29 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंश: सर्ग: एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दु:खिता । प्रसक्ता श्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत् ।। 2.29.1 ।। एतदिति । पूर्वसर्गान्ते इदमित्युक्तावपि पुनरिदमित्युक्तिर्विशेषणविशेषाभिधानार्था । प्रसक्ताश्रुमुखी ईषदश्रुमुखीत्यर्थ: ।। 2.29.1 ।। ये त्वया कीर्त्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति । गुणानित्येव तान् विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ।। 2.29.2 ।। य इति । वस्तव्यतां वासित्वम् । तान् दोषान् […]
28 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टाविंश: सर्ग: स एव ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सल: । न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दु:खानि चिन्तयन् ।। 2.28.1 ।। सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् । निवर्त्तनार्थे ध्ार्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ।। 2.28.2 ।। ‘वने निवासस्य च दु:खिताम्’ इत्युक्तं विवृणोति–स एवमित्यादिना ।। 2.28.12 ।। सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा । इहाचरस्व धर्मं त्वं मा […]
27 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तविंश: सर्ग: एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी । प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्त्तारमिदमब्रवीत् ।। 2.27.1 ।। एवं रामायणपुरुषेषु रामकर्तव्यं सामान्यधर्मानुष्ठानं दर्शितम् । अथ सीतानुष्ठेयं पातिव्रत्यधर्मं संक्षेपेणोपक्षिपति–एवमुक्तेत्यादि । अप्रियवादिन्यपि प्रियार्हा प्रियभाषणार्हा । तदुपरि प्रियवादिनी । तथाप्येवमुक्ता अप्रियमुक्ता । प्रणयादेव सौहृदादेव, न तु वैरात् संक्रुद्धा ।। 2.27.1 ।। किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम् । […]
26 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षड्विश: सर्ग: अभिवाद्य च कौसल्यां राम: संप्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थित: ।। 2.26.1 ।। विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् । हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ।। 2.26.2 ।। एवं मातरमनुमान्य सीतामनुमानयितुं निर्गच्छति–अभिवाद्येत्यादि श्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । वनं संप्रस्थित: वनं गन्तुं प्रवृत्त: । धर्मिष्ठे अतिशयितधर्मे आममन्थेव विलोडयामासेत्यर्थ: । गुणवत्तया पूर्वभाषी प्रियवादी चेत्याद्युक्तगुणविशिष्टतया ।। […]
25 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चविंश: सर्ग: सा ऽपनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि: । चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ।। 2.25.1 ।। तान्येव स्वस्त्ययनानि दर्शयतिसेत्यादि । आयासं क्लेशम् । अप्तनीय त्यक्त्वा । जलमुपस्पृश्य आचम्येत्यर्थ: । “उपस्पर्शस्त्वाचमनम्” इत्यमर: । रोदनस्याशुचिताहेतुत्वात् देवताप्रार्थनस्य शुचिना कर्त्तव्यत्वादुपस्पर्शनमुक्तम् । अत एव शुचिरित्युच्यते । मङ्गलानि मङ्गलाशासनानि ।। 2.25.1 ।। न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम […]
24 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्विंश: सर्ग: तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने । कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ।। 2.24.1 ।। अथ धर्म्यस्य रामनिश्चयस्यानुमोदनं कौसल्या करोति–तं समीक्ष्येत्यादिना । तं रामं समीक्ष्य निश्चित्य । अवहितं सावधानम् । निर्देशो नियोग: ।। 2.24.1 ।। अदृष्टदु:खो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवद: । मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्त्तयेत् ।। 2.24.2 ।। अदृष्टदु:ख इति । उञ्छो नाम–दैवात्प्रकीर्णानां […]
23 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयोविंश: सर्ग: इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधश्शिरा मुहु: । श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दु:खहर्षयो: ।। 2.23.1 ।। पूर्वं दैवस्य प्रबलत्वेन राज्यविपर्यये न संताप: कार्य: । धर्मस्य सर्वश्रेयस्साधनत्वात् तन्मूलभूते । पितृवचनकरणसत्ये अवश्यं कर्त्तव्ये मातृवचनं च पश्चात्तनत्वात्पश्चात्पालनीयमित्येतावत् सयुक्तिकमुपपादितम् । तत्र पौरुषमेव बलं बलीय: । दैवबलं तु दुर्बलानुसरणीयम्, धर्मश्चार्थकामविरोधेन कर्त्तव्य इति पूर्वपक्षं पूर्वं […]
22 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्वाविंश: सर्ग: अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् । श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ।। 2.22.1 ।। आसाद्य राम: सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् । उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वमात्मवान् ।। 2.22.2 ।। अथ राम: सौमित्रे: कैकेयीविषयं रोषमुपशमयति–अथेत्यादिश्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । सविशेषमन्तरङ्गजनापेक्षया सातिशयम् । अमर्षितं प्राप्तासहनम् । रोषविस्फारितेक्षणं क्रोधविस्तारितनयनम् । आसाद्य अभिमुखीकृत्य । सुहृत्त्वादिविशेषणं कोपेप्यनुपेक्षणीयत्वाय । […]
21 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणम् अयोध्याकाण्डे एकविंश: सर्ग: रामविवासनश्रवणदुःखितां कौसल्यामाश्वासयँल्लक्ष्मणो रामवनगमनं स्वस्यानभिमतमित्युक्त्वा दशरथं विगर्ह्य स्वस्यापि रामानुगमनं निश्चिकाय । कैकेयीवचसोsधर्म्यत्वेन वनगमनं निषेधन्तीं कौसल्यां रामः पितृवचस्त्वात्तस्य धर्म्यत्वं निश्चित्य स्वगमनमनुमन्तुं प्रस्थानमङ्गलानि च विधातुं कौसल्यां प्रार्थयत । तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् । उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ 2.21.1 ॥ एवमुपक्रान्तस्य पितृवचनपरिपालनस्य स्थैर्यमस्मिन्सर्गे प्रतिपाद्यते–तथेति । तत्कालसदृशं कौसल्यादुःखकालोचितम् एतेन वक्ष्यमाणलक्ष्मणवचनं केवलं कौसल्याशोकशान्त्यर्थं न […]
20 Sarga अयोध्याकाण्डम्
श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणम् अयोध्याकाण्डे विंश: सर्ग: तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ । आर्त्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामत:पुरे तदा ।। 2.20.1 ।। तस्मिन्निति । आर्तशब्द: आर्तानां यादृश: शब्दस्तादृश इत्यर्थ: ।। 2.20.1 ।। कृत्येष्वचोदित: पित्रा सर्वस्यान्त:पुरस्य च । गतिर्य: शरणं चापि स रामो ऽद्य प्रवत्स्यति ।। 2.20.2 ।। कृत्येष्विति । अन्त:पुरस्य कृत्येषु कर्त्तव्येषु विषये । गति: कर्तृत्वेन प्राप्य: । शरणं रक्षिता […]
