Category: Publications

66 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षट्षष्टितम:सर्ग: तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् । हतप्रभमिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ।। 2.66.1 ।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता । उपगृह्य शिरो राज्ञ: कैकेयीं प्रत्यभाषत ।। 2.66.2 ।। सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् । त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ।। 2.66.3 ।। तमित्यादि । राज्ञ: शिर उपगृह्य अङ्केकृत्वेत्यर्थ: ।। 2.66.13 ।। विहाय मां गतो रामो भर्ता […]

65 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितम: सर्ग: अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरे ऽहनि । वन्दिन: पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिवनिवेशनम् ।। 2.65.1 ।। सूता: परमसंस्कारामङ्गलाश्चोत्तमश्रुता: । गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्त: पृथक् पृथक् ।। 2.65.2 ।। अथेत्यादिश्लोकद्वयमेकवाक्यम् । रात्र्यां रात्रिशेषे । परमसंस्कारा: व्याकरणाद्युत्तमसंस्कारयुक्ता: श्रेष्ठालङ्कारयुक्ता वा । वन्दिन इति पूर्वमुक्तत्वात् सूता: वंशावलिकीर्त्तका: । मङ्गला: मङ्गलपाठका: । उत्तमं श्रुतं गान्धर्वशास्त्रश्रवणं येषां ते उत्तमश्रुता: । एतद्विशेषणद्वयं […]

64 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतु:षष्टितम: सर्ग: वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघव: । विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ।। 2.64.1 ।। वधमिति । विलपन्नेव मध्ये स्वपुत्रं विलपन्नेव ।। 2.64.1 ।। तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रिय: । एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ।। 2.64.2 ।। तदिति । सङ्कुलेन्द्रिय: व्याकुलेन्द्रिय: । सुकृतं सुष्ठु कृतम्, मुनिकुमारवचनमिति शेष: । इत्यचिन्तयमित्युपस्कार्यम् । यद्वा अस्य […]

63 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितम: सर्ग: प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतन: । अथ राजा दशरथ: स चिन्तामभ्यपद्यत ।। 2.63.1 ।। प्रतिबुद्ध इत्यादि ।। 2.63.1 ।। रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम् । आविवेशोपसर्गस्तं तम: सूर्यमिवासुरम् ।। 2.63.2 ।। रामलक्ष्मणयोरिति । रामलक्ष्मणयोर्विवासात् उपसर्ग: महोपद्रव: पुत्रशोकरूप: । आसुरम् असुरसम्बन्धि तम: राहु: ।। 2.63.2 ।। सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोसलेश्वर: । विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मन: […]

62 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विषष्टितम: सर्ग: एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया । श्रावित: परुषं वाक्यं चिन्तयामास दु:खित: ।। 2.62.1 ।। चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रिय: । अथ दीर्घेण कालेन संज्ञामाप परन्तप: ।। 2.62.2 ।। एवमिति । चिन्तयामास अनया सत्यमेव कथितम् मया चान्यैरकृतपूर्वं महदकृत्यं कृतं किमत: परं करोमीति चिन्तयामासेत्यर्थ: ।। 2.62.12 ।। स संज्ञामुपलभ्यैव […]

61 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकषष्टितम: सर्ग: वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे । कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ।। 2.61.1 ।। वनमिति । स्वार्ता सुतरामार्ता ।। 2.61.1 ।। यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यश: । सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघव: ।। 2.61.2 ।। कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया । दु:खितौ सुखसंवृद्धौ वने दु:खं सहिष्यत: ।। 2.61.3 […]

60 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदि0 श्रीमदयोध्याकायण्डे षष्टितम: सर्ग: ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुन:पुन: । धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत् ।। 2.60.1 ।। नय मां यत्र काकुत्स्थ: सीता यत्र च लक्ष्मण: । तान् विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहे ह्यहम् ।। 2.60.2 ।। तत इति । भूतोपसृष्टेव धरण्यां वेपमाना भूतगृहीतेव भूमौ पतित्वा विवर्तमानेत्यर्थ: । गतसत्त्वेव गतप्राणेव । “द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्वमस्त्री तु जन्तुषु” इत्यमर: […]

59 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितम: सर्ग: इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । ब्रूह्यशेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ।। 2.59.1 ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लव: । कथयामास भूयो ऽपि रामसन्देशविस्तरम् ।। 2.59.2 ।। जटा: कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ । गङ्गामुत्तीर्य्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ।। 2.59.3 ।। अग्रतो लक्ष्मणो यात: पालयन् रघुनन्दनम् । अनन्तरं च सीताथ […]

58 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टपञ्चाश: सर्ग: प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागत: पुन: । अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् ।। 2.58.1 ।। प्रत्यागत: सूतस्याभिमुखागत: ।। 2.58.1 ।। अथ सूतो महा राजं कृताञ्जलिरुपस्थित: । राममेवानुशोचन्तं दु:खशोकसमन्वितम् ।। 2.58.2 ।। वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम् । विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम् ।। 2.58.3 ।। अथेत्यादिश्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । नवग्रहं सद्यो गृहीतम् । अस्वस्थं […]

57 Sarga अयोध्याकाण्डम्

श्रीरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाश: सर्ग: कथयित्वा सुदु:खार्त: सुमन्त्रेण चिरं सह । रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुह: ।। 2.57.1 ।। एवं रामस्य चित्रकूटगमनपर्यन्तवृत्तान्तमभिधाय गुहसुमन्त्रादिवृत्तान्तमृषि: प्रस्तौति–कथयित्वेति । गुहो रामे दक्षिणकूलस्थे सति सुदु:खार्त्तस्सन् सुमन्त्रेण सह चिरं कथयित्वा यावद्रामो ऽक्षिपथमतिक्रामति तावत्पर्यन्तं तत्रैव स्थित्वा रामगुणान् कथयित्वेत्यर्थ: । स्वगृहं जगाम तेन सह स्वगृहं जगामेत्यर्थ: ।। 2.57.1 ।। भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च […]