सङ्कल्पसूर्योदयः-नवमोऽङ्कः

नवमोऽङ्कः

समाधि सम्भवः

चूलिका (नेपथ्ये)

मोहाकूपारकुक्षिम्भरिरयमनघो मुक्तिवीरुत्प्ररोहः

प्रज्ञासौधैकदीपः प्रतिसमयकथातूलवातूलवेगः ।

दुःखद्वारोपरोधस्थिरतरपरिघो दूरतः प्रत्युपैति

क्रूरक्रोधाशुशुक्षण्युपशमनसुधासारसेको विवेकः ॥ १ ॥

Iतिचूलिका [ततः प्रविशति राजा व्यवसायश्च ।

राजा – (सहर्षबहुमानम्) सेनापते! अद्य खलु मया त्वत्पुरस्कारेण निर्जितः सर्वदोषप्रसूतिः मधुकैटभादिभिर्महासुरैः, महद्भिरपि देवैः दुर्जयो महामोहः ।

व्यवसायः – देव! वयम् हि भवतो वाहनादिवदुपकरणमात्रम्, प्राधान्यम् तु सर्वत्र भवत एव । अनुस्मरतश्च ते तादृशम् समरविहारम् अद्यापि विस्मयाविद्धम् मे मानसम् । तदा खलु,

न भ्रूरभज्यत न च भ्रुकुटी निबद्धा नैवारुणम् प्रकृतितो नयनाञ्चलम् ते ।

कुत्राभवन्निति न वेद्मि भवत्प्रतीपाः चण्डद्युतावुदयतीव तमःप्रबन्धाः ॥ २ ॥

किम् च,

त्रिगुणात्मिकया तिरस्करण्या स्थगयामास शुभम् य एष मोहः ।

स बभूव तदा त्वदाभिमुख्ये दिवसारोपितदीपनिष्प्रकाशः ॥ ३ ॥

अद्य तु,

लम्बालकैरविरलक्षरदश्रुपूरैः म्लानैरपत्रतिलकैर्वदनारविन्दैः ।

शम्सन्ति शौर्यविभवम् भुजशालिनस्ते मोहावरोधसुदृशो मुषिताङ्गरागाः ॥ ४ ॥

विवेकः – (सान्तस्तोषम्) स्वयम् प्रवृत्त स्वतन्त्रकृत्ये किम् परतन्त्रानस्मान् प्रशम्ससि? तथा हि,

वायुर्दोधूयते यत् यदयमुडुगणो बम्भ्रमीति द्रुतम् खे

तेजो जाज्वल्यते यत् यदपि न जलधिर्माधवीम् दोधवीति ।

भूर्यद्वा बोभवीति स्थिरचरधृतये तच्च तादृक्च सर्वम्

स्वायत्ताशेषसत्तास्थितियतनपरब्रह्मलीलोर्मिचक्रम् ॥ ५ ॥

किम् च,

यथाधिकरणम् प्रभुर्यजनदानहोमार्चना-

भरन्यसनभावनाप्रभृतिभिः समाराधितः ।

फलम् दिशति देहिनामिति हि सम्प्रदायस्थितिः

श्रुतिस्मृतिगुरूक्तिभिर्नयवतीभिराभाति नः ॥ ६ ॥

ततश्च,

प्रभुणैव सर्वजगदुद्भवस्थिति प्रलयप्रवाहपरिरब्धकेलिना ।

अहमस्त्रमन्त्रपरिमृष्टदर्भवत् गमितः स्ववध्यनिधने निमित्तताम् ॥ ७ ॥

व्यवसायः – देव! विक्रमादपि गरीयाम्स्तवासौ विनयगरिमा । (साद्भुतरोमाञ्चम्) देव!

दर्पोदग्रनियुद्धतावकभुजानिर्घातपातोदित-

स्फारासृक्परिवाहगद्गदरवो मोहः पतन् अग्रतः ।

अद्यापि स्मृतिमभ्युपैति मथनक्षोभक्षरद्गैरिक-

स्रोतस्सम्प्लुतमन्दरक्षितिधरक्षेपक्षणाक्षेपकः ॥ ८ ॥

इह पुनरिदानीम् विश्वविख्यात वीरायितस्य ते विभूतिसमुचितम् किमपि मङ्गलमाचरणीयम् । अद्य तु,

युक्तायुक्तवितर्कदक्षमतिभिर्युष्मद्भटैरुद्भटै-

र्निर्धूताखिलशल्यकण्टकतति र्नैःश्रेयसी पद्धतिः ।

मोहध्वम्सधुरन्धरस्य तव तु त्रय्यन्तपीठे मह-

त्यासीदत्यभिषेकमङ्गलविधेरभ्यर्हितोऽयम् क्षणः ॥ ९ ॥

राजा – सेनापते! मैवम् वादीः । अनिष्पन्नसमाधौ पुरुषे कथमहमभिषेक्तव्यः । तथा हि,

करणहरिणश्रेणीदूरापकर्षणदारुणाम्

कलुषतपनस्फायन्मायानिदाघविजृम्भिताम् ।

विषमविषयास्वादोत्कण्ठामयीम् मृगतृष्णिकाम्

मुनिरतिपतन् मुक्तिद्वारम् गवेषयते मुहुः ॥ १० ॥

(अतः) प्रक्रान्तमात्रा खल्विदानीम् परब्रह्मोपलब्धिः । परिनिष्पत्तिस्तु दुर्लभेति परिपश्यामि । तथा हि,

कथमद्य निरालम्बम् कर्मशृङ्खलितः पुमान् ।

आरोहतु दुरारोहम् समाधिगगनस्थलम् ॥ ११ ॥

(विचिन्त्य) अस्त्वेवम् तावत् –

सत्त्वोदग्रसमग्ननन्दथुभुवः सालम्बनध्यानतः

शुद्धे चेतसि यद्यपि प्रभुरिहादृश्यो दरीदृश्यते ।

प्रत्यग्वस्तुविशेष्यवर्ष्मणि पुनस्तस्मिन् दृढप्रेक्षिते

नाथ सोऽहम् अहम् स इत्यपि गिरो नाध्यासमध्यासताम् ॥ १२ ॥

व्यवसायः – देव! अद्यापि कथमध्यासः । पुरुषः खल्विदानीम् स्वशरीरे स्वात्मबुद्धिम् विहाय स्वात्मनि परशरीरत्वबुद्धिमनुरुन्धे ।

राजा – हन्त! सिद्धप्रायमपि सर्वम् सान्तश्शल्यमिवाद्य सन्दृश्यते । तथा हि,

तत्त्वज्ञाने विशुद्धे शमयति दुरितारम्भमात्मावधाने

व्यक्ताकृष्टेतराक्षे विरमति च मनोवानरे चापलात् स्वात् ।

भस्मच्छन्नाग्निकल्पः परपरिभवनाद्यागमे दीप्यमानः

श्लक्ष्णः सम्स्कारसारः शिथिलयति शनैरुज्जिहानम् समाधिम् ॥ १३ ॥

अपि च,

क्रमपक्त्रिमकर्मजागरूकस्थिरसम्स्कारनिरुध्यमानचित्तः ।

स्मरति प्रणिधातुमेकतानो बहिरर्थान् विवशः पितामहोऽपि ॥ १४ ॥

तथाऽपि स्वतन्त्रानुग्रहदत्तहस्तेन मया कदाचिदपि न स्खलितव्यम् । सम्भावितस्खलितम् च सिषाधयिषितम् ।

बहुरपि लघुः प्रत्यक्चिन्ता बहिर्विषयाटवी-

विहृतिचटुलम् चेतो रोद्धुम् कथम् प्रभविष्यति ।

अनिभृततटक्रीडोत्कण्ठाविजृम्भितसम्भ्रमे

कलभचरणे लूतातन्तुः कथम् निगलायते ॥ १५ ॥

व्यवसायः – महाराज! किमिह पुनः प्रत्यूहशङ्कया ।

स्वयमिह विपदो वा स्वप्नवत् सम्पदो वा नियतिविपरिवृत्तौ नेमिवृत्त्या भवन्त्याम् ।

शतमपि विशयानाम् शस्त्रवच्छातयन्ती नयनिगमसमीची न व्यतिस्ते मतिस्ते ॥ १६ ॥

राजा – सेनापते! सिद्धमपि सर्वम् साध्यशेषावमर्शनादसत्कल्पमिवाऽऽभाति ।

अद्य हि,

अपि निर्मुक्तजीवानाम् कामादीनाम् बलीयसाम् ।

अविद्या कर्मसञ्ज्ञा तु मृतसञ्जीविनी स्थिता ॥ १७ ॥

व्यवसायः – महाराज! त्वत्प्रसादादेषाऽपि न स्थास्यति ।

राजा – (सानुशयम्)    अहितनिवहवन्या हन्त सन्तन्यमा

                   कथमियमपचेतुम् कल्पकोट्याऽपि शक्या ।

व्यवसायः – इत्थमेव – दहति निरवशेषम् देवसम्भूतिरेनाम्

                   युगपदिह समिद्धो योगकल्पान्तवह्निः ॥ १८ ॥

न च तदुत्पत्तिरपि कथम् भवित्रीति शङ्कनीयम् । यत ईदृगवस्थः पुरुषः –

सत्कारकालकूटम् तरुणीकुणपम् सभाभुजङ्गीम् च ।

परिहरति राजधानीकुम्भीपाकम् च गुप्तमाहात्म्यः ॥ १९ ॥

अपि च,

मुकुन्दे निक्षिप्य स्वभरमनघो मुक्तवदसौ

स्वतन्त्राज्ञासिद्धाम् स्वयमविदितस्वामिहृदयः ।

परित्यागे सद्यः स्वपरविविधानर्थजननात्

अलङ्घ्यामामोक्षादनुसरति शास्त्रीयसरणिम् ॥ २० ॥

ततश्च,

अनघमतिरनुज्झन् आश्रमादिव्यवस्थाम्

हरिचरणसपर्यास्वादतुष्टो मनीषी ।

अवतरति विरक्त्या गाढमालिङ्गितोऽसौ

मुषितनिखिलखेदे मुक्तिघण्टापथेऽस्मिन् ॥ २२ ॥

इदमपि यथावत्प्रतिसन्धातव्यम् ।

सम्साराख्यज्वलनभसितीभूतसञ्जीवनार्हा

धर्मोत्पत्तिप्रथितविभवा धार्यमाणा गिरीशैः ।

गम्भीरत्वादकलुषगतिर्गम्यतीर्थोपपन्ना

गङ्गेवान्या पुरुषजलधिम् गाहते विष्णुभक्तिः ॥ २२ ॥

अपि च, शान्तमेव रसमेकम् शरणयतो मनीषिणः पुनरपि सम्प्रति रसान्तराण्यपि पुष्णातीव विष्णुभक्तिः ।

तथा हि,

जुगुप्साम् देहादौ विषयरसभोगेषु हसनम्

प्रकोपम् निद्रादौ परपरुषवादादिषु भयम् ।

शुचम् योगालाभे फलपरिणतौ विस्मयमपि

प्रयच्छत्युत्साहम् दुरितविरतौ ब्रह्मणि रतिम् ॥ २३ ॥

न चात्र महाराजेन सम्स्कार(शेषितस्य)शेषतस्समाधिप्रत्यूहः शङ्कनीयः । यतः,

पृथुकतरुणप्रायावस्थाव्यवस्थितसञ्चया

बहुलनिगमप्रत्यादिष्टा बहिर्मुखवासना ।

पटुतरदृढप्रत्याहारक्रियापरिपक्त्रिमा

ज्वलति महति ज्योतिष्यन्तर्लयम् प्रतिपत्स्यते ॥ २४ ॥

अद्य च,

प्रत्यक्तत्त्वसतत्त्ववेदनसुखप्रत्यूहसिद्धिप्रदैः

क्षुद्रैः केवलकालयापनपरैरन्यैरनाकृष्टधीः ।

मुक्तिद्वारकवाटिकाविघटनध्वानप्रतिश्रुन्निभैः  

अध्यक्षीकृतसत्पथैर्मुनिरसौ मन्त्रैर्धृतिम् विन्दति ॥ २५ ॥

राजा – सेनापते! सम्प्रधारयताऽपि त्वदुक्तम् त्वराधिक्यात्प्रचलितेनेव मया नानुभूयते । यावदिह पुरुषस्य निश्श्रेयसोपायमविकलम् न निष्पादयामि, यावद्वा प्रियाप्रियेषु सुकृतदुष्कृते न सङ्क्रमयामि, न तावन्निद्रामाद्रिये । अद्य तु,

कामातङ्कमतीत्य कोपदहनम् निर्वाप्य वित्तस्पृहा-

वेतालीम् व्यवधूय बान्धवकथागर्तम् समुत्तीर्य च ।

सङ्गोत्तम्सितवासनासहचरः सम्सारकाराकुटी-

निष्क्रान्तिक्रमपादुकाम् तनुमनुद्विग्नो मुनिः क्षाम्यति ॥ २६ ॥

व्यवसायः – महाराज! मैवमाशङ्केथाः ।

स्वापोद्बोधव्यतिकरनिभे भोगमोक्षान्तराले

कालम् कञ्चिज्जगति विधिना केनचित् स्थाप्यमानाः ।

तत्त्वोपायप्रभृतिविषये स्वामिदत्ताम् स्वनिष्ठाम्

शेषाम् कृत्वा शिरसि कृतिनः शेषमायुर्नयन्ति ॥ २७ ॥

ततश्च,

सिद्धप्रायसमीहितस्य वितथोदर्को वितर्कः पुनः

स्थूलाभ्यूहविसम्स्थुलस्थितिमतामत्के चमत्कारिणः ।

दूरीकृत्य बलात् त्वया रिपुचमूदुर्वारदर्वीकरान्

किञ्चिन्न्यूनमनोरथेन कृतिना किम् नाम सञ्चिन्त्यते ॥ २८ ॥

राजा – (विचिन्त्य) अस्तु तावदेवम् –

विमुक्तिपथदेशिकैर्वितथवृत्तिवैदेशिकै

र्विमृष्टशुकशौनकप्रभृतिभाषितैरुज्झितम् ।

भिषज्यति भवम् प्रभौ पितरि शेषिणि श्रीपता

वपथ्यविनिवर्तकम् किमपि भद्रमभ्यर्थये ॥ २९ ॥

अद्य च,

जननविलयवृत्त्या जाङ्घिकस्यास्य जन्तोः

समयमवमृशन् यस्तिष्ठति श्रीसहायः ।

प्रभुरयमनुकम्पानिघ्ननिर्विघ्नलीलः

प्रजनयतु समाधिम् स्वात्मनैव स्वल(क्ष्य)क्षम् ॥ ३० ॥

तद्वयमत्यासन्नेन महोदयेन पुरुषमभिनन्दयितुम् प्रतिष्ठेमहि । (नूपुररवमाकर्ण्य) का पुनरिहेदानीम् चरणकमलकलहम्सायमानमणिनूपुररवेणामृतमिव शृण्वताम् कर्णेष्वभिवर्षति?

(नेपथ्ये) भर्त्रि! दिष्ट्या वर्धसे । मोहम् जित्वा प्रतिनिवृत्तो महाराजः । तदित इतो भर्त्री ।

राजा – (कर्णम् दत्त्वा) सेनापते! तदिदम् प्रणिधानसिद्ध्या पुरुषमभिनन्दयितुम् प्रतिष्ठमानानाम् नः प्रथमोपस्थितम् मङ्गलम् । यदसावभिमुखमायाति मङ्गलदेवतेव महागुणा देवी ।

[ततः प्रविशति सुमतिः चेटी च ।]

चेटी – भत्रि! एष महाराजस्सेनापतिना सह इतो भर्त्र्या आगमनम् प्रतिपालयन् तिष्ठति । तस्मात् त्वरितमुपसर्पतु भर्त्री ।

सुमतिः – (उपसृत्य) जयतु महाराजः।

गगनेऽप्सरसाम् जयेन युष्माकम् जनिततोषाणाम् ।

वीणा मे प्रियमधुरम् प्रहर्षगीतम् श्रावयति ॥ ३१ ॥

राजा – देवि ! जितम् मया, यस्य भवत्या जयशब्दः प्रयुज्यते ।

व्यवसायः – देवि! किमत्राश्चर्यम्, यत् त्वत्प्रियेण जितम् जेष्यते चेति । कस्तावदतः परम् निस्तार इति तु निर्धारणीयम् ।

सुमतिः – सेनापते! कार्यशेषनिर्वहणे निर्व्यूढसमरकार्यो महाराज एव प्रमाणम् ।

राजा – देवि! मैवम् मय्येव भारमारोपयेथाः । अस्ति खलु सर्वधुरीणः (कश्चित्) सर्वजगदन्तर्यामी पुरुषः । तथा हि,

आधेयत्वप्रभृतिनियमैरादिकर्तुः शरीरम्

सत्तास्थेमप्रयतनफलेष्वेतदायत्तमेतत् ।

विश्वम् पश्यन्निति भगवति व्यापकादर्शदृष्टे

गम्भीराणामकृतकगिराम् गाहते चित्तवृत्तिम् ॥ ३२ ॥

व्यवसायः – एतदेव तत्त्वम् । तथाऽपि तन्निबन्धनम् किञ्चिदहमध्यवस्यामि । कर्मनिगलयन्त्रितस्य हि पुरुषस्य कालक्षेपरहितकल्याणनिर्वहणाय कश्चित्समाधिकदरिद्रः समाधिराधातव्यः । तदुपसम्पत्तये चासौ समयनियतसाधिष्ठसूक्ष्मसन्मन्त्ररहस्यवेदिना पुनरपि दिव्येन केनचिद्देशिकेन दत्तदृष्टिर्भावयितव्यः ।

राजा – एतदेव ममापि हृदये वर्तते । सम्पत्तिस्तु परस्मिन्नेव समायतते ।

सुमतिः – आर्यपुत्र! (अयम्) अखण्डचन्द्रोदय इवातिविशदः कोऽपि प्रकाशोऽग्रतो दृश्यते ।

राजा – सेनापते! किमिदमैन्द्रजालिकमिव किमप्यतर्कितोपस्थितमनिर्धारितकारणममृत पारावारपूरपर्यायप्रसरमाप्लावितदशदिशावकाशमवदातमनोहरमदृष्टपूर्वम् धाम ।

व्यवसायः – नूनम् नारदेन भगवता समागतेन भवितव्यम् । न ह्यन्यस्य कस्यचिदास्थितश्वेताद्वैतमेतादृशम् तेजः ।

(नेपथ्ये) अधराहितचारुवम्शनालाः मकुटालम्बिमयूरपिञ्छमालाः ।

        हरिनीलशिलाविभङ्गनीलाः प्रतिभाः सन्तु ममान्तिमप्रयाणे ॥ ३३ ॥

राजा – अहो नु खलु भगवतो महामुनेः प्रपञ्चितपरमपुरुषभावनाविशेषा विपञ्ची निनादकर्बुरा विभ्रमगीतिः ।

सुमतिः – आर्यपुत्र! एतेन खल्वागतेन ऋषिणा तव यावत् सम्वादो भवेत् अहम् तावत् सखीजनसहिता सम्लपन्ती तव समीहिते त्वरे ।

[ततः प्रविशति नारदः ।]

नारदः – अहो नु खलु महाराजोऽयमनादिसम्सारसागरनिमग्नम् पुरुषमाध्यात्मिकविज्ञान पोतमारोप्य बहुविधबाह्यकुदृष्टिजलजन्तुभिरनुपप्लुतेन सुपथा समाधिपारसन्निकर्षमानीय (सान्निध्यविशेषे)साध्यशेषे सन्त्वरमाणस्तिष्ठति । अद्य किल,

सुमतिबहुमतेन स्वात्मना सत्त्वधाम्ना बहिरबहिरुदीर्णे वारिते वैरिवर्गे ।

जनयति पुरुषस्य ज्यायसीम् चित्तवृत्तिम् समविषमविभेदी सार्वभौमो विवेकः ॥ ३४ ॥

ततश्च,

तितिक्षुर्द्वन्द्वानि द्रुतमतिरयत्नोपनतभुक्

परित्याज्यत्यागी भ्रमर इव सारग्रहरुचिः ।

कृतज्ञः प्राप्तव्ये नियतधृतिरेकान्तरसिको

मुमुक्षुः सन्धत्ते मुनिरनिभृतम् ब्रह्मणि मनः ॥ ३५ ॥

राजा – (त्वरितमुपसृत्य) भगवन्! अद्य खलु धन्या वयमनुगृहीताः स्मः ।

अयमहमभिवादये भवन्तम् सकलसुरासुरबृन्दवन्दनीयम् ।

विधिवशपरिभूतमोहपक्षो विनयपरिष्कृतसन्नतिर्विवेकः ॥ ३६ ॥

नारदः – आयुष्मन्! अप्रतिहतमनोरथः पुरुषमपवर्गे स्थापयेथाः । अवधूतमहामोहेन भवता नूनमन्तरितोऽयमन्तिमयुगारम्भः । किम् तु

वीरश्रीः अतिवेलविक्रमभवद्दोश्शृङ्गनिश्शृङ्खल-

क्रीडादत्तकृतार्थतापरवती न त्वत् परम् प्रेक्षते ।

अद्यत्वे पुनरद्भुतप्रणयिनी दृष्टिस्त्वया पात्यताम्

अन्तर्द्रष्टुमनन्यदृष्टमनघम् त्यक्तावधिम् शेवधिम् ॥ ३७ ॥

राजा – भगवन्! किमस्ति कश्चिच्छत्रुशेषः, यतोऽस्माभिस्सावधानैर्यवितव्यम्?

नारदः – न कश्चिदस्ति । तथाऽपि नीति प्रधानेन भवता नित्यम् विमृश्यते । अद्य तु,

समग्रबलयोगेन समरे पातितास्त्वया ।

कामक्रोधादयो वीराः स्वर्गस्त्रीभिः स्वयम्वृताः ॥ ३८ ॥

किम् च,

तत्त्वबोधजनके तवाऽऽहवे मोहवीरविजयेन मोहिताः ।

अप्रविष्टसमराः प्रदुद्रुवुर्हर्षशोकभयचापलादयः ॥ ३९ ॥

तथाऽपि किञ्चिदिह चिन्तनीयम् । इह हि,

त्रैगुण्याम्भोधिवेलावनतृणविषयग्रासदुर्वासनोद्यद्-

भोगैदम्पर्यपर्याकुलितम् अनुयुगोत्कण्ठितोदग्रवृत्तिम् ।

भूयो भूयः स्वचक्रे भ्रमयति नृपशुम् गाढबन्धोपरुद्धम्

कालोऽसौ कर्ममालाघटितभवघटीयन्त्रतन्त्रस्वतन्त्रः ॥ ४० ॥

राजा – अत एव खल्वहमनेहश्चक्रभ्रमणादह्नाय बहिर्भावयितुमभिवाञ्छामि । तथा हि,

कालावर्तान् प्रकृतिविकृतीः कामभोगेषु दोषान्

ज्वालागर्तप्रतिमदुरितोदर्कदुःखानुभूतिम् ।

याथातथ्यम् स्वपरनियतम् यच्च दिव्यम् पदम् तत्

काराकल्पम् वपुरपि विदन् कस्तितिक्षेत बन्धम् ॥ ४१ ॥

अत्र तु भगवता निस्समाभ्यधिक निवृत्तिधर्मात्मना निपुणमस्मन्मनीषिते साहायकमाचरणीयम् । निजदुरितनिदाघनिष्टप्तजन्तुसञ्जीविनी खलु भव्यवृत्तीनाम् भवादृशाम् वागमृतवृष्टिः ।

लुप्तदृष्टिभिरलब्धदेशिकैर्लोकवेदपदवी दुरत्यया ।

तत् प्रसीद भगवन् मदीक्षितम् पुण्डरीकमिव पाहि मन्त्रतः ॥ ४२ ॥

व्यवसायः – स्वधर्म एव भगवता श्रुतिशिरसि गीतः सूचितोऽसौ देवेन ।

नारदः – अस्मदभिमतमेव समादिष्टम् महाराजेन । यतिष्ये चाहम् (यथासारम्) यथावसरम् ।

अधिकमिह मुमुक्षोरागमग्राह्यवर्गात्

स्वयमिह गुरुभक्त्या दर्शितम् स्वानुभूतौ ।

प्रथयति मयि सौम्य त्वन्निदेशेन मन्ये

सपदि भवति चित्ते (लग्ने) गाढलग्नः समाधिः ॥ ४३ ॥

तदिह यदभ्यर्थिता वयम् भवद्भ्याम् किमपि करणीयम्, तत्साधयितुमितस्साधयामः ।

[इति सहर्षनृत्तगत्या निष्क्रान्तः ।]

राजा – सेनापते! सम्प्रति सिद्धप्रायम् समाधिमुत्पश्यामि ।

अस्ति तावत् ।

षडङ्गमथवाऽष्टाङ्गम् समाधिमधिरोक्ष्यतः ।

अवलम्बनमक्षुद्रा दयैका दानवद्रुहः ॥ ४४ ॥

तयैव गाढा वलम्बितोऽसौ पुरुष इदानीमालक्ष्यते । तथा हि,

विषयमदिरामुग्धैस्त्यक्तः स एष पृथग्जनैः

क्वचन समये, यत्रैकाग्र्यम् क्वचिच्च तदास्पदे ।

निभृतकरणग्रामस्तृप्यन्निरुद्धमरुद्गणः

परमिह परे धाम्नि प्रत्यङ्मुखः प्रतितिष्ठति ॥ ४५ ॥

अपि च,

पुलकमुकुलोत्तुङ्गैरङ्गैरुदश्रुभिरीक्षणैः

अयमनुभवत्यन्तर्दृष्टिः समाधिरसम् पुमान् ।

ध्रुवमिह महानन्दब्रह्मोपलम्भनलक्षणे

महति विभवे निष्प्रत्यूहा मनोरथपद्धतिः ॥ ४६ ॥

व्यवसायः – देव! अहमप्येवमवगच्छामि ।

तृणक्षोदम् क्षेप्तुम् प्रलयपवनो न प्रभवति

क्षमस्तम् निर्दग्धुम् यदनभिमतौ कालदहनः ।

तदर्वाचः सर्वान् अजहदवधिद्वन्द्वनियमान्

विदन् नासौ तृप्यत्यथ च न विषादे निपतति ॥ ४७ ॥

अपि च,

तुलायन्त्रोदन्तक्रमघटितनिम्नोन्नतिभृतौ

गुणौ मूढक्रूरौ युगपदधरीकृत्य मुदितः ।

मुनिर्मुक्तिद्वारम् मुरमथनधीसन्ततिसुधा-

निधिप्रादुर्भावम् भजति पुरुषः सत्त्वमनघम् ॥ ४८ ॥

तदहम् निष्पन्नकल्पमेवास्य समाधिमभिमन्ये । अस्य च,

स्वफलेन तुलारूढः समाधिर्मुक्तिसाधकः ।

न्यूनाधिकसमत्वेषु विकल्पायैव कल्पते ॥ ४९ ॥

राजा – सेनापते! अपावृतार्धमहमिह मुक्तिद्वारमभिमन्ये । अद्य पुनरत्यासन्न मनोरथैरस्माभिरवहितैरास्थेयम् ।

अविकलबहुमत्या सेवितोऽहम् सुमत्या

नियतिमनतिलङ्घ्याम् निर्ममः सान्त्वयामि ।

त्वरयितुमिह देवीम् त्वन्मते विष्णुभक्तिम्

गणयितुमपि सिद्धिम् गच्छ सेनापते! त्वम् ॥ ५० ॥

व्यवसायः – यदादिशति देवः । [इति निष्क्रान्तः ।]

राजा – (पुरस्तादवलोक्य) सुमतिनिकेतनमेतत् (स्वयम् प्रभमासीदामि) स्वयमासीदति । (सहर्षबहुमानम्)

बलदर्शनमण्टपम् श्रुतीनाम् बहुभिर्भावितवैभवम् प्रमाणैः ।

अवधूतरजस्तमस्कमेतत्सुमतेस्तत्त्वमयम् विभाति सौधम् ॥ ५१ ॥

(विलोक्य) काऽसाविह विशुद्धसुधासन्दोहसौम्यस्वभावा श्वेतद्वीपदेवतेव सन्दृश्यते । (किञ्चिदुपसृत्य) प्रत्यभिजानाम्येनाम् । परिणतिविशेषादसावन्येव भाति ।

इयमखिलपुमर्थप्रार्थनाकल्पवल्ली

सितमतिभिरनन्यैः सेविता सिद्धबृन्दैः ।

द्युतिभिरविरलाभिर्द्योतयन्ती दिगन्तान्

विशति सुमतिसौधम् विष्णुभक्तिर्विशुद्धम् ॥ ५२ ॥

तदहमप्यत्र प्रविश्य यावत्पुरुषम् कृतकृत्यम् कृतार्थम् च निर्धारयामि, तावदवहितः सहधर्मचारिण्या देव्या सुमत्या सह नैश्श्रेयसीम् नियतिमास्थाय निवत्स्यामि । [इति सविमर्शम् निष्क्रान्तः ।]

इति श्रीकवितार्किकसिम्हस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य

श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सङ्कल्पसूर्योदयनाटके

(समाधिसम्भवो नाम) नवमोऽङ्कः ।