Category: Publications

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः सीमाविवादप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः सीमाविवादप्रकरणम् सींनो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरादयः । गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः । । २.१५० । । नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः । सेतुवल्मीकनिंनास्थि चैत्याद्यैरुपलक्षिताम् । । २.१५१ । । सामन्ता वा समग्रामाश्चत्वारोऽष्टौ दशापि वा । रक्तस्रग्वसनाः सीमां नयेयुः क्षितिधारिणः । । २.१५२ । । अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् । अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः दायविभागप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः दायविभागप्रकरणम् विभागं चेत्पिता कुर्यादिच्छया विभजेत्सुतान् । ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः । । २.११४ । । यदि कुर्यात्समानंशान्पत्न्यः कार्याः समांशिकाः । न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेण वा । । २.११५ । । शक्तस्यानीहमानस्य किंचिद्दत्त्वा पृथक्क्रिया । न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यः पितृकृतः स्मृतः । । २.११६ । । विभजेरन्सुताः पित्रोरूर्ध्वं रिक्थं ऋणं […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः दिव्यप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः दिव्यप्रकरणम् तुलाग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि । । २.९५ । । रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः । विनापि शीर्षकात्कुर्यान्नृपद्रोहेऽथ पातके । । २.९६ । । सचैलं स्नातं आहूय सूर्योदय उपोषितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसंनिधौ । । २.९७ । । तुला स्त्रीबालवृद्धान्ध पङ्गुब्राह्मणरोगिणाम् । अग्निर्जलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा । । […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः लेख्यप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः लेख्यप्रकरणम् यः कश्चिदर्थो निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । लेख्यं तु साक्षिमत्कार्यं तस्मिन्धनिकपूर्वकम् । । २.८४ । । समामासतदर्धाहर् नामजातिस्वगोत्रकैः । सब्रह्मचारिकात्मीय पितृनामादिचिह्नितम् । । २.८५ । । समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरि लेखितम् । । २.८६ । । साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । अत्राहं अमुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः । […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः साक्षिप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः साक्षिप्रकरणम् तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः । । २.६८ । । त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मार्तक्रियापराः । यथाजाति यथावर्णं सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः । । २.६९ । । स्त्रीबालवृद्धकितव मत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रङ्गावतारिपाखण्डि कूटकृद्विकलेन्द्रियाः । । २.७० । । पतिताप्तार्थसंबन्धि सहायरिपुतस्कराः । साहसी दृष्टदोषश्च निर्धूताद्यास्त्वसाक्षिणः । । २.७१ । । उभयानुमतः […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः उपनिधिप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः उपनिधिप्रकरणम् वासनस्थं अनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्प्यते । द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् । । २.६५ । । न दाप्योऽपहृतं तं तु राजदैविकतस्करैः । भ्रेषश्चेन्मार्गितेऽअदत्ते दाप्यो दण्डं च तत्समम् । । २.६६ । । आजीवन्स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तं चापि सोदयम् । याचितान्वाहितन्यास निक्षेपादिष्वयं विधिः । । २.६७ । । ***********

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः ऋणादानप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः ऋणादानप्रकरणम् अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रि चतुष्पञ्चकं अन्यथा । । २.३७ । । कान्तारगास्तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । दद्युर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु । । २.३८ । । संततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा । वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा परा । । २.३९ । । प्रपन्नं साधयन्नर्थं न वाच्यो नृपतेर्भवेत् । साध्यमानो […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः असाधारणव्यवहारमातृकाप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः असाधारणव्यवहारमातृकाप्रकरणम् अभियोगं अनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् । अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत् । । २.९ । । कुर्यात्प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेषु च । उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये । । २.१० । । निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे च तत्समम् । मिथ्याभियोगी द्विगुणं अभियोगाद्धनं वहेत् । । २.११ । । साहसस्तेयपारुष्य गोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् । विवादयेत्सद्य […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः साधारणव्यवहारमातृकाप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः व्यवहाराध्यायः साधारणव्यवहारमातृकाप्रकरणम् व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिर्ब्राह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः । । २.१ । । श्रुताध्ययनसंपन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः । । २.२ । । अपश्यता कार्यवशाद्व्यवहारान्नृपेण तु । सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् । । २.३ । । रागाल्लोभाद्भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः । सभ्याः पृथक्पृथग्दण्ड्या विवादाद्द्विगुणं दमम् । । २.४ […]

याज्ञवल्क्यस्मृतिः आचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणम्

याज्ञवल्क्यस्मृतिः आचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणम् महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः । विनीतः सत्त्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवाक्शुचिः । । १.३०९ । । अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् । । १.३१० । । स्वरन्ध्रगोप्तान्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः । । १.३११ । । स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान्मौलान्स्थिरान्शुचीन् । तैः सार्धं चिन्तयेद्राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् […]