Category: Sribhasyam

श्रीभाष्यम् 03-02-02 तदभावाधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तदभावाधिकरणम्॥२॥ (अधिकरणार्थः – जिवात्मनां सुषुप्तौ स्थानानि हिताख्यनाडी – पुरीतत् – परमात्मनस्त्रयोऽपि) ३२१. तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च ॥ ३–२–७ ॥ (सङ्गतिः विषयनिर्देशश्च) इदानीं सुषुप्तिस्थानं परीक्ष्यते, इदमाम्नायते  अथ यत्रैतत्सुप्तस्समस्तस्सम्प्रसन्न: स्वप्नं न विजानाति आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति (छां.८.३.३) इति; तथा  अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभि: प्रत्यवसृप्य पुरीतति […]

श्रीभाष्यम् 03-02-01 सन्ध्याधिकरणम्

श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीररकमीमांसाभाष्ये तृतीयस्य साधनाध्यायस्य – द्वितीयः उभयलिङ्गपाद: (अधिकरणानि – 8, सूत्राणि – 40) (पादार्थः – परस्य ब्रह्मणः निरस्ताखिलदोषता समस्तकल्याणगुणाकरता च)   सन्ध्याधिकरणम् (बृहदारण्यकदहरविद्या 6-3-10) (अधिकरणार्थः – स्वप्नानां जीवानुभाव्यानां ) ३१५. सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ ३–२–१ ॥ (पू) (पादसङ्गतिप्रदर्शनम्, विषयवाक्यं च) एवं कर्मानुरूपगमनागमनजन्मादियोगेन जाग्रतो जीवस्य दु:खित्वं ख्यापितम्; इदानीमस्य स्वप्नावस्था परीक्ष्यते। स्वप्नमधिकृत्य श्रूयते –  न तत्र रथा […]

श्रीभाष्यम् 03-01-06 अन्याधिष्ठिताधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये अन्याधिष्ठिताधिकरणम् ॥ ६॥ (अधिकरणार्थः – अवरोहतो जीवस्य व्रीह्यादिभावः, व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रम्, न व्रीह्यादिशरीरकं ब्रह्म) ३११. अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात्॥ ३–१–२४ ॥ अवरोहन्तो जीवा: व्रीह्यादिभावेन जायन्त इति श्रूयते  मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा जायन्ते (छा.५.१०.६) इति । (तत्रत्यो विचारांशः प्रकृतः) ते किमन्यैर्भोक्तृभिर्व्रीह्यादि-शरीरैरधिष्ठितान्व्रीह्यादीनाश्लिष्यन्ति; उत ते भोक्तारो व्रीह्यादिशरीरा जायन्त इति विशये, (पूर्वपक्षः युक्तिसहितः)             जायन्ते (छा.५.१०.६.७) इति वचनाद्देवो जायते […]

श्रीभाष्यम् 03-01-05 नातिचिराधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये नातिचिराधिकरणम्॥७॥ ३१०. नातिचिरेण विशेषात् ॥ ३–१–२३ ॥ (सि) (अधिकरणार्थः – जीवस्य अवरोहकाले आकाशादिषु स्थानेषु शीघ्रा गतिः) (सङ्गतिविचारपूर्वपक्षः) आकाशप्राप्तिप्रभृति यावद्व्रीह्यादिप्राप्ति किं तत्रतत्र नातिचिरं तिष्ठति, उतानियम इति विशये नियमहेत्वभावादनियम: – (सिद्धान्तः सूत्रार्थतः) इति प्राप्ते, उच्यते – नातिचिरेण – इति। कुत:? विशेषात् – उत्तरत्र व्रीह्यादिप्राप्तौ अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम् (छा।५-१०-६) इति विशिष्य कृच्छ्रनिष्क्रमणत्वाभिधानात् पूर्वत्र ह्याकाशादिप्राप्तावचिरनिष्क्रमणं गम्यते। दुर्निष्प्रपतरमिति […]

श्रीभाष्यम् 03-01-04 तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् ॥४॥ (अधिकरणार्थः – अवरोहतो जीवस्य श्रुत्युक्तः आकाशादिभावः आकाशादिसादृश्यरूपः) ३०९. तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्ते: ॥ ३–१–२२ ॥ (उक्तार्थानुवादः सङ्गत्यर्थम्) इष्टादिकारिणो भूतसूक्ष्मपरिष्वक्तास्सानुशयाश्चन्द्रमसोऽवरोहन्तीत्युक्तम्, अवरोहप्रकारश्च  अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशम् आकाशाद्वायु: वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा मेघो भवति, मेघो भूत्वा प्रवर्षति (छा.५.१०, ५.६) इति वचनात्  यथेतमनेवञ्च इत्युक्तम् ॥ (प्रकृतो विचारणीयोंशः)       तत्रास्याकाशादिप्रतिपत्तौ देवमनुष्यादिभाववदाकाशादिभाव:, उत तत्सादृश्यापत्तिमात्रमिति विशये, (पूर्वपक्षः सदृष्टान्तः) श्रद्धावस्थस्य […]

श्रीभाष्यम् 03-01-03 अनिष्टादिकार्यधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये  अनिष्टादिकार्यधिकरणम्॥३॥ (अधिकरणार्थः – केवलपापकारिणां चन्द्रारोहावरोहौ विनैव गतागती) २९९. अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ३–१–१२ ॥ (सङ्गतिः, अधिकरणविचार्योंशश्च) केवलेष्टापूर्तदत्तकारिणश्चन्द्रमसं गत्वा सानुशया एव निवर्तन्त इत्युक्तम्; इदानीमनिष्टादिकारिणोऽपि चन्द्रमसं गच्छन्ति, नेति चिन्त्यते । ये विहितं न कुर्वन्ति, निषिद्धं च कुर्वन्ति, त उभयेऽपि पापकर्माणोऽनिष्टादिकारिण: । (पूर्वपक्षारम्भः सयुक्तिकः) किं युक्तम्? तेऽपि चन्द्रमसं गच्छन्तीति, कुत:? तेषामपि हि तद्गमनं श्रुतं –  ये वै […]

श्रीभाष्यम् 03-01-02 कृतात्ययाधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये कृतात्ययाधिकरणम्॥२॥ (अधिकरणार्थः सुकृतफलमनुभूय अमुष्माल्लोकान्निवर्तमानस्य भुक्तशेषेण कर्मणा सहैव जीवस्य प्रत्यवरोहः) २९५. कृतात्ययेऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ३–१–८ ॥ (सङ्गतिप्रतिपादनं विषयश्च) केवलेष्टापूर्तदत्तकारिणां धूमादिना पितृयाणेन पथा गमनं कर्मफलावसाने पुनरावर्तनं चाम्नातं  यावत्सम्पातमुषित्वाऽथैतमेवाध्वानं पुनिर्निवर्तन्ते (छा.५.१०.३) इति  ॥ (अधिकरणीयः संशयः) तत्र प्रत्यवरोहन् जीव: किमनुशयवान् प्रत्यवरोहति, उत नेति संशय्यते । (पूर्वपक्षः सयुक्तिकः) किं युक्तम्? कर्मण: कृत्स्नस्योपभुक्तत्वात् नानुशयवानिति प्राप्तम् । अनुशयो ह्युपभुक्तशिष्टं कर्म। […]

श्रीभाष्यम् 03-01-01 तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम्

श्रीभगवद्रामानुजविरचिते श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये तृतीयः साधनाध्यायः  ॥3 ॥ (अधिकरणानि – 55, सूत्राणि 182) (अध्यायार्थः – परमकारण-परमपुरुषार्थभूतब्रह्मणः प्राप्त्युपायतया वेदान्तनिहितानां विद्यानां चिन्तनम्)  प्रथम: वैराग्यपादः 3-1 (अधिकरणानि – 6, सूत्राणि – 27) (पादार्थः – संसारचक्रे परिवर्तमानस्य जीवस्य जाग्रदवस्थाशेषभूतानां अपुरुषार्थभूतानां दोषाणां चिन्तनम्)  तदन्तरप्रतिपत्त्यिधकरणम्॥ (पञ्चाग्निविद्याविषयम् – छा.उ.5-3-10) (अधिकरणार्थः – देहाद्देहान्तरं गच्छतां जीवानां गतागती देहारम्भहेतुभिः भूतसूक्ष्मैः सहैव) २८८. तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्त: प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ […]

श्रीभाष्यम् 02-04-08 संज्ञामूर्तिकॢप्त्यधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये संज्ञामूर्तिकॢप्त्यधिकरणम्॥८॥ (अधिकरणार्थः – नामरूपव्याकरणात्मकप्रपञ्चव्यष्टिसृष्टेः त्रिवृत्कर्तृसमानकर्तृता) २८५. संज्ञामूर्तिकॢप्तिस्तु त्रिवृर्त्कुवत उपदेशात् ॥ २–४–१७ ॥ (पेटिकासङ्गतिः) भूतेन्द्रियादीनां समष्टिसृष्टि:, जीवानां कर्तृत्वं च परस्माद्ब्रह्मण इत्युक्तं पुरस्तात्। जीवानां स्वेन्द्रियाधिष्ठानं च परायत्तमिति चानन्तरं स्थिरीकरणाय स्मारितम्। (संशयो विचारार्थः) या त्वियं नामरूपव्याकरणात्मिका प्रपञ्चव्यष्टिसृष्टि:, सा किं समष्टिजीवरूपस्य हिरण्यगर्भस्यैव कर्म, उत तेज: प्रभृतिशरीरकस्य परस्याबादिसृष्टिवद्धिरण्यगर्भशरीरकस्य परस्य ब्रह्मण, इतीदानीं चिन्त्यते। (सहेतुकः पूर्वपक्षः)             किं युक्तम्? समष्टिजीवस्येति; कुत:? […]

श्रीभाष्यम् 02-04-07 इन्द्रियाधिकरणम्

श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये इन्द्रियाधिकरणम्॥७॥ (अधिकरणार्थः – श्रेष्ठप्राणं विहायैव प्राणानां इन्द्रियरूपता) २८३. त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ २–४–१५ ॥ (विचारोपयोगी संशयः) किं सर्वे प्राणशब्दनिर्दिष्टा इन्द्रियाणि, उत श्रेष्ठप्राणव्यतिरक्ता एवेति विशये (पूर्वपक्षः) प्राणशब्दवाच्यत्वात्, करणत्वाच्च सर्व एवेन्द्रियाणि॥ (सिद्धान्तमुखेन सूत्रार्थविवरणम्) इति प्राप्त उच्यते – श्रेष्ठव्यतिरिक्ता एव प्राणा इन्द्रियाणि कुत:? श्रेष्ठादन्येष्वेव प्राणेषु तद्व्यपदेशात् । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचरा: (भ.गी.१३.५) इत्यादिभिर्हि चक्षुरादिषु समनस्केष्वेव […]