_accordion]
- [Search Meghamala](https://srivaishnavan.com/search/) - || अन्वेषणम् / SEARCH || || अन्वेषणम् / SEARCH || Search : Exact Phrase Search Search For All Words x अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ए ऐ ओ औ ं ः क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प
- [Disclaimer](https://srivaishnavan.com/disclaimer/) - || Disclaimer || || Disclaimer || By subscribing to Srivaishnavan, you contribute in preserving/delivering texts of our poorvacharyas; Also you agree to receive our emails/updates, However we reserve the right and discretion in accepting membership.The aim of this subscription is to keep subscribers regularly updated about new ebooks; though the frequency of this ebook update is
- [Shemushi](https://srivaishnavan.com/shemushi/) - || Shemushi || || Shemushi || SHEMUSHI is an endeavour to rediscover the lost glory of our education system reviving indigenous traditional learning, also to suit the modern world in sustainable ways – emphasis on holistic learning promoting an incremental focus on social, religious and spiritual education, help building impeccable attitude and moral strength. Check out
- [Project Nityavasam](https://srivaishnavan.com/project-nityavasam/) - || Project Nityavasam || || Project Nityavasam || The project Nityavasam was announced in 2014 to promote intellectual population reside at Melkote and this was completed in March 2017 and JIRF handed over possession of these Thirumalige’s 24 Malige’s(residential units) to Acharya Purushas from all over to come and reside in this temple town thereby promoting Gyaan
- [Divya Deshams](https://srivaishnavan.com/divya-deshams/) - || Divya Deshams || All Chozha Naadu Vinnulagam Thondai Naadu Nadu Naadu Pandiya Naadu Vada Naadu Malayala Naadu || Divya Deshams || Select below All Malayala Naadu Vada Naadu Pandiya Naadu Nadu Naadu Thondai Naadu Vinnulagam Chozha Naadu Paramapadam Perumal (Lord) *Paramapada Nathan* Posture: Sitting Thirumugamandalam: South Thayar(Lakshmi) *Peria... Read More Thirupparkadal Perumal (Lord) *Ksheerabdhi
- [Sri Ramanuja Meghamala](https://srivaishnavan.com/sri-ramanuja-meghamala/) - || Sri Ramanuja Meghamala || || Sri Ramanuja Meghamala || || Cloud based Digital Archive || Seeking support for publishing unpublished paper/palmleaf manuscripts in our possession, kindly write to us at info@srivaishnavan.com for more details This effort is a move to preserve the vast tradition of knowledge re-established by our Acharyas. Further this preserves a
- [SriVaishnavan Membership Plans](https://srivaishnavan.com/srivaishnavan-membership-plans/) - || SriVaishnavan Membership Plans || Subscribe to Premium E-books (Text with commentaries in Multi language scripts) NOW! SriVaishnavan - Yearly membership ₹1,200.00 Details Subscribe SriVaishnavan - Half Yearly membership ₹600.00 Details Subscribe SriVaishnavan - Monthly membership ₹100.00 Details Subscribe No products found
- [Premium E-Books](https://srivaishnavan.com/premium-e-books/) - || Premium E-Books || || Premium E-Books || Select Books All UPANISHADS BRAHMA SUTRAS BAGAVAD GITA STOTRAS RAHASYA GRANTHAS DIVYA PRABHANDHAM BAGAVAD VISHAYAM SMRITHI ITHIHASA PURANA AGAMA DIVYADESA VAIBHAVAM REFERENCE TEXTS All UPANISHADS BRAHMA SUTRAS BAGAVAD GITA STOTRAS RAHASYA GRANTHAS DIVYA PRABHANDHAM BAGAVAD VISHAYAM SMRITHI ITHIHASA PURANA AGAMA DIVYADESA VAIBHAVAM REFERENCE TEXTS KENOPANISHAD BHASYA W/COMMENTARY-PRAKASIKAA
- [Refund & Shipping Policy](https://srivaishnavan.com/refund-shipping-policy/) - || Refund & Shipping Policy || || Refund & Shipping Policy || Any purchase made in this website is final and no application for refund or cancellation will be entertained for any reason what so ever.All products purchased on our website shall be shipped in 2-7 working days
- [Terms & Conditions](https://srivaishnavan.com/terms-conditions/) - || Terms & Conditions || || Terms & Conditions || This User Agreement and Privacy Policy (“Agreement”) governs each website, mobile site, application, and/or other service (together, the “Service”) provided by JIR Foundation, its parent, subsidiaries and/or affiliates (“we,” “us,” or “our”), regardless of how distributed, transmitted, published, or broadcast, that links to this Agreement.
- [About Us](https://srivaishnavan.com/about-us/) - || About Us || Jananyacharya Indological Research (JIR) Foundation Jananyacharya Indological Research Foundation was established in 2008 in the name of a 13th century Saint Jananyacharya who belonged to Melkote in the state of Karnataka with a sole intention of undertaking advanced study and academic reasearch in Yoga sastra, Ayurveda and Vedantha. The parent organization
- [Events](https://srivaishnavan.com/events/) - || Events || || Events || @ Ayodhya | Raj Ghat | Sarayu-“SriRamayana Makarandaha” - Release of A Palm leaf–inspired heritage edition of Valmiki Ramayanam-March 2026 Read More Srivaishnava Yuva Sangama - under the auspices of Akhila Karnataka Srivaishnava Mahasabha - March 2026 Read More Lokaarpan - Palm-leaf inspired Heritage Edition of Sribhasya Upanyasaha during
- [FAQs](https://srivaishnavan.com/faqs/) - || Frequently Asked Questions || || Frequently Asked Questions || Vedas and Sastras What is the basic authority (pramana) for Hindu religion and philosophy? The Vedas are the basic, fundamental... Read More Alwars and Acharyas What is the importance of Guru or Acharya in our system of philosophy? To understand the proper meaning... Read More
- [Advanced Study & Research](https://srivaishnavan.com/advanced-study-research/) - || Advanced Study & Research || || Advanced Study & Research || Grantha Prakasanam-Pravartanam Publishing unpublished manuscripts and training Research Scholars on these titles by Sr. Scholars. More than 200 unpublished palm leaf/paper manuscripts in our possession and will be prioritised for publishing. Grantha Kaalaksepa Parampara Digitize/archive Grantha chatustaya kalaksepam from Sr.Scholars, also including titles
- [Privacy Policy](https://srivaishnavan.com/privacy-policy/) - || Privacy Policy || || Privacy Policy || CommentsWhen visitors leave comments on the site we collect the data shown in the comments form, and also the visitor’s IP address and browser user agent string to help spam detection.An anonymised string created from your email address (also called a hash) may be provided to the
- [Academic Exchange Program](https://srivaishnavan.com/academic-exchange-program/) - || Academic Exchange Program || || Academic Exchange Program || Diversity @JIRF Academic exchange programs provide students with an opportunity to study in a different environment experiencing the history and culture of another geographical location.We at JIRF as a partner institution accept a Exchange-student and they live with us in the allotted residence at our
- [Project E-Koppalu](https://srivaishnavan.com/project-e-koppalu/) - || Project E-Koppalu || || Project E-Koppalu || Emberumanaar Koppalu is a Eco-retreat at Melkote in the state of Karnataka with a model community of 60 residences promoted and maintained by people with backgrounds in traditional monasteries promoting dynamic life, a heart to smile and love with immense passion to sustain the liberal culture bridging material and Vedic
- [Account](https://srivaishnavan.com/account/) - [ultimatemember_account] [ultimatemember form_id="72561"]
- [My Profile](https://srivaishnavan.com/my-profile/)
- [Members](https://srivaishnavan.com/members/) - [ultimatemember form_id=72562]
- [Register](https://srivaishnavan.com/register/) - [ultimatemember form_id=72559]
- [Login](https://srivaishnavan.com/login/) - [ultimatemember form_id=72560]
- [User](https://srivaishnavan.com/user/) - [ultimatemember form_id=2990]
- [Logout](https://srivaishnavan.com/logout/)
- [Password Reset](https://srivaishnavan.com/password-reset/) - [ultimatemember_password]

## My Templates

- [Header](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-header-76991) - Content area
- [Meghamala Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-77106) - Back Meghamala tree Search [highlight_content] Meghamala Single Post ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம்
- [Free Books Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-78504) - Free Books Single Post PDF View ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம் வா; தென்
- [Premium E-Books Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-79980) - Premium E-Books Single Post PDF View ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம் வா; தென்
- [Search Results](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-search-results-77334) - Sri Sundarakanda (Kannada-Palm leaf inspired Edition) – Set of 4 Volumes Sri Sundarakanda of Valmiki Ramayanam Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format Read More » Sribhasyam of Swami Ramanuja, (Devanagari-Palm leaf inspired Edition) – Set of 16 Volumes Sribhasyam of Swami Ramanuja Now for the first time in a plam-leaf
- [Elementor Single Product #82051](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-product-82051) - || Related Products || SriVaishnavan - Yearly membership ₹1,200.00 Details Subscribe SriVaishnavan - Half Yearly membership ₹600.00 Details Subscribe SriVaishnavan - Monthly membership ₹100.00 Details Subscribe No products found
- [Donate JIRF](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=donate-jirf) - Content area
- [Single Product](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-product-2217) - Sri Valmiki Ramayana-Sundarakanda -Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format || Additional information || || Related Products || Sale 4% Sri Sundarakanda (Kannada-Palm leaf inspired Edition) - Set of 4 Volumes ₹9,200.00 ₹8,800.00 Sale 12% Sribhasyam of Swami Ramanuja, (Devanagari-Palm leaf inspired Edition) - Set of 16 Volumes ₹34,000.00 ₹30,000.00
- [FAQs Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-faqs-single-post-78073) - || Frequently Asked Questions || FAQs Single Post ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம்
- [Events Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-78287) - || Events || || Events || Events Single Post ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என்
- [Imported Kit](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=imported-kit)
- [Footer](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-footer-77229) - Content area
- [Language Meghamala Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=language-meghamala-single-post) - Back Meghamala tree Search Language Meghamala Single Post ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம்
- [Donation Single Product #82266](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=donation-single-product-82266) - Sri Valmiki Ramayana-Sundarakanda -Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format
- [Print Single Post #81288](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-81288) - Print Single Post #81288 ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம் வா; தென் அரங்கம் –
- [Audio Single Post](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=audio-single-post) - Audio Single Post Audio Single Post
- [Elementor Single Post #81085](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-81085) - Elementor Single Post #81085 ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம் வா; தென் அரங்கம் –
- [PDF VIEW](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=pdf-view) - Content area
- [Divya Deshams single Post Popup](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=elementor-single-post-78156) - Divya Deshams single Post Popup ஸ்ரீ: ஸ்ரீமதே ராமாநுஜாய நம: பிள்ளை லோகம் ஜீயர் அருளிச்செய்த பெருமாள் திருமொழி தனியன்கள் வ்யாக்யாநம் எம்பெருமானார் அருளிச்செய்தது. இன்னமுதூட்டுகேனிங்கே வா பைங்கிளியே தென்னரங்கம் பாடவல்ல சீரப்பெருமாள் – பொன்னின் சிலைசேர் நுதலியர்வேள் சேரலர்கோன் எங்கள் குலசேகரனென்றே கூறு. பதவுரை: – பைங்கிளியே – பசுநிறத்தையுடைய மடக்கிளியே!- இன் அமுதம் ஊட்டுகேன் – இனிமையான அம்ருதத்தை உண்ணக் கொடுக்கிறேன்; இங்கே வா – என் சமீபம் வா; தென் அரங்கம்
- [Free e books](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=free-e-books) - Free e books
- [Default Kit](https://srivaishnavan.com/?elementor_library=default-kit)

## Events

- [@ Ayodhya | Raj Ghat | Sarayu-“SriRamayana Makarandaha” - Release of A Palm leaf–inspired heritage edition of Valmiki Ramayanam-March 2026](https://srivaishnavan.com/event/ayodhya-raj-ghat-sarayu-sriramayana-makarandaha-release-of-a-palm-leaf-inspired-heritage-edition-of-valmiki-ramayanam-march-2026/) - Jai Sri Ram 🙏
- [Srivaishnava Yuva Sangama - under the auspices of Akhila Karnataka Srivaishnava Mahasabha - March 2026](https://srivaishnavan.com/event/srivaishnava-yuva-sangama-under-the-auspices-of-akhila-karnataka-srivaishnava-mahasabha-march-3026/)
- [Lokaarpan - Palm-leaf inspired Heritage Edition of Sribhasya Upanyasaha during Avatara Thirunaksatram of Mahacharya at Sholingur-March 2026](https://srivaishnavan.com/event/lokaarpan-palm-leaf-inspired-heritage-edition-of-sribhasya-upanyasaha-during-avatara-thirunaksatram-of-mahacharya-at-sholingur-march-2026/)
- [A congregation of 74 Simhasanadhipathis at Chennai under the auspices of Bagavad Ramanuja Tennacharya Sabha-Nov 2025](https://srivaishnavan.com/event/a-congregation-of-74-simhasanadhipathis-at-chennai-under-the-auspices-of-bagavad-ramanuja-tennacharya-sabha-today-nov-2025/)
- [Honored to receive the title “Sathgrantha Prakāśaka Siṃham” from KKC Trust, dedicated to spreading the light of Śrī Vaiṣṇava Sampradāya through research and digital outreach-Oct 2025](https://srivaishnavan.com/event/honored-to-receive-the-title-sathgrantha-prakasaka-siṃham-from-kkc-trust-dedicated-to-spreading-the-light-of-sri-vaiṣṇava-sampradaya-through-research-and-dig/)
- [Book release: Translation of Astadasha Rahasyam & Vartamalai in Kannada with H H Sri Sri Satakopa Ramanuja Jeer, Melkote, Vijayadashami 2025](https://srivaishnavan.com/event/book-release-translation-of-astadasha-rahasyam-vartamalai-in-kannada-with-h-h-sri-sri-satakopa-ramanuja-jeer-melkote-vijayadashami-2025/)
- [Swami Embar Sahasraabdhi - August 2025, Statue of Equality, Sri Sri Chinna Jeer Mutt, Hyderabad](https://srivaishnavan.com/event/swami-embar-sahasraabdhi-august-2025-statue-of-equality-sri-sri-chinna-jeer-mutt-hyderabad/)
- [Srimad Ramayanam - Parayanam at Ayodhya-Ammaji Mandir and Upanyasam - August 2025](https://srivaishnavan.com/event/srimad-ramayanam-parayanam-at-ayodhya-ammaji-mandir-and-upanyasam-august-2025/)
- [Thatharya Vaibhavam - Dec 2024 -Seminar on contributions of Prof MA Lakshmithathachar to IKS](https://srivaishnavan.com/event/thatharya-vaibhavam-dec-2024-seminar-on-contributions-of-prof-ma-lakshmithathachar-to-iks/)
- [Sri U Ve Ayee Narasimhan swami felicitated by Indica, Hyderabad for his contributions to sanatana dharma - GURUPOORNIMA July 2024](https://srivaishnavan.com/event/sri-u-ve-ayee-narasimhan-swami-felicitated-by-indica-hyderabad-for-his-service-to-sanatana-dharma-gurupoornima-july-2024/)
- [Sri Vishnu Puranam-Sri Vishnuchitteyam Book release and Upanyasam - Sep 2024](https://srivaishnavan.com/event/sri-vishnu-puranam-sri-vishnuchitteyam-book-release-and-upanyasam-sep-2024/)
- [A Congregation of Acharya Purushas at Srirangam-May 2024](https://srivaishnavan.com/event/a-congregation-of-acharya-purushas-at-srirangam-may-2024/)
- [Thiruppavai Mahanadu - Marghazi 2023-24, Sri Venugopalaswami temple, Bangalore](https://srivaishnavan.com/event/thiruppavai-mahanadu-marghazi-2023-24-sri-venugopalaswami-temple-bangalore/)
- [National Conference On Pancharatra Agama held at Thirucchanoor - December 2023](https://srivaishnavan.com/event/national-conference-on-pancharatra-agama-held-at-thirucchanoor-december-2023/)
- [International Seminar on Theory of Knowledge and Acharya Ramanuja held at M/s. Shingo Institute of Management](https://srivaishnavan.com/event/seminar-on-theory-of-knowledge-and-acharya-ramanuja-held-at-m-s-shingo-institute-of-management-along-with-swami-sukhbodananda-sri-krishnadas-nair-chairman-hal-and-sri-u-ve-m-a-lakshmi-tatachar-swami/) - International Seminar on Theory of Knowledge and Acharya Ramanuja held at M/s. Shingo Institute of Management along with Swami Sukhbodananda, Sri Krishnadas Nair, Chairman-HAL and Sri.U.Ve.M.A.Lakshmi Tatachar Swami
- [International Dharma Sammelan](https://srivaishnavan.com/event/international-dharma-sammelan-with-former-chief-election-commisioner-padmabhushan-sri-drn-gopalaswami-h-h-sri-sri-lakshmi-prapanna-jeer-swami-and-sri-ravishankar-prasad-union-minister-holding-law/) - International Dharma Sammelan with former Chief Election Commisioner Padmabhushan Sri.Dr,N.Gopalaswami, H.H.Sri Sri Lakshmi Prapanna Jeer Swami and Sri Ravishankar Prasad - Union Minister holding Law and Justice, Government of India held at Ara, Bihar.
- [Upanyasam on Ubhaya Vedantha Aikyam at Kancheepuram](https://srivaishnavan.com/event/upanyasam-on-ubhaya-vedantha-aikyam-at-kancheepuram-with-sri-u-ve-p-b-gadi-srinivasachariar-swami-sri-u-ve-araiyar-sriramasharma-swami-and-sri-u-ve-thirupulani-soundarrajan-swami/) - Upanyasam on Ubhaya Vedantha Aikyam at Kancheepuram with Sri.U.Ve.P.B.Gadi Srinivasachariar Swami, Sri.U.Ve.Araiyar Sriramasharma Swami and Sri.U.Ve.Thirupulani Soundarrajan Swami
- [At Rastriya Sanskrit Vidya Peet, Thirupathi on Unpublished Manuscript Mission](https://srivaishnavan.com/event/at-rastriya-sanskrit-vidya-peet-thirupathi-on-unpublished-manuscript-mission-under-ministry-of-culture-with-vice-chancellor-prof-muralidhara-sharma-sri-u-ve-k-e-devanathan-swami-and-other-scholars/) - At Rastriya Sanskrit Vidya Peet, Thirupathi on Unpublished Manuscript Mission under Ministry of Culture, with Vice Chancellor Prof Muralidhara Sharma, Sri.U.Ve.K.E.Devanathan Swami and other Scholars
- [Samskruthi-Samvaad at Indiragandhi National Center for Arts, New Delhi](https://srivaishnavan.com/event/samskruthi-samvaad-at-indiragandhi-national-center-for-arts-new-delhi-with-padmabhushan-awardee-dr-n-gopalaswami-ias-former-cec-and-srivaishnavasri-krishnamachariar-swami/) - Samskruthi-Samvaad at Indiragandhi National Center for Arts, New Delhi with Padmabhushan Awardee Dr.N.Gopalaswami, IAS Former CEC and Srivaishnavasri Krishnamachariar Swami
- [National Seminar on Ithihasa and Archaeology](https://srivaishnavan.com/event/national-seminar-on-ithihasa-and-archaeology-organised-by-karnataka-sanskrit-university-with-dr-v-pandurangi-dr-ns-rangaraju-dr-cs-vasudevan-and-dr-nk-ramaseshan/) - National Seminar on Ithihasa and Archaeology organised by Karnataka Sanskrit University with Dr.V.Pandurangi, Dr.NS Rangaraju, Dr.CS Vasudevan and Dr.NK.Ramaseshan
- [At Vedanga-Manthan & Sastra-Charcha held at Prayagraj](https://srivaishnavan.com/event/at-vedanga-manthan-sastra-charcha-held-at-prayagraj-with-dwaraka-jyotishpeet-shankaracharya-swami-avimukteswaranand-ji-maharaj-vidhyabhaskar-sri-vasudevacharya-swami-from-kowsalesa-sadan-ayodhya/) - At Vedanga-Manthan & Sastra-Charcha held at Prayagraj, With Dwaraka & Jyotishpeet Shankaracharya Swami Avimukteswaranand Ji Maharaj, Vidhyabhaskar Sri Vasudevacharya Swami from Kowsalesa Sadan-Ayodhya & Pandith Rajesh Mishra ji from Rastriya Sanathan Vahini, Varanasi
- [Book release At Mannar Koil-Birth place of Sri Vadhikesari Jeer - Sep 2022](https://srivaishnavan.com/event/book-release-at-mannar-koil-birth-place-of-sri-vadhikesari-jeer-with-sri-peria-nambi-swami-dr-m-varadarajan-swami-badrachalam-sthalasaayee-swami-and-govardhana-swaminathacharyar-swami-sep-2022/) - Book release At Mannar Koil-Birth place of Sri Vadhikesari Jeer with Sri Peria Nambi Swami, Dr.M.Varadarajan Swami, Badrachalam Sthalasaayee Swami and Govardhana Swaminathacharyar Swami - Sep 2022
- [Privileged to felicitate Sri.U.Ve.Dr.Kode Rajagopalachariar Swami, my teacher](https://srivaishnavan.com/event/privileged-to-felicitate-sri-u-ve-dr-kode-rajagopalachariar-swami-my-teacher/)
- [Swami Vedantha Desika-750 at Vedantacharya Sannidhi, Melkote organised by Samskrita Samshodhana Samsat](https://srivaishnavan.com/event/swami-vedantha-desika-750-at-vedantacharya-sannidhi-melkote-organised-by-samskrita-samshodhana-samsat/)
- [Ramanujo Vijayathe at Sri Yadhugiri Yathiraja Mutt, Bngalore - August 2023](https://srivaishnavan.com/event/ramanujo-vijayathe-at-sri-yadhugiri-yathiraja-mutt-bngalore-august-2023/)
- [Nathamuni-1200 at Thiruvallikeni, Chennai - June 2023](https://srivaishnavan.com/event/nathamuni-1200-at-thiruvallikeni-chennai-june-2023/)
- [Ubhaya Vedanta Sabha, Adyaksa at Thayar Sannidhi, MELKOTE - April 2023](https://srivaishnavan.com/event/ubhaya-vedanta-sabha-adyaksa-at-thayar-sannidhi-melkote-april-2023/)
- [NATHAYANAM-Nathamuni 1200 @ Statue of Equality, HYD - Feb 2023](https://srivaishnavan.com/event/nathayanam-nathamuni-1200-statue-of-equality-hyd-feb-2023/)
- [Sri Ramanuja Saamraajya Utsavam at Kanyakumaari(Kumaari Dveepam) - Nov 2022](https://srivaishnavan.com/event/sri-ramanuja-saamraajya-utsavam-at-kanyakumaarikumaari-dveepam-nov-2022/)
- [Bagavad Vishayam Satrumorai Centum 04 at Bavishyad Acharyar Sannidhi, Alwar Tirunagari in the presence of Sri.Sri.Emberumanaar Jeer Swami - Sep 2022](https://srivaishnavan.com/event/bagavad-vishayam-satrumorai-centum-04-at-bavishyad-acharyar-sannidhi-alwar-tirunagari-in-the-presence-of-sri-sri-emberumanaar-jeer-swami-sep-2022/)
- [Book Release-Kashmira Kesari with Sri Sri Yathiraja Jeer Swami during installation of Statue-of-Peace at Kashmir](https://srivaishnavan.com/event/book-release-kashmira-kesari-with-sri-sri-yathiraja-jeer-swami-during-installation-of-statue-of-peace-at-kashmir/)
- [Book release during Nammazhwar Thirunaksatram with Sri.U.Ve.Gadi P.B.Srinivasachariar Swami](https://srivaishnavan.com/event/book-release-during-nammazhwar-thirunaksatram-with-sri-u-ve-gadi-p-b-srinivasachariar-swami/)
- [LAKSMINARAYANA SAHASRA KUND YAGNA AND OPENING OF STATUE OF EQUALITY, Hyderabad- Feb 2022](https://srivaishnavan.com/event/laksminarayana-sahasra-kund-yagna-and-opening-of-statue-of-equality-hyderabad-feb-2022/)
- [श्रीभाष्यमतिमन्मतमन्थनम् - Vidwat Sabha held during Ayee Swami 675th Thirunaksatra Mahotsavam at Melkote during Nov 2019](https://srivaishnavan.com/event/श्रीभाष्यमतिमन्मतमन्थन/)
- [National Conference on Karma & Kripa held during Oct 2017](https://srivaishnavan.com/event/national-conference-on-karma-kripa-held-during-oct-2017/)
- [Lecture on Sribhasyam held at Melkote during Navrathri 2019](https://srivaishnavan.com/event/lecture-on-sribhasyam-held-at-melkote-during-navrathri-2019/)
- [At the Kumbh Maha Sammelan - Prayagraj 2018](https://srivaishnavan.com/event/at-the-kumbh-maha-sammelan-prayagraj-2018/)
- [BhagavatVishayam - Lecture Series (Thodakkam) by Sri.U.Ve.Ayee Narasimhacharya at Bagavad Ramanujacharya Sannidhi, Melkote - Aipasi Thiruvadirai 2018](https://srivaishnavan.com/event/bhagavatvishayam-lecture-series-thodakkam-by-sri-u-ve-ayee-narasimhacharya-at-bagavad-ramanujacharya-sannidhi-melkote-aipasi-thiruvadirai-2018/)
- [Vidwat Sammelan - Prayagraj](https://srivaishnavan.com/event/vidwat-sammelan-prayagraj/)
- [Discussions on Ramanujacharya with Prof.John Paul Sydnor-Chair, Dept of Religious studies, Univ of Virginia and Prof Francis X Clooney, Professor of Theology at Harvard](https://srivaishnavan.com/event/discussions-on-ramanujacharya-with-prof-john-paul-sydnor-chair-dept-of-religious-studies-univ-of-virginia-and-prof-francis-x-clooney-professor-of-theology-at-harvard/)
- [International Conference on Bhagavad Ramanujacharya held at Hyderabad](https://srivaishnavan.com/event/international-conference-on-bhagavad-ramanujacharya-held-at-hyderabad/)
- [With HH Tridandi Sr Sri Lakshmi Prapanna jeer at Varanasi](https://srivaishnavan.com/event/with-hh-tridandi-sr-sri-lakshmi-prapanna-jeer-at-varanasi/)
- [Thiruppavai Mahanadu @ Sri Venugopala Swami temple, Bangalore](https://srivaishnavan.com/event/thiruppavai-mahanadu-sri-venugopala-swami-temple-bangalore/)
- [Vedanta Vadaavazhi Vaakyartha Sadas - Vaakyartha on Samasa Vaad by Mimamsakas, Tarka Vidwan and Vedantis at Ayee Mantapam, Melkote](https://srivaishnavan.com/event/vedanta-vadaavazhi-vaakyartha-sadas-vaakyartha-on-samasa-vaad-by-mimamsakas-tarka-vidwan-and-vedantis-at-ayee-mantapam-melkote/)
- [Sat Sampradaya Vichara at Thirukkurunkudi temple](https://srivaishnavan.com/event/sat-sampradaya-vichara-at-thirukkurunkudi-temple/)
- [Seeking blessings from Sri.U.Ve.E.S.Boovarahachariar Swami @ Alwar Thirunagari](https://srivaishnavan.com/event/seeking-blessings-from-sri-u-ve-e-s-boovarahachariar-swami-alwar-thirunagari/)
- [Sri.U.Ve.Ayee Narasimhan Swami with H.H.Paramapujya Lakshmi Prapanna Jeer Swami @ Buxer, Bihar](https://srivaishnavan.com/event/sri-u-ve-ayee-narasimhan-swami-with-h-h-paramapujya-lakshmi-prapanna-jeer-swami-buxer-bihar/)
- [Sribhasyam Parayanam @ Melkote Sri Thirunarayanar temple during the Nava Grantha Parayanam](https://srivaishnavan.com/event/sribhasyam-parayanam-melkote-sri-thirunarayanar-temple-during-the-nava-grantha-parayanam/)
- [Upanyasam on Vedanta Deepam by Sri.U,Ve,Ayee Narasimhan Swami @ Melkote Sri Ramanujacharya Sahasramanotsavam](https://srivaishnavan.com/event/upanyasam-on-vedanta-deepam-by-sri-uveayee-narasimhan-swami-melkote-sri-ramanujacharya-sahasramanotsavam/)
- [International Conference on Acharya Ramanuja Darsanam held at University of Madras, Sri U.Ve.Ayee Narasimhan Swami delivering on Acharya Ramanuja Darshana Samanvaya](https://srivaishnavan.com/event/international-conference-on-acharya-ramanuja-darsanam-held-at-university-of-madras-sri-u-ve-ayee-narasimhan-swami-delivering-on-acharya-ramanuja-darshana-samanvaya/)
- [Felicitation by HH Paramapujya Sri Sri Tridandi Chinna Jeer Swami at Srirangam](https://srivaishnavan.com/event/felicitation-by-hh-paramapujya-sri-sri-tridandi-chinna-jeer-swami-at-srirangam/)
- [With Swami Srutaprakasika Das, Aksardham during International Dharma Sammelan-Ara, Bihar](https://srivaishnavan.com/event/with-swami-srutaprakasika-das-aksardham-during-international-dharma-sammelan-ara-bihar/)
- [With Vidhyabhaskar U.Ve. Sri Vasudevachariar Swami and Araiyar Sri.U.Ve.Sriramasharma Swami at the Maha Yagna held at Bihar](https://srivaishnavan.com/event/with-vidhyabhaskar-u-ve-sri-vasudevachariar-swami-and-araiyar-sri-u-ve-sriramasharma-swami-at-the-maha-yagna-held-at-bihar/)
- [Discussions on Sri Ramanujacharya University with Minister of HRD Sri.Prakash Javdekar Ji @ Delhi](https://srivaishnavan.com/event/discussions-on-sri-ramanujacharya-university-with-minister-of-hrd-sri-prakash-javdekar-ji-delhi/)
- [Discussions on the proposed Advanced Study & Research centre at Melkote With Minister of Karnataka and Former MP Sri CS Puttaraju and IAS officer Sri Dayashankar](https://srivaishnavan.com/event/discussions-on-the-proposed-advanced-study-research-centre-at-melkote-with-minister-of-karnataka-and-former-mp-sri-cs-puttaraju-and-ias-officer-sri-dayashankar/)
- [Towards preservation of Palm leaf Manuscripts at JIR Foundation, Melkote](https://srivaishnavan.com/event/towards-preservation-of-palm-leaf-manuscripts-at-jir-foundation-melkote/)
- [Sri.U.Ve.Ayee Narasimhan Swami with Sri Bhagat Singh - Member of Parliament, UP](https://srivaishnavan.com/event/sri-u-ve-ayee-narasimhan-swami-with-sri-bhagat-singh-member-of-parliament-up/)
- [Sri.U.Ve.Ayee Narasimhan Swami with Sri.U.Ve.Areyar Srirama Sharma Swami, Melkote and Sri.U.Ve.Rangaramanujacharyulu Swami, Hyderabad - Melkote at Buxer](https://srivaishnavan.com/event/sri-u-ve-ayee-narasimhan-swami-with-sri-u-ve-areyar-srirama-sharma-swami-melkote-and-sri-u-ve-rangaramanujacharyulu-swami-hyderabad-melkote-at-buxer/)
- [Sri.U.Ve.Ayee Narasimhan Swami with Sri.U.Ve.Areyar Srirama Sharma - Melkote](https://srivaishnavan.com/event/sri-u-ve-ayee-narasimhan-swami-with-sri-u-ve-areyar-srirama-sharma-melkote/)

## Free E Books

- [SRIVACHANABHOOSANAM-MOOLAM-KANNADA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/srivachanabhoosanam-moolam-kannada/)
- [MUMUKSUPPADI -MOOLAM-Kannada](https://srivaishnavan.com/free-e-book/mumuksuppadi-moolam-kannada/)
- [ACHARYA HRIDAYAM- MOOLAM-Kannada](https://srivaishnavan.com/free-e-book/acharya-hridayam-moolam-kannada/)
- [TATTVA TRAYAM - CIT PRAKARANAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/tattva-trayam-cit-prakaranam/)
- [SRI KRISHNA AVATARAM - SRIMAD BHAGAVATAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/85241-2/) - SRI KRISHNA AVATARAM FROM SRIMAD BHAGAVATAM
- [GURUPARAMPARA TANIAN SANGRAHAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/guruparampara-tanian-sangraham/)
- [SRIVAIKUNTA GADYAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/srivaikunta-gadyam/)
- [SRIRANGA GADYAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sriranga-gadyam/)
- [SARANAGATHI GADYAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/saranagati-gadyam/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-1/)
- [GODHA KALYANAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/godha-kalyanam/)
- [DEVARAJA ASTAKAM & 6 VARTAI](https://srivaishnavan.com/free-e-book/devaraja-astakam-6-vartai/)
- [STOTRARATNAMALA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/stotraratnamalaa-collection-of-stotras-guruparampara-tanian/)
- [YATHIRAJA VIMSHATHI](https://srivaishnavan.com/free-e-book/yathiraja-vimshathi/)
- [UPADESARATTINAMALAI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/upadesarattinamalai-part-1/)
- [IRAMANUSA NOOTTRANDAADI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/iramanusa-noottrandaadi-part-3/)
- [THIRUVAIMOZHI 5-4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-5-4/)
- [THIRUVAIMOZHI 5-3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-5-3/)
- [THIRUVAIMOZHI 5-2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-5-2/)
- [THIRUVAIMOZHI 5-1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-5-1/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-10](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-10/)
- [THIRUKURUNDAANDAGAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thirukurundaandagam/)
- [PERIYA TIRUVANDADI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periya-tiruvandadi-part-3/)
- [SRI KRISHNA AVATARAM & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-krishna-avataram-azhwars/)
- [KAISIKA PURANAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/kaisika-puranam/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 17](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-17/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 16](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-16/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 15](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-15/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 14](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-14/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 13](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-13/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 12](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-12/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 11](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-11/)
- [MOONRAAM TIRUVANDADI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/moonraam-tiruvandadi-part-2/)
- [MUDAL TIRUVANDADI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/mudal-tiruvandadi-part-1/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-4/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-7](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-7/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-1/)
- [SRI NARASIMHA AVATARAM & AZHWARS - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-narasimha-avataram-azhwars-part-1/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 7](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-7/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 10](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-10/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 9](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-9/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 8](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-8/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 6](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-6/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-5/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-4/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-3/)
- [SRI RAMA AVATARAM & AZHWARS - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rama-avataram-azhwars-part-2/)
- [SRI NARASIMHA AVATARAM & AZHWARS - Part 5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-narasimha-avataram-azhwars-part-5/)
- [SRI NARASIMHA AVATARAM & AZHWARS - Part 4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-narasimha-avataram-azhwars-part-4/)
- [SRI NARASIMHA AVATARAM & AZHWARS - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-narasimha-avataram-azhwars-part-3/)
- [SRI NARASIMHA AVATARAM & AZHWARS - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-narasimha-avataram-azhwars-part-2/)
- [SRI VAMANA AVATARAM & AZHWARS - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-vamana-avataram-azhwars-part-2/)
- [SRI VAMANA AVATARAM & AZHWARS - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-vamana-avataram-azhwars-part-1/)
- [SRI VARAHA AVATARAM & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-varaha-avataram-azhwars/)
- [UPADESARATTINAMALAI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/upadesarattinamalai-part-3/)
- [UPADESARATTINAMALAI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/upadesarattinamalai-part-2/)
- [IRAMANUSA NOOTTRANDAADI - Part 5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/iramanusa-noottrandaadi-part-5/)
- [IRAMANUSA NOOTTRANDAADI - Part 4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/iramanusa-noottrandaadi-part-4/)
- [IRAMANUSA NOOTTRANDAADI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/iramanusa-noottrandaadi-part-2/)
- [IRAMANUSA NOOTTRANDAADI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/iramanusa-noottrandaadi-part-1/)
- [PERIYA TIRUVANDADI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periya-tiruvandadi-part-2/)
- [PERIYA TIRUVANDADI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periya-tiruvandadi-part-1/)
- [TIRUVASIRIYAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/tiruvasiriyam/)
- [MOONRAAM TIRUVANDADI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/moonraam-tiruvandadi-part-3/)
- [MOONRAAM TIRUVANDADI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/moonraam-tiruvandadi-part-1/)
- [IRANDAAM TIRUVANDADI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/irandaam-tiruvandadi-part-3/)
- [IRANDAAM TIRUVANDADI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/irandaam-tiruvandadi-part-2/)
- [IRANDAAM TIRUVANDADI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/irandaam-tiruvandadi-part-1/)
- [MUDAL TIRUVANDADI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/mudal-tiruvandadi-part-3/)
- [MUDAL TIRUVANDADI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/mudal-tiruvandadi-part-2/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-9](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-9/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-8](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-8/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-6](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-6/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-5/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-3/)
- [THIRUVAIMOZHI 4-2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-4-2/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-10](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-10/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-9](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-9/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-8](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-8/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-7](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-7/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-6](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-6/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-5/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-4/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-3/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-2/)
- [THIRUVAIMOZHI 3-1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-3-1/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-10](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-10/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-9](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-9/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-8](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-8/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-7](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-7/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-6](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-6/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-5/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-4/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-part-15/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-2/)
- [THIRUVAIMOZHI 2-1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-2-1/)
- [EEDU AVATARIKAI](https://srivaishnavan.com/free-e-book/eedu-avatarikai/)
- [BAGAVAD VISHAYA TANIAN](https://srivaishnavan.com/free-e-book/bagavad-vishaya-tanian/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-8](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-8/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-10](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-10/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-9](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-9/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-7](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-7/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-6](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-6/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-5](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-5/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-4/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-3/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-2/)
- [THIRUVAIMOZHI 1-1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruvaimozhi-1-1/)
- [THIRUPPALLIEZHUCHCHI](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruppalliezhuchchi/)
- [THIRUMALAI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thirumalai-part-2/)
- [THIRUMALAI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thirumalai-part-1/)
- [KANNINUM SIRUTTAMBU](https://srivaishnavan.com/free-e-book/kanninum-siruttambu/)
- [NACHIYAR THIRUMOZHI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/nachiyar-thirumozhi-part-3/)
- [PERUMAL THIRUMOZHI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/perumal-thirumozhi-part-1/)
- [AMALANAADIPIRAAN](https://srivaishnavan.com/free-e-book/amalanaadipiraan/)
- [PERUMAL THIRUMOZHI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/perumal-thirumozhi-part-3/)
- [PERUMAL THIRUMOZHI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/perumal-thirumozhi-part-2/)
- [NACHIYAR THIRUMOZHI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/nachiyar-thirumozhi-part-2/)
- [NACHIYAR THIRUMOZHI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/nachiyar-thirumozhi-part-1/)
- [THIRUPPAVAI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruppavai-part-2/)
- [THIRUPPAVAI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thiruppavai-part-1/)
- [PERIAZHWAR THIRUMOZHI - Part 4](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periazhwar-thirumozhi-part-4/)
- [PERIAZHWAR THIRUMOZHI - Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periazhwar-thirumozhi-part-3/)
- [PERIAZHWAR THIRUMOZHI - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periazhwar-thirumozhi-part-2/)
- [PERIAZHWAR THIRUMOZHI - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/periazhwar-thirumozhi-part-1/)
- [NAVARATNAMALAI](https://srivaishnavan.com/free-e-book/navaratnamalai/)
- [THIRUPALLANDU](https://srivaishnavan.com/free-e-book/thirupallandu/)
- [PRAPANNA PARITRANAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/prapanna-paritranam/)
- [SAMSARA SAMRAJYAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/samsara-samrajyam/)
- [82 GOLDEN WORDS OF SWAMI RAMANUJA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/82-golden-words-of-swami-ramanuja/)
- [YATHIRAJA SAPTATI](https://srivaishnavan.com/free-e-book/yathiraja-saptati/)
- [NYASA DASAKAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/nyasa-dasakam/)
- [SRI VISHNU SAHASRANAMA - Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-vishnusahasranama-part-2/)
- [SRI VISHNU SAHASRANAMA - Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-vishnusahasranama-part-1/)
- [SRI RANGARAJA STAVA-UTTARA SATAKAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rangaraja-stava-uttara-satakam/)
- [SRI RANGARAJA STAVA-POORVA SATAKAM-Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rangaraja-stava-poorva-satakam-part-1/)
- [SRI RANGARAJA STAVA-POORVA SATAKAM-Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rangaraja-stava-poorva-satakam-part-2/)
- [SRI RANGARAJA STAVA-POORVA SATAKAM-Part 3](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sri-rangaraja-stava-poorva-satakam-part-3/)
- [SRIGUNARATNAKOSJAHA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/srigunaratnakoshaha/)
- [ATHIMANUSHA STAVA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/athimanushastava/)
- [SUNDARABAHU STAVA Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sundarabahustava-part-2/)
- [SUNDARABAHU STAVA Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sundarabahustava-part-1/)
- [SRIVAIKUNTA STAVA Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/srivaikuntastava-part-2/)
- [SRIVAIKUNTA STAVA Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/srivaikuntastava-part-1/)
- [VARADARAJA STAVA Part 2](https://srivaishnavan.com/free-e-book/varadarajastava-part-2/)
- [VARADARAJA STAVA Part 1](https://srivaishnavan.com/free-e-book/varadarajastava-part-1/)
- [SREESTAVA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/sreestava/)
- [STOTRARATNAM](https://srivaishnavan.com/free-e-book/stotraratnam/)
- [MUKUNDAMALA](https://srivaishnavan.com/free-e-book/mukundamala/)

## Premium E Books

- [YATHIRAJAVIMSHATHI VYAKYANAM-PILLAILOKAMJEER-TAMIL](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathirajavimshathi-vyakyanam-pillailokamjeer-tamil/)
- [YATHIRAJAVIMSHATHI VYAKYANAM-PILLAILOKAMJEER-TELUGU](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathirajavimshathi-vyakyanam-pillailokamjeer-telugu/)
- [YATHIRAJAVIMSHATHI VYAKYANAM-PILLAILOKAMJEER-KANNADA](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathirajavimshathi-vyakyanam-pillailokamjeer-kannada/)
- [YATHIRAJAVIMSHATHI VYAKYANAM-PILLAILOKAMJEER-SANSKRIT](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathirajavimshathi-vyakyanam-pillailokamjeer-sanskrit/)
- [YATHIRAJA VIMSHATHI VYAKYA-ANNAVAPPANGAR-KANNADA](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathiraja-vimshathi-vyakya-annavappangar-kannada/)
- [YATHIRAJA VIMSHATHI VYAKYA-ANNAVAPPANGAR-TAMIL](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathiraja-vimshathi-vyakya-annavappangar-tamil/)
- [YATHIRAJA VIMSHATHI VYAKYA-ANNAVAPPANGAR-TELUGU](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathiraja-vimshathi-vyakya-annavappangar-telugu/)
- [YATHIRAJAVIMSHATHI VYAKYA-ANNAVAPPANGAR-SANSKRIT](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/yathirajavimshathi-vyakya-annavappangar/)
- [ASTASLOKI OF SWAMI PARASARA BHATTAR W/COMMENTARY - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/astasloki-of-swami-parasara-bhattar-w-commentary-sanskrit/)
- [ASTASLOKI OF SWAMI PARASARA BHATTAR W/COMMENTARY - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/astasloki-of-swami-parasara-bhattar-w-commentary-tamil/)
- [ASTASLOKI OF SWAMI PARASARA BHATTAR W/COMMENTARY - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/astasloki-of-swami-parasara-bhattar-w-commentary-kannada/)
- [ASTASLOKI OF SWAMI PARASARA BHATTAR W/COMMENTARY - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/astasloki-of-swami-parasara-bhattar-w-commentary-telugu/)
- [ADYATMACINTAA OF VADHIKESARI JEER - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/adyatmacintaa-of-vadhikesari-jeer-sanskrit/)
- [ADYATMACINTAA OF VADHIKESARI JEER - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/adyatmacintaa-of-vadhikesari-jeer-tamil/)
- [ADYATMACINTAA OF VADHIKESARI JEER - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/adyatmacintaa-of-vadhikesari-jeer-kannada/)
- [ADYATMACINTAA OF VADHIKESARI JEER - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/adyatmacintaa-of-vadhikesari-jeer-telugu/)
- [PRAMEYAMALA OF NADADUR AMMAL - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/prameyamala-of-nadadur-ammal-sanskrit/)
- [PRAMEYAMALA OF NADADUR AMMAL - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/prameyamala-of-nadadur-ammal-tamil/)
- [PRAMEYAMALA OF NADADUR AMMAL - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/prameyamala-of-nadadur-ammal-kannada/)
- [PRAMEYAMALA OF NADADUR AMMAL - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/prameyamala-of-nadadur-ammal-telugu/)
- [SAMSARA SAMRAJYAM OF SWAMI PILLAI LOKACHARYA - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/samsara-samrajyam-of-swami-pillai-lokacharya-sanskrit/)
- [SAMSARA SAMRAJYAM OF SWAMI PILLAI LOKACHARYA - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/samsara-samrajyam-of-swami-pillai-lokacharya-tamil/)
- [SAMSARA SAMRAJYAM OF SWAMI PILLAI LOKACHARYA - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/samsara-samrajyam-of-swami-pillai-lokacharya-kannada/)
- [SAMSARA SAMRAJYAM OF SWAMI PILLAI LOKACHARYA - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/samsara-samrajyam-of-swami-pillai-lokacharya-telugu/)
- [NITYAGRANTAHA OF RAMANUJACHARYA - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/nityagrantaha-of-ramanujacharya-sanskrit/)
- [NITYAGRANTAHA OF RAMANUJACHARYA - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/nityagrantaha-of-ramanujacharya-tamil/)
- [NITYAGRANTAHA OF RAMANUJACHARYA - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/nityagrantaha-of-ramanujacharya-kannada/)
- [NITYAGRANTAHA OF RAMANUJACHARYA - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/nityagrantaha-of-ramanujacharya-telugu/)
- [GITARTHASANGRAHARAKSA OF VEDANTACHARYAR - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/gitarthasangraharaksa-of-vedantacharyar-sanskrit/)
- [GITARTHASANGRAHARAKSA OF VEDANTACHARYAR - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/gitarthasangraharaksa-of-vedantacharyar-tamil/)
- [GITARTHASANGRAHARAKSA OF VEDANTACHARYAR - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/gitarthasangraharaksa-of-vedantacharyar-kannada/)
- [GITARTHASANGRAHARAKSA OF VEDANTACHARYAR - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/gitarthasangraharaksa-of-vedantacharyar-telugu/)
- [SIDDITRAYAM OF YAMUNACHARYA - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sidditrayam-of-yamunacharya-sanskrit/)
- [SIDDITRAYAM OF YAMUNACHARYA - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sidditrayam-of-yamunacharya-tamil/)
- [SIDDITRAYAM OF YAMUNACHARYA - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sidditrayam-of-yamunacharya-kannada/)
- [SIDDITRAYAM OF YAMUNACHARYA - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sidditrayam-of-yamunacharya-telugu/)
- [SARVASIDDANTHA SANGRAHA OF SHANKARACHARYA - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sarvasiddantha-sangraha-of-shankaracharya-sanskrit/)
- [SARVASIDDANTHA SANGRAHA OF SHANKARACHARYA - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sarvasiddantha-sangraha-of-shankaracharya-tamil/)
- [SARVASIDDANTHA SANGRAHA OF SHANKARACHARYA - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sarvasiddantha-sangraha-of-shankaracharya-kannada/)
- [SARVASIDDANTHA SANGRAHA OF SHANKARACHARYA - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/sarvasiddantha-sangraha-of-shankaracharya-telugu/)
- [POTHU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/pothu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-sanskrit/)
- [POTHU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/pothu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-tamil/)
- [POTHU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/pothu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-kannada/)
- [POTHU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/pothu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-telugu/)
- [EEDU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER -  Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/eedu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-sanskrit/)
- [EEDU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/eedu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-tamil/)
- [EEDU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/eedu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-kannada/)
- [EEDU TANIAN - VYAKYANAM OF PILLAILOKAMJEER - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/eedu-tanian-vyakyanam-of-pillailokamjeer-telugu/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-1 WITH COMMENTARIES - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-1-with-commentaries-sanskrit/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-1 WITH COMMENTARIES - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-1-with-commentaries-tamil/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-1 WITH COMMENTARIES - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-1-with-commentaries-kannada/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-1 WITH COMMENTARIES - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-1-with-commentaries-telugu/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-2 WITH COMMENTARIES - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-2-with-commentaries-sanskrit/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-2 WITH COMMENTARIES - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-2-with-commentaries-tamil/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-2 WITH COMMENTARIES - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-2-with-commentaries-kannada/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-2 WITH COMMENTARIES - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-2-with-commentaries-telugu/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-3 WITH COMMENTARIES - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-3-with-commentaries-sanskrit/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-3 WITH COMMENTARIES - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-3-with-commentaries-tamil/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-3 WITH COMMENTARIES - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-3-with-commentaries-kannada/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-3 WITH COMMENTARIES - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-3-with-commentaries-telugu/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-4 WITH COMMENTARIES - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-4-with-commentaries-sanskrit/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-4 WITH COMMENTARIES - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-4-with-commentaries-tamil/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-4 WITH COMMENTARIES - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-4-with-commentaries-kannada/)
- [TIRUVAIMOZHI 1-4 WITH COMMENTARIES - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tiruvaimozhi-1-4-with-commentaries-telugu/)
- [TATTVA SARA OF NADADUR AMMAL - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tattva-sara-of-nadadur-ammal-sanskrit/)
- [TATTVA SARA OF NADADUR AMMAL - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tattva-sara-of-nadadur-ammal-tamil/)
- [TATTVA SARA OF NADADUR AMMAL - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tattva-sara-of-nadadur-ammal-kannada/)
- [TATTVA SARA OF NADADUR AMMAL - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/tattva-sara-of-nadadur-ammal-telugu/)
- [KENOPANISHAD BHASYA W/COMMENTARY-PRAKASIKAA - Sanskrit](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/kenopanishad-bhasya-w-commentary-prakasikaa-sanskrit/)
- [KENOPANISHAD BHASYA W/COMMENTARY-PRAKASIKAA - Tamil](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/kenopanishad-bhasya-w-commentary-prakasikaa-tamil/)
- [KENOPANISHAD BHASYA W/COMMENTARY-PRAKASIKAA - Kannada](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/kenopanishad-bhasya-w-commentary-prakasikaa-kannada/)
- [KENOPANISHAD BHASYA W/COMMENTARY-PRAKASIKAA - Telugu](https://srivaishnavan.com/premium-e-book/kenopanishad-bhasya-w-commentary-prakasikaa-telugu/)

## Shemushi

- [Bagavad Vishayam Roman](https://srivaishnavan.com/shemushi/bagavad-vishayam-roman/)
- [Bagavad Vishayam Telugu](https://srivaishnavan.com/shemushi/bagavad-vishayam-telugu/)
- [Bagavad Vishayam Kannada](https://srivaishnavan.com/shemushi/bagavad-vishayam-kannada/)
- [Bagavad Vishayam Tamil](https://srivaishnavan.com/shemushi/bagavad-vishayam-tamil/)
- [Bagavad Vishayam Sanskrit](https://srivaishnavan.com/shemushi/bagavad-vishayam-sanskrit/)
- [Vedartha Sangraha Telugu](https://srivaishnavan.com/shemushi/vedartha-sangraha-telugu/)
- [Vedartha Sangraha Roman](https://srivaishnavan.com/shemushi/vedartha-sangraha-roman/)
- [Vedartha Sangraha Kannada](https://srivaishnavan.com/shemushi/vedartha-sangraha-kannada/)
- [Vedartha Sangraha Tamil](https://srivaishnavan.com/shemushi/vedartha-sangraha-tamil/)
- [Vedartha Sangraha Sanskrit](https://srivaishnavan.com/shemushi/vedartha-sangraha-sanskrit/)

## Products

- [Sri Sundarakanda (Kannada-Palm leaf inspired Edition) - Set of 4 Volumes](https://srivaishnavan.com/product/sri-sundarakanda-kannada-palm-leaf-inspired-edition-set-of-4-volumes/) - Sri Sundarakanda of Valmiki Ramayanam Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format
- [ग्रन्थपेटिका-Granthapetika- A Box for manuscripts](https://srivaishnavan.com/product/ग्रन्थपेटिका-granthapetika-a-box-for-manuscripts/) - ग्रन्थपेटिका-Granthapetika- A Box for manuscripts Grantha-petikā is a specially designed storage box for preserving delicate palm-leaf manuscripts. It protects the manuscripts from dust, light, and excess moisture. By providing a stable storage environment, it helps prevent damage such as warping or cracking, thereby extending the shelf life of valuable palm-leaf texts and ensuring their preservation ग्रन्थपेटिका-Granthapetika- A Box for manuscripts Grantha-petikā is a specially designed storage box for preserving delicate palm-leaf manuscripts. It protects the manuscripts from dust, light, and excess moisture. By providing a stable storage environment, it helps prevent damage such as warping or cracking, thereby extending the shelf life of valuable palm-leaf texts and ensuring their preservation for generations.
- [SriRamayana Makarandaha (Devanagari-Palm leaf inspired Edition)](https://srivaishnavan.com/product/sriramayana-makarandaha-palm-leaf-inspired-edition-copy/) - Sribhasya Uapnyasaha - Cholasimhapuram Mahacharya Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format
- [Sri Paduka Sahasram (Devanagari-Palm leaf inspired Edition) - Set of 2 Volumes](https://srivaishnavan.com/product/sri-paduka-sahasram-palm-leaf-inspired-edition-set-of-2-volumes/) - Sri Paduka Sahasram of Swami Vedanta Desika Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format
- [Sribhasya Uapnyasaha of Mahacharya Doddayyachariar(Devanagari-Palm leaf inspired Edition)](https://srivaishnavan.com/product/sribhasya-uapnyasaha/) - Sribhasya Uapnyasaha - Cholasimhapuram Mahacharya Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format
- [Sribhasyam of Swami Ramanuja, (Devanagari-Palm leaf inspired Edition) - Set of 16 Volumes](https://srivaishnavan.com/product/sribhasya-m-of-swami-ramanuja-devanagari-palm-leaf-inspired-edition-set-of-16-volumes/) - Sribhasyam of Swami Ramanuja Now for the first time in a plam-leaf inspired heritage format
- [Acharya Hridayam Prk - 3,4 (Tamil)](https://srivaishnavan.com/product/acharya-hridayam-prk-34-tamil/) - Acharya Hridayam Prakaranam 3,4 of Swami Azhagiya Manavala Perumal Nayanar with commentary of Swami Ayee Jananyacharyar. Editor : Dr M A Venkatakrishnan
- [Anandazhwan Vadavazhi (Samasa Vaad) (Sanskrit)](https://srivaishnavan.com/product/anandazhwan-vadavazhi-samasa-vaad-sanskrit/) - Anandazhwan Vadavazhi -Samasa vaad – The proceeding’s of Vakyaartha Sadas at Ayee Mantapam, Melkote (Sanskrit) Editor : Ayee Narasimhan
- [Srivachanabhusanam-A Study(Tamil)](https://srivaishnavan.com/product/srivachanabhusanam-a-studytamil/) - Srivachanabhusanam-A comparative study on the commentaries of Swami Ayee Jananyacharyar & Swami Manavala Mamunigal Editor : Dr M Varadarajan
- [Acharya Hridayam Prk - 1,2 (Tamil)](https://srivaishnavan.com/product/acharya-hridayam-prk-12-tamil/) - Acharya Hridayam Prakaranam 1,2 of Swami Azhagiya Manavala Perumal Nayanar with commentary of Swami Ayee Jananyacharyar. Editor : A Vijayaraghavan
- [Acharya Hridayam - Tamil translation-Prk 1,2](https://srivaishnavan.com/product/acharya-hridayam-tamil-translation-prk-12/) - Acharya Hridayam Prk-1,2 -Tamil translation of Thirunarayanapuram Ayee Jananyacharya swami commentary Translated by : Dr M Varadarajan Edited: Ayee Narasimhachar
- [Acharya Hridayam-Tamil Translation-Prk-3,4](https://srivaishnavan.com/product/acharya-hridayam-prk-34/) - Acharya Hridayam Prk-3,4 Tamil translation of Thirunarayanapuram Ayee Jananyacharya swami commentary Translated by : Dr M Varadarajan Edited: Ayee Narasimhachar
- [Vakya Guruparampara (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/vakya-guruparamparakannada/) - Srivaishnava Vakya Guruparampara with commentary of Swami Pillai Lokam jeeyar Editor : Ayee Narasimhan
- [Gnana Saram-Prameya Saram (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/gnana-saram-prameya-saram-kannada/) - Gnana Saram-Prameya saram of Swami Arulala perumal Emberumanar with commentary of Swami Manavala Mamuni with Pramana Therattu. Editor : Ayee Narasimhan
- [Yateendra pravana prabhavam (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/yateendra-pravana-prabhavam-kannada/) - Yateendra pravana prabhavam of Swami pillai Lokam Jeeyar. Editor : Ayee Narasimhan
- [Mumuksuppadi, Srivachanabhusanam & Acharya Hridayam(Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/mumuksuppadi-srivachanabhusanam-acharya-hridayamkannada/) - Mumuksuppadi, Srivachanabhusanam & Acharya Hridayam-Moolam Editor : Ayee Narasimhan
- [Ayee Jananyacharyar-Life & works (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/ayee-jananyacharyar-life-works-kannada/) - Ayee Jananyacharyar: Life & works of Thirunarayanapuram Ayee Jananyacharyar Swami Editor : Sri Araiyar Sriramasharma
- [Perumal Thirumozhi (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/perumal-thirumozhi-kannada/) - Perumal Thirumozhi of Kulasekara Azhwar with commentary of Swami Peria Accan Pillai. Editor : Ayee Narasimhan
- [Virodhi pariharangal (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/virodhi-pariharangal-poorvacharyar-vartaigalkannada/) - Virodhi Pariharangal of Swami Vangipurattu Nambi Editor : Ayee Narasimhan
- [Arulicheyal Rahasyam (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/arulicheyal-rahasyamkannada/) - Arulicheyal Rahasyam of Swami Azhagiya Manavala Perumal Nayanar. Editor : Ayee Narasimhan
- [Sri Godha Kalyanam (Sanskrit/Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/sri-godha-kalyanam-sanskrit-kannada/) - A kavya on the marriage of Andal. Editor : Ayee Narasimhan
- [Guruparampara Prabhavam-Aarayirppadi (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/guruparampara-prabhavam-aarayirppadi-kannada/) - Aarayirappadi Guruparampara prabhavam of Swami Pinbalagiya Perumal jeeyar. Editor : Ayee Narasimhan
- [Acharya Hridayam Prk 1,2 (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/acharya-hridayam-prk-12-with-ayee-swami-swami-manavala-mamunigal-vyakyanamkannada/) - Acharya Hridayam Prakaranam 1,2 of Swami Azhagiya Manavala Perumal Nayanar with commentary of Swami Ayee Jananyacharyar & Swami Manavala Mamunigal. Editor : Ayee Narasimhan
- [Thiruppavai(Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/thiruppavaikannada/) - Thiruppavai of Godhadevi with 8 commentaries. Editor : Ayee Narasimhan
- [Sapthagathai (Kannada)](https://srivaishnavan.com/product/sapthagathai-kannada/) - Sapthagathai of Swami Vilancholaipillai with commentary of Swami Pillai Lokam Jeeyar. Editor : Ayee Narasimhan
- [Ayee Jananyacharyar-Life & works (Tamil)](https://srivaishnavan.com/product/ayee-jananyacharyar-life-works-tamil/) - Ayee Jananyacharyar: Life & works of Thirunarayanapuram Ayee Jananyacharyar Swami Editor : Sri Araiyar Sriramasharma
- [Thiruppavai Eerayirappadi -Ayee Jananyacharyar. Moolam With Tamil translation](https://srivaishnavan.com/product/thiruppavai-eerayirappadi-ayee-jananyacharyar-with-tamil-translation/) - Thiruppavai Eerayirappadi -Ayee Jananyacharyar. Moolam With Tamil translation
- [Donations](https://srivaishnavan.com/product/donations/)
- [SriVaishnavan - Monthly membership](https://srivaishnavan.com/product/srivaishnavan-monthly-membership/) - ॥ श्रीः ॥॥ श्रीमतॆ रामानुजाय नमः ॥ ॥ रामानुजार्य दिव्याज्ञा वर्धतामभिवर्धताम् ॥ This is your gateway to access text with commentaries of poorvacharyas in multi-language scripts. The scope of this subscription is limited to the specific period and subscriber agrees not to transfer/copy/forward subscription or content. The subscriber acknowledges and agrees that subscription is non-refundable
- [SriVaishnavan - Half Yearly membership](https://srivaishnavan.com/product/srivaishnavan-half-yearly-membership/) - ॥ श्रीः ॥॥ श्रीमतॆ रामानुजाय नमः ॥ ॥ रामानुजार्य दिव्याज्ञा वर्धतामभिवर्धताम् ॥ This is your gateway to access text with commentaries of poorvacharyas in multi-language scripts. The scope of this subscription is limited to the specific period and subscriber agrees not to transfer/copy/forward subscription or content. The subscriber acknowledges and agrees that subscription is non-refundable
- [SriVaishnavan - Yearly membership](https://srivaishnavan.com/product/srivaishnavan-yearly-membership/) - ॥ श्रीः ॥॥ श्रीमतॆ रामानुजाय नमः ॥ ॥ रामानुजार्य दिव्याज्ञा वर्धतामभिवर्धताम् ॥ This is your gateway to access text with commentaries of poorvacharyas in multi-language scripts. The scope of this subscription is limited to the specific period and subscriber agrees not to transfer/copy/forward subscription or content. The subscriber acknowledges and agrees that subscription is non-refundable

## Print

- [VS English](https://srivaishnavan.com/print/vs-english/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/VedarthaSangraham-MRRajago-1.pdf" title="VedarthaSangraham-MRRajago"]
- [BG - PBA Swami Part II](https://srivaishnavan.com/print/bg-pba-swami-part-ii/)
- [SB - Telugu Part I](https://srivaishnavan.com/print/sb-telugu-part-i/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Telugu-SriBhashyampart1.pdf"]
- [SB DIPIKA PART II Tamil](https://srivaishnavan.com/print/sb-dipika-part-ii-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/SBDipika-2.pdf"]
- [SB DIPIKA PART I Tamil](https://srivaishnavan.com/print/sb-dipika-part-i-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/SBDipika-1.pdf"]
- [VS TATPARYA DIPIKA](https://srivaishnavan.com/print/vs-tatparya-dipika/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/VedarthaSangraham-TathparyaDeepi.pdf"]
- [VS Telugu](https://srivaishnavan.com/print/vs-telugu/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/meghamala/Telugu-Vedartha-Sangraham.pdf" title="Telugu-Vedartha Sangraham"]
- [BG - Bhasyam-Telugu](https://srivaishnavan.com/print/gita-bhasyam-telugu/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Telugu-GeetaBhashyam.pdf"]
- [BG - Charmasloka - Tamil](https://srivaishnavan.com/print/sri-ramanujacharya-charmasloka-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Yathi-sArvabhoumar-and-charamasloka-in-bhagavad-gEtha.pdf" title="Yathi sArvabhoumar and charamasloka in bhagavad gEtha"]
- [BG - PBA Swami Part I](https://srivaishnavan.com/print/bg-pba-swami-part-i/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/PBA-BG-Part1.pdf"]
- [BG - VVR Swami - Tamil](https://srivaishnavan.com/print/bg-vvr-swami-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Gita-VVR.pdf"]
- [BG - Velukkudi Swami - Tamil](https://srivaishnavan.com/print/bg-velukkudi-swami-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/GitaSaram-VV.pdf"]
- [BG - Akkarakani Swami - Tamil](https://srivaishnavan.com/print/bg-akkarakani-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/gitabasyamAkkarakani.pdf"]
- [BG PBA Swami Tamil](https://srivaishnavan.com/print/bg-pba-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/BhagavadGita62-PBA.pdf"]
- [SB - Telugu Part II](https://srivaishnavan.com/print/sb-telugu-part-ii/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Telugu-SriBhashyampart2.pdf"]
- [VS Telugu](https://srivaishnavan.com/print/vs-telugu-2/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Telugu-Vedartha-Sangraham.pdf" title="Telugu-Vedartha Sangraham"]
- [VS English](https://srivaishnavan.com/print/vs-english-2/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/VedarthaSangraham-MRRajago.pdf"]
- [MP - English](https://srivaishnavan.com/print/mp-english/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/MPadi-English.pdf"]
- [MP - Tamil - Puttur Swami](https://srivaishnavan.com/print/mp-tamil-puttur-swami/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/MPADI-Puttur.pdf"]
- [MP - PBA Swami](https://srivaishnavan.com/print/mp-pba-swami/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/MPADI-PBA.pdf"]
- [MP - Tamil](https://srivaishnavan.com/print/mp-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/MPadi-Tamil.pdf"]
- [MP - Tamil - Orai](https://srivaishnavan.com/print/mp-tamil-orai/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/MPADI-ORAI.pdf"]
- [Srimad Ramayanam-PBA Swami](https://srivaishnavan.com/print/srimad-ramayanam-pba-swami/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2020/08/Sri-RAmAyanam-by-Sri-U-Ve-Varadhachariyar-Swamy.pdf" title="Ramayana Rahasyam"]
- [Mahabharatam](https://srivaishnavan.com/print/mahabharatam/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2020/08/Agnihotra_-latest.pdf" title"Mahabharatam"]
- [SB - Tamil](https://srivaishnavan.com/print/sb-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/Sri-Bhashyam.pdf"]
- [VS-Tamil](https://srivaishnavan.com/print/vs-tamil/) - [pdf-embedder url="https://srivaishnavan.com/wp-content/uploads/2019/06/VedarthaSangrahamMaharishiSw-1.pdf" title="VedarthaSangrahamMaharishiSw"]

## Audio

- [Ramayanam Rahasyangal](https://srivaishnavan.com/audio/ramayanam-rahasyangal/)
- [VS 005 Tamil](https://srivaishnavan.com/audio/vs-005-tamil/)
- [VS 004 Tamil](https://srivaishnavan.com/audio/vs-004-tamil/)
- [VS 003 Taamil](https://srivaishnavan.com/audio/vs-003-taamil/)
- [VS 002 Tamil](https://srivaishnavan.com/audio/vs-002-tamil/)
- [VS 001 Tamil](https://srivaishnavan.com/audio/vs-001-tamil/)
- [Mahabharatam](https://srivaishnavan.com/audio/mahabharatam/)

## Categories

- [Uncategorized](https://srivaishnavan.com/category/uncategorized/)
- [Language](https://srivaishnavan.com/category/language/)
- [Publications](https://srivaishnavan.com/category/publications/)
- [Meghamala](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/)
- [Bhagavad Gita](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-gita/) - 04
- [Gita Bhasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-gita/gita-bhasyam-content/)
- [Faq's](https://srivaishnavan.com/category/faqs/)
- [Brahma Sutras](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/) - 02
- [Taatparya Chandrika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-gita/taatparya-chandrika-content/)
- [Vedanta Saram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vedanta-saram-content/)
- [Gallery](https://srivaishnavan.com/category/gallery/)
- [Bhagavad Visayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/) - 05
- [Others](https://srivaishnavan.com/category/others/)
- [Srimad Ramayanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/) - 07
- [Activities](https://srivaishnavan.com/category/activities/)
- [Puranas](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/) - 09
- [Rahasya Granthas](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/) - 06
- [Tattva Saaram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/tattva-saaram-content/)
- [Artha panchakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/artha-panchakam-content/)
- [Divya Prabhandham](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/) - 12
- [Archiradi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/archiradi-content/)
- [Stotras](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/) - 11
- [Charmopaya Tatparyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/charmopaya-tatparyam-content/)
- [Divya Desha Vaibhavam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/) - 14
- [Charmopaya Nirnayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/charmopaya-nirnayam-content/)
- [Guruparampara](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/guruparampara/) - 15
- [Muktabhogavalee](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/muktabhogavazhi-content/)
- [Periya Thirumozhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/)
- [Navaratnamaalai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/navaratnamaalai-content/)
- [Nava Vidha Sambhandham](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/nava-vidha-sambhandham-content/)
- [Sakala Pramana Taatparyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/sakala-pramana-taatparyam-content/)
- [Maanikkamaalai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/manikka-maalai-content/)
- [Sri Bhagavad Guna Darpanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/parasara-bhattar/bhagavad-guna-darpana-content/)
- [Reference Texts](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/) - 13
- [Sri Ramanuja Rahasya Trayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/sri-ramanuja-rahasya-trayam-content/)
- [Sapthakaadai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/sapthakaadai-content/)
- [Thirukkolur Penpillai Rahasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/thirukkolur-penpillai-rahasyam-content/)
- [Nitya Grantha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/nitya-grantha-content/)
- [Yadrucchikappadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/yadricchikappadi-content/)
- [Subhaashitha Neevi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/subhaashitha-neevi-content/)
- [Sriyapathippadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/sriyapathippadi-content/)
- [Saara Sangraham](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/saara-sangraham-content/)
- [Prapanna Paritraanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/prapanna-paritraanam-content/)
- [Samsaara Saamrajyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/samsaara-saamrajyam-content/)
- [Prameya Sekaram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/prameya-sekaram-content/)
- [Tattva Deepam W/Tattva Deepa Prakasanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/)
- [Gnaana Saam/Prameya Saram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/gnaana-saam-prameya-saram-content/)
- [Events](https://srivaishnavan.com/category/gallery/events/)
- [Granthamala](https://srivaishnavan.com/category/publications/granthamala/)
- [Divya Prabandam](https://srivaishnavan.com/category/publications/granthamala/divya-prabandam/)
- [Upanishads](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/) - 01
- [Vedartha Sangraha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/vedartha-sangraha-content/) - 01
- [Sribhasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Baala Kaanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-ramayanam-content/)
- [Sri Vishnu Purana](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/) - 02
- [Astasloki](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/astasloki-content/)
- [Yatindra Matha Deepika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/yatindra-matha-deepika-content/)
- [Gitartha Sangraha Raksha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-gita/gitartha-sangraha-raksha/)
- [6000 Padi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/6000-padi/)
- [Divya Deshams](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/)
- [Thondai Naadu](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/thondai-naadu/)
- [Rahasya Granthas](https://srivaishnavan.com/category/publications/granthamala/rahasya-granthas/)
- [Isavasya Upanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/isavasya-upanishat-content/) - 02
- [Vedanta Deepam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vedanta-deepam-content/)
- [Mumukshuppadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/mumukshuppadi-content/)
- [Sriranga Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/sriranga-mahatmyam-content/)
- [Sarva Siddantha Sangraham](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/sarva-siddantha-sangraham/)
- [9000 Padi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/9000-padi/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Ayodhya Kaanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-valmiki-ramayan-ayodhya-kaanda/)
- [Nadu Naadu](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/nadu-naadu/)
- [Smrithi / Vedas / Upanishads / Puranas / Agamas](https://srivaishnavan.com/category/publications/granthamala/smrithi-vedas-upanishads-puranas-agamas/)
- [Kena Upanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/kena-upamishat-content/) - 03
- [Tattva Trayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-trayam-content/)
- [Periazhwar Thirumozhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/periazhwar-thirumozhi-content/)
- [12000/36000 Padi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/12000-36000-padi/)
- [Pandiya Naadu](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/pandiya-naadu/)
- [Introduction Granthamala](https://srivaishnavan.com/category/publications/granthamala/introduction-granthamala/)
- [Katopanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/katopanishat-content/)
- [Srivachanaboosanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/srivachanaboosanam-content/)
- [Sri Hasthigiri Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/sri-hasthigiri-mahatmyam-content/)
- [Malayala Naadu](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/malayala-naadu/)
- [Prasnopanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/prasnopanishat-content/)
- [Sri Yadavadri Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/sri-yadavadri-mahatmyam-content/)
- [Vada Naadu](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/vada-naadu/)
- [Mundakopanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/mundakopanishat-content/)
- [Srimad Rahasya Traya Saram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/srimad-rahasya-traya-saram-content/)
- [Siddantha Siddanjanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/siddantha-siddanjanam-content/)
- [Vinnulagam](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/vinnulagam/)
- [Maandookyapanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/maandookyapanishat-content/)
- [Mimamsa Paduka](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/seswara-mimaamsa-w-mimamsa-paduka-content/)
- [Taittireeya Upanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/taittireeya-upanishat-content/)
- [Aitereyopanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/aitereyopanishat-content/)
- [Chandogya Upanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/chandogya-upanishat-content/)
- [Nyaya Siddanjanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/nyaya-siddanjanam-content/)
- [Brihadaaranyaka Upanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/brihadaaranyaka-upanishat-content/)
- [Sathadooshani](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/sathadooshani-content/)
- [Svetasvataropanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/svetasvataropanishat-content/)
- [Siddhi Trayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/siddhi-trayam-content/)
- [Kaushitaki Upanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/kaushitaki-upanishat-content/)
- [Subalopanishat](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/upanishads/subalopanishat-content/)
- [Tattva Mukta Kalapa](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/tattva-mukta-kalapa-content/)
- [Chozha Naadu](https://srivaishnavan.com/category/gallery/divya-deshams/chozha-naadu/)
- [Centum 01](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/12000-36000-padi/centum-01/)
- [Centum 02](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/12000-36000-padi/centum-02/)
- [SriMahabharatam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/) - 08
- [Agamas](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/agamas/) - 10
- [Sri Rangaraja Stavam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/parasara-bhattar/rangaraja-stavam/)
- [Smrithi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/) - 03
- [Manu Smrithi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/manu-smrithi/)
- [Acharya Hridayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/acharya-hridayam/)
- [Gadya Trayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/bagavad-ramanujar/गद्य-त्रयम्/)
- [Amsa 01](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/amsa-01/)
- [Amsa 02](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/amsa-02/)
- [Amsa 03](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/amsa-03/)
- [Paduka Sahasram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/vedantacharyar/पादुका-सहस्रम्/)
- [Mudalayiram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/)
- [Iyarpa](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/)
- [Thiruvoymozhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/)
- [आदिपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/आदिपर्व/)
- [सभापर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/सभापर्व/)
- [आरण्यकपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/वनपर्व/)
- [विराटपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/विराटपर्व/)
- [उद्योगपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/उद्योगपर्व/)
- [भीष्मपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/भीष्मपर्व/)
- [द्रोणपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/द्रोणपर्व/)
- [कर्णपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/कर्णपर्व/)
- [शल्यपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/शल्यपर्व/)
- [सौप्तिकपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/सौप्तिकपर्व/)
- [स्त्रीपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/स्त्रीपर्व/)
- [शान्तिपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/शान्तिपर्व/)
- [अनुशासनपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/अनुशासनपर्व/)
- [आश्वमेधिकपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/आश्वमेधिकपर्व/)
- [आश्रमवासिकपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/आश्रमवासिकपर्व/)
- [मौसलपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/मौसलपर्व/)
- [महाप्रास्थानिकपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/महाप्रास्थानिकपर्व/)
- [स्वर्गारोहणपर्व](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/mahabharatam/स्वर्गारोहणपर्व/)
- [Agamapramanyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/agamas/आगमप्रामाण्यम्/)
- [Adhyaya 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-1/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-1/pada-1/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-1/pada-2/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-1/pada-3/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-1/pada-4/)
- [Adhyaya 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-1-sribhasyam-content/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-1-sribhasyam-content/pada-1-adhyaya-1-sribhasyam-content/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-1-sribhasyam-content/pada-2-adhyaya-1-sribhasyam-content/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-1-sribhasyam-content/pada-3-adhyaya-1-sribhasyam-content/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-1-sribhasyam-content/pada-4-adhyaya-1-sribhasyam-content/)
- [Adhyaya 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adhyaya-1-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adhyaya-1-vishayavakya-dipika/pada-1-adhyaya-1-vishayavakya-dipika/)
- [Mudal Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/mudal-satakam/)
- [Irandaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/irandaam-satakam/)
- [Moonraam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/moonraam-satakam/)
- [Naangaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/naangaam-satakam/)
- [Aindaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/aindaam-satakam/)
- [Aaraam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/aaraam-satakam/)
- [Elaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/elaam-satakam/)
- [Ettaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/ettaam-satakam/)
- [Onbadaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/onbadaam-satakam/)
- [Pattaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-divya-prabhandham/pattaam-satakam/)
- [Mudal Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/mudal-satakam-periya-thirumozhi-content/)
- [Irandaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/irandaam-thirumozhi/)
- [Moonraam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/moonraam-satakam-periya-thirumozhi-content/)
- [Nangaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/nangaam-satakam/)
- [Aindaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/aindaam-satakam-periya-thirumozhi-content/)
- [Aaraam Sataakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/aaraam-sataakam/)
- [Elaam Sataakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/elaam-sataakam/)
- [Ettaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/ettaam-satakam-periya-thirumozhi-content/)
- [Onbadaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/onbadaam-satakam-periya-thirumozhi-content/)
- [Pattaam Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/pattaam-satakam-periya-thirumozhi-content/)
- [Padinoram Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/padinoram-satakam/)
- [Vedanta Kaarikaavazhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/vedanta-kaarikaavazhi/)
- [Paraasara Smrithi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/paraasara-smrithi/)
- [Yaagnavalkya Smrithi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/yaagnavalkya-smrithi/)
- [Srimad Bhagavatam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/srimad-bhagavatam/) - 04
- [Upadesha Ratnamalai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/upadesha-ratnamalai/)
- [Thiruvoymozhi Nootrandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/thiruvoymozhi-nootrandadi/)
- [Vazhi Thirunamangal](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/vazhi-thirunamangal/)
- [आचाराध्यायः](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/yaagnavalkya-smrithi/आचाराध्यायः/)
- [व्यवहाराध्यायः](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/yaagnavalkya-smrithi/व्यवहाराध्यायः/)
- [प्रायश्चित्तध्यायः](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/yaagnavalkya-smrithi/प्रायश्चित्तध्यायः/)
- [Centum 03](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/12000-36000-padi/centum-03/)
- [Arulicheyal Rahasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/arulicheyal-rahasyam/)
- [Paranda Rahasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/paranda-rahasyam/)
- [Nigamanapadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/nigamanapadi/)
- [Thirupallandu](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/thirupallandu-mudalayiram-divya-prabhandham/)
- [Thirukurundandakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/thirukurundandakam/)
- [Adyatmacintaa](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/adyatmacintaa/)
- [Thirupalliezuchi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/thirupalliezuchi/)
- [Centum 04](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/12000-36000-padi/centum-04/)
- [Prapanna Parijatha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/prapanna-parijatha/)
- [Paratattva Nirnaya](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/paratattva-nirnaya/)
- [Prameya Mala](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/prameya-mala/)
- [Sri Varavaramuni Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/sri-varavaramuni-satakam/)
- [Sri Bootapuri Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/sri-bootapuri-mahatmyam/)
- [Navatiruppadhi Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/sri-kurukkoor-mahatmyam/)
- [Sri Vishnudharma](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/sri-vishnudharma/) - 03
- [Yadavabyudaya](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/yadavabyudaya/)
- [Sankalpa Suryodaya](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/sankalpa-suryodaya/)
- [Hamsa Sandesa](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/hamsa-sandesa/)
- [Nirveda Karaika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/smrithi/nirveda-karaika/)
- [Jitanta Stotrani (Shat)](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/jitante-shat/)
- [Rahasyatraya Kaarikaavazhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/rahasyatraya-kaarikaavazhi/)
- [Nayamayookamaalika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nayamayookamaalika/)
- [Nyayakalaapa Sangraha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nyayakalaapa-sangraha/)
- [Sribhasya Upanyasa](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasya-upanyasa/)
- [Nayasanghatimalika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nayasanghatimala/)
- [Tattvadeepa Sangraha Kaarika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattvadeepa-sangraha-kaarika/)
- [Adhyaya 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/pada-1-adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/)
- [Guruparampara Sangraham](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/guruparampara/guruparampara-sangraham/)
- [Chatusloki](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/yamunacharyar/chatusloki/)
- [Panchastavam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/kooratazhwan/panchastavam/)
- [Dinacharya](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/dinacharya/)
- [Sudarshanar(Chakrayudham)](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/sudarshanar/)
- [Bheesma Stuthi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/bheesma-stuthi/)
- [Sri Kaisika Purana](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/sri-kaisika-purana/) - 01
- [Sri Brindaranya Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/sri-brindaranya-mahatmyam/)
- [Srimad Ahobila Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/srimad-ahobila-mahatmyam/)
- [Vedantacharyar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/vedantacharyar/)
- [Varavaramuni](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/)
- [Pillai Lokacharyar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/pillai-lokacharyar/)
- [Nammazhwar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/nammalwar/)
- [Parasara Bhattar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/parasara-bhattar/)
- [Kooratazhwan](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/kooratazhwan/)
- [Kancheepoornar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/kancheepoornar/)
- [Yamunacharyar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/yamunacharyar/)
- [Bagavad Ramanujar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/bagavad-ramanujar/)
- [Ayee Jananyacharyar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/ayee-jananyacharyar/)
- [Vadhikesari Jeer](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/vadhikesari-jeer/)
- [Kulasekarazhwar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/kulasekarazhwar/)
- [Kooranarayana Jeer](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/kooranarayana-jeer/)
- [Nadadur Ammal](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/nadadur-ammal/)
- [Sri Narasimha Panchakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/sri-narasimha-panchakam/)
- [Mahacharya Doddayachariar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/mahacharya-doddachariar/)
- [Ciriya Rahasyangal](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/ciriya-rahasyangal/)
- [Desika Prabhandham](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/desika-prabhandham/)
- [Prakaranam 01](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/srivachanaboosanam-content/prakaranam-01/)
- [Kaliyan Arulpaadu](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/kaliyan-arulpaadu/)
- [Pradhaana Satakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/pradhaana-satakam/)
- [Tirumalisai Annavappangar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/tirumalisai-annavappangar/)
- [Prapatti-anupayatva vicharaha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/prapatti-anupayatva-vicharaha/)
- [Sarana Sabdaartha Vicharaha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/sarana-sabdaartha-vicharaha/)
- [Astaksara sarvaadhikara samartanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/astaksara-sarvaadhikara-samartanam/)
- [Dashamatha Darsini](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/dashamatha-darsini/)
- [Boogola-Kagola vishayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/boogola-kagola-nirnayam/)
- [Mukthipada Sakthivada](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/mukthipada-sakthivada/)
- [Siddantha Toolika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/siddantha-toolika/)
- [Brahma-pada Sakthivadaha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/brahma-pada-sakti-vadaha/)
- [Naayamatmaa-bhasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/naayamatmaa-bhasyam/)
- [Vaakya Guruparampara Vyakyanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/guruparampara/vaakya-guruparampara-vyakyanam/)
- [Paasurappadi Ramayanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/paasurappadi-ramayanam/)
- [SeyyaTamaraiTaalinaiVazhiye Bhasyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/seyyatamaraitaalinaivazhiye-bhasyam/)
- [Godha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/godha/)
- [SRI GUNARATNAKOSAHA](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/parasara-bhattar/sri-gunaratnakosaha/)
- [Pillai Lokam Jeer](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/श्रीयतिराजविंशतिः/yathiraja-vimshathi-pl-jeer/)
- [श्रीयतिराजविंशतिः](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/श्रीयतिराजविंशतिः/)
- [Doddacharyar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/श्रीयतिराजविंशतिः/doddacharyar/)
- [Amsa 04](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/amsa-04/)
- [Amsa 05](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/amsa-05/)
- [Amsa 06](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/puranas/vishnu-purana-content/amsa-06/)
- [Kaivalya Satadooshani](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/kaivalya-satadooshani/)
- [Saaranishkarsa Tippani](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/saaaraniskarsa-tippani/)
- [Saddarsana Sudarsana Champu](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/saddarsana-sudarsana-champu/)
- [Tattva Sekaram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-sekaram/)
- [Tani Pranavam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tani-pranavam/)
- [Tani Dvayam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tani-dvayam/)
- [Tani Charmam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tani-charmam/)
- [Parandappadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/parandappadi/)
- [Rahasya Traya Deepikai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/rahasya-traya-deepikai/)
- [Annavappangar](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/varavaramuni/श्रीयतिराजविंशतिः/annavappangar/)
- [Rahasya Traya Vivaranam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/rahasya-traya-vivaranam/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/pada-2-adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/pada-3-adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/pada-4-adhyaya-1-saareeraka-saastraartha-deepika/)
- [Adhyaya 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-2/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-2/pada-1-adhyaya-2/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-2/pada-2-adhyaya-2/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-2/pada-3-adhyaya-2/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-2/pada-4-adhyaya-2/)
- [Adhyaya 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-3/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-3/pada-1-adhyaya-3/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-3/pada-2-adhyaya-3/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-3/pada-3-adhyaya-3/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adhyaya-3/pada-4-2/)
- [Adyaya 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adyaya-4/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adyaya-4/pada-1-adyaya-4/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adyaya-4/pada-2-adyaya-4/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adyaya-4/pada-3-adyaya-4/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/saareeraka-saastraartha-deepika/adyaya-4/pada-4-adyaya-4/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adhyaya-1-vishayavakya-dipika/pada-2-adhyaya-1-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adhyaya-1-vishayavakya-dipika/pada-3-adhyaya-1-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adhyaya-1-vishayavakya-dipika/pada-4-adhyaya-1-vishayavakya-dipika/)
- [Adhyaya 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-3/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-3/pada-1-adyaya-3/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-3/pada-2-adyaya-3/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-3/pada-3-adyaya-3/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-3/pada-4-adyaya-3/)
- [Adyaya 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-4-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-4-vishayavakya-dipika/pada-1-adyaya-4-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-4-vishayavakya-dipika/pada-2-adyaya-4-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-4-vishayavakya-dipika/pada-3-adyaya-4-vishayavakya-dipika/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/vishayavakya-dipika/adyaya-4-vishayavakya-dipika/pada-4-adyaya-4-vishayavakya-dipika/)
- [AnandaTaaratamya kandanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/anandataaratamya-kandanam/)
- [Vachasudha vicharaha](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/vachasudha-vicharaha/)
- [Adhyaya 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-2-sribhasyam-content/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-2-sribhasyam-content/pada-1-adhyaya-2-sribhasyam-content/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-2-sribhasyam-content/pada-2-adhyaya-2-sribhasyam-content/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-2-sribhasyam-content/pada-3-adhyaya-2-sribhasyam-content/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-2-sribhasyam-content/pada-4-adhyaya-2-sribhasyam-content/)
- [Adhyaya 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-3-sribhasyam-content/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-3-sribhasyam-content/pada-1-adhyaya-3-sribhasyam-content/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-3-sribhasyam-content/pada-2-adhyaya-3-sribhasyam-content/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-3-sribhasyam-content/pada-3-adhyaya-3-sribhasyam-content/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-3-sribhasyam-content/pada-4-adhyaya-3-sribhasyam-content/)
- [Adhyaya 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-4/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-4/pada-1-adhyaya-4/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-4/pada-2-adhyaya-4/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-4/pada-3-adhyaya-4/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/sribhasyam-content/adhyaya-4/pada-4-adhyaya-4/)
- [Adhyaya 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/pada-1-adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/pada-2-adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/pada-3-adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/pada-4-adhyaya-2-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Adhyaya 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/pada-1-adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/pada-2-adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/pada-3-adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/pada-4-adhyaya-3-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Adhyaya 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/pada-1-adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/pada-2-adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/pada-3-adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Pada 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/adhikarana-saraavazhi-content/adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/pada-4-adhyaya-4-adhikarana-saraavazhi-content/)
- [Srimad Valmiki Ramayanam w/Bhoosanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Aranya Kaanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-valmiki-ramayan-aranya-kaanda/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Kishkinda kanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-valmiki-ramayan-kishkinda-kanda/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Sundara kaanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-ramayan-sundara-kaanda/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Yuddha Kaanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-valmiki-ramayan-yuddha-kaanda/)
- [Srimad Valmiki Ramayan - Uttara Kaanda](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/srimad-ramayanam/srimad-valmiki-ramayanam/srimad-valmiki-ramayan-uttara-kaanda/)
- [Siddadharma vijayamangala Dipika](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/other-titles/siddadharma-vijayamangala-dipika/)
- [Ghatikachala Mahatmyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-desha-vaibhavam/ghatikachala-mahatmyam/)
- [Stotraratnam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/stotras/yamunacharyar/stotraratnam/)
- [Tattva Boosanam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-boosanam/)
- [Dramidopanishat Tatparya Ratnavazhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/dramidopanishat-tatparya-ratnavazhi/)
- [Dramidopanishat Saram](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/dramidopanishat-saram/)
- [Dramidaamnaaya Sanghathi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-visayam/dramidaamnaaya-sanghathi/)
- [ADHYAYA 1](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nayamayookamaalika/adhyaya-1-nayamayookamaalika/)
- [ADHYAYA 2](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nayamayookamaalika/adhyaya-2-nayamayookamaalika/)
- [ADHYAYA 3](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nayamayookamaalika/adhyaya-3-nayamayookamaalika/)
- [ADHYAYA 4](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/brahma-sutras/nayamayookamaalika/adhyaya-4-nayamayookamaalika/)
- [Thiruppavai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/thiruppavai/)
- [Works of Swami Namjeer](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/works-of-swami-namjeer/)
- [Kanninum Ciruttambu](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/kanninum-ciruttambu/)
- [Thiruvaciriyam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/thiruvaciriyam/)
- [Gita Venba](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/bhagavad-gita/gita-venbha/)
- [Amalanaadipirraan](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/amalanaadipirraan/)
- [Nacchiar Thirumozhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/nacchiar-thirumozhi/)
- [Perumal Thirumozhi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/perumal-thirumozhi/)
- [Thirumaalai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/mudalayiram-divya-prabhandham/thirumaalai/)
- [Thirunedundandakam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/periya-thirumozhi-content/thirunedundandakam/)
- [Mudal Thiruvandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/mudal-thiruvandadi/)
- [Irandaam Thiruvandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/irandaam-thiruvandadi/)
- [Moonraam Thiruvandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/moonraam-thiruvandadi/)
- [Naanmukan Thiruvandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/naanmukan-thiruvandadi/)
- [Thiruviruttam](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/thiruviruttam/)
- [Periya Thiruvandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/periya-thiruvandadi/)
- [Thiruvezhukootrirukkai](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/thiruvezhukootrirukkai/)
- [Periya Thirumadal](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/periya-thirumadal/)
- [Ciriya Thirumadal](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iyarpa-divya-prabhandham/ciriya-thirumadal/)
- [Iraamanuja Nootrandadi](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/divya-prabhandham/iraamanuja-nootrandadi/)
- [Thirumantra Prk 01](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/thirumantra-prk-01/)
- [Dvayamantra Prk 02](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/dvayamantra-prk-02/)
- [Charmasloka Prk 03](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/charmasloka-prk-03/)
- [प्रणवार्थविचार:](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/thirumantra-prk-01/प्रणवार्थविचार/)
- [नमश्शब्दार्थविचार:](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/thirumantra-prk-01/नमश्शब्दार्थविचार/)
- [नारायणपदार्थविचार:](https://srivaishnavan.com/category/publications/meghamala/rahasysa-granthas/tattva-deepam-w-tattva-deepa-prakasanam-content/thirumantra-prk-01/नारायणपदार्थविचार/)

## Tags

- [Nityavasam](https://srivaishnavan.com/tag/nityavasam/)
- [Projects](https://srivaishnavan.com/tag/projects/)
- [JRI Foundations Projects](https://srivaishnavan.com/tag/jri-foundations-projects/)
- [E-Koppalu](https://srivaishnavan.com/tag/e-koppalu/)
- [Koppalu](https://srivaishnavan.com/tag/koppalu/)
- [Faq](https://srivaishnavan.com/tag/faq/)
- [Questions](https://srivaishnavan.com/tag/questions/)
- [Frequently Asked Questions](https://srivaishnavan.com/tag/frequently-asked-questions/)
- [Faqs](https://srivaishnavan.com/tag/faqs/)
- [Vedas](https://srivaishnavan.com/tag/vedas/)
- [Sastras](https://srivaishnavan.com/tag/sastras/)
- [Alwars](https://srivaishnavan.com/tag/alwars/)
- [Acharyas](https://srivaishnavan.com/tag/acharyas/)
- [Answers](https://srivaishnavan.com/tag/answers/)
- [Doctrine Special](https://srivaishnavan.com/tag/doctrine-special/)
- [Visishtadvaita](https://srivaishnavan.com/tag/visishtadvaita/)
- [Eternal](https://srivaishnavan.com/tag/eternal/)
- [Jivatma](https://srivaishnavan.com/tag/jivatma/)
- [Matter](https://srivaishnavan.com/tag/matter/)
- [Creation](https://srivaishnavan.com/tag/creation/)
- [Lord And Master](https://srivaishnavan.com/tag/lord-and-master/)
- [Lord](https://srivaishnavan.com/tag/lord/)
- [Master](https://srivaishnavan.com/tag/master/)
- [Iswara](https://srivaishnavan.com/tag/iswara/)
- [Advaita](https://srivaishnavan.com/tag/advaita/)
- [Visistadvaita](https://srivaishnavan.com/tag/visistadvaita/)
- [Dvaita](https://srivaishnavan.com/tag/dvaita/)
- [Karma](https://srivaishnavan.com/tag/karma/)
- [Janana](https://srivaishnavan.com/tag/janana/)
- [Bhakti](https://srivaishnavan.com/tag/bhakti/)
- [Yogas](https://srivaishnavan.com/tag/yogas/)
- [Paramatma](https://srivaishnavan.com/tag/paramatma/)
- [Departure](https://srivaishnavan.com/tag/departure/)
- [Soul](https://srivaishnavan.com/tag/soul/)
- [Prapatti](https://srivaishnavan.com/tag/prapatti/)
- [Secrets](https://srivaishnavan.com/tag/secrets/)
- [Vadakalai](https://srivaishnavan.com/tag/vadakalai/)
- [Tenkalai](https://srivaishnavan.com/tag/tenkalai/)
- [thiruvoymozhi](https://srivaishnavan.com/tag/thiruvoymozhi/)
- [tvm_01_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_01_pattu/)
- [tvm_02_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_02_pattu/)
- [tvm__pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm__pattu/)
- [tvm_04_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_04_pattu/)
- [tvm_05_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_05_pattu/)
- [tvm_06_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_06_pattu/)
- [tvm_07_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_07_pattu/)
- [tvm_08_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_08_pattu/)
- [tvm_09_pattu](https://srivaishnavan.com/tag/tvm_09_pattu/)
- [iyarpa](https://srivaishnavan.com/tag/iyarpa/)
- [ramanujanootrandadi](https://srivaishnavan.com/tag/ramanujanootrandadi/)
- [irandamtiruvandadi](https://srivaishnavan.com/tag/irandamtiruvandadi/)
- [moonramtiruvandadi](https://srivaishnavan.com/tag/moonramtiruvandadi/)
- [mudaltiruvandadi](https://srivaishnavan.com/tag/mudaltiruvandadi/)
- [nanmuhantiruvandadi](https://srivaishnavan.com/tag/nanmuhantiruvandadi/)
- [tiruvasiriyam](https://srivaishnavan.com/tag/tiruvasiriyam/)
- [tiruvezhukkoottrirukkai](https://srivaishnavan.com/tag/tiruvezhukkoottrirukkai/)
- [tiruviruttam](https://srivaishnavan.com/tag/tiruviruttam/)
- [mudalayiram](https://srivaishnavan.com/tag/mudalayiram/)
- [periya-thirumozhi](https://srivaishnavan.com/tag/periya-thirumozhi/)

## Free E Books Categories

- [STOTRAS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/stotras/)
- [RAHASYA GRANTHAS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/rahasya-granthas/)
- [THIRUPALLANADU](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thirupallanadu/)
- [PERIAZHWAR THIRUMOZHI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/periazhwar-thirumozhi/)
- [THIRUPPAVAI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thiruppavai/)
- [NACHIYAR THIRUMOZHI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/nachiyar-thirumozhi/)
- [PERUMAL THIRUMOZHI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/perumal-thirumozhi/)
- [THIRUMALAI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thirumalai/)
- [THIRUPALLIEZHUCCHI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thirupalliezhucchi/)
- [AMALANADIPIRAAN](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/amalanadipiraan/)
- [KANNINUM SIRUTTAMBU](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/kanninum-siruttambu/)
- [THIRUKURUNDAANDAGAM](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thirukurundaandagam/)
- [BAGAVAD VISHAYA TANIAN](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/bagavad-vishaya-tanian/)
- [EEDU AVATARIKAI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/eedu-avatarikai/)
- [THIRUVAIMOZHI CENTUM 1](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thiruvaimozhi-centum-1/)
- [THIRUVAIMOZHI CENTUM 2](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thiruvaimozhi-centum-2/)
- [THIRUVAIMOZHI CENTUM 3](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thiruvaimozhi-centum-3/)
- [THIRUVAIMOZHI CENTUM 4](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thiruvaimozhi-centum-4/)
- [THIRUVAIMOZHI CENTUM 5](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thiruvaimozhi-centum-5/)
- [MUDAL TIRUVANDADI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/mudal-tiruvandadi/)
- [IRANDAAM TIRUVANDADI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/irandaam-tiruvandadi/)
- [MOONRAAM TIRUVANDADI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/moonraam-tiruvandadi/)
- [THRIUVASIRIYAN](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/thriuvasiriyan/)
- [PERIYA THIRUVANDADI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/periya-thiruvandadi/)
- [IRAMANUSA NOOTTRANDAADI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/iramanusa-noottrandaadi/)
- [UPADESA RATNAMALAI](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/upadesa-ratnamalai/)
- [SRI VARAHA AVATARA & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/sri-varaha-avatara-azhwars/)
- [SRI VAMANA AVATARA & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/sri-vamana-avatara-azhwars/)
- [SRI NARASIMHA AVATARA & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/sri-narasimha-avatara-azhwars/)
- [SRI RAMA AVATARA & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/sri-rama-avatara-azhwars/)
- [SRI KRISHNA AVATARA & AZHWARS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/sri-krishna-avatara-azhwars/)
- [REFERENCE TEXTS](https://srivaishnavan.com/free-e-books-category/reference-texts/)

## Premium E Books Categories

- [UPANISHADS](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/upanishads/)
- [BRAHMA SUTRAS](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/brahma-sutras/)
- [BAGAVAD GITA](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/bagavad-gita/)
- [STOTRAS](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/stotras/)
- [RAHASYA GRANTHAS](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/rahasya-granthas/)
- [BAGAVAD VISHAYAM](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/bagavad-vishayam/)
- [SMRITHI](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/smrithi/)
- [REFERENCE TEXTS](https://srivaishnavan.com/premium-e-books-category/reference-texts/)

## Shemushi Categories

- [VEDARTHA SANGRAHA](https://srivaishnavan.com/shemushi-category/vedartha-sangraha/)
- [BAGAVAD VISHAYAM](https://srivaishnavan.com/shemushi-category/bagavad-vishayam/)

## Product categories

- [Uncategorized](https://srivaishnavan.com/product-category/uncategorized/)
- [printed-books](https://srivaishnavan.com/product-category/printed-books/)
- [membership](https://srivaishnavan.com/product-category/membership/)